Visp

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Висп тарихы терең көне заманнан бастау алады. Vesbia деп аталатын елді мекен туралы алғашқы жазбаша деректер XI–XIII ғасырларға (атап айтқанда, 1214 жылға) жатса да, археологиялық олжалар бұл аумақта адамдардың орта ғасырлардан әлдеқайда бұрын қоныстанғанын айғақтайды. Бұл жердің стратегиялық маңыздылығына байланысты, мұнда Рим дәуірінің өзінде-ақ елді мекендер болған болуы мүмкін.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын елді мекеннің Вале кантонындағы маңызды аймақтық орталыққа айналуына географиялық және саяси факторлардың үйлесімі себеп болды:

• География: Қала Виспа өзенінің Ронаға құяр жерінде орналасқан. Бұл — оңтүстік аңғарларға (қазіргі Церматт пен Саас-Феге апаратын жол) жол ашатын табиғи қиылыс.
• Сауда: Орналасуының арқасында Висп Альпі асулары арқылы Италияға апаратын сауда жолдарындағы негізгі транзиттік нүктеге айналды. Бұл маршруттарды бақылау экономикалық өсімді қамтамасыз етті.
• Билік: Қалыптасу кезеңінде қала Сьон епископтығының, сондай-ақ жергілікті ақсүйектер әулеттерінің ықпал ету аймағында болды, бұл оның әкімшілік және сәулеттік дамуына ықпал етті.

Ерте мәдениет пен экономика

Ертедегі Висптің экономикалық өмірі ауыл шаруашылығы мен саяхатшыларға және саудагерлерге қызмет көрсету төңірегінде болды. Базар өткізу құқығына ие болу қала үшін маңызды кезең болды, бұл оның айналадағы қауымдастықтар үшін сауда орталығы мәртебесін нығайтты. Мәдени бейнесі католик шіркеуінің күшті ықпалымен қалыптасты, бұған қала тұрғындарының қоғамдық өмірінің орталығына айналған сақталып қалған тарихи ғибадатханалар дәлел болады.

Негізгі тарихи кезеңдер

• I–IV ғасырлар: Қазіргі қала аумағында римдік қоныстар болған, бұған археологиялық олжалар дәлел.
• 1214 жыл: Қаланың латынша Vesbia атауымен алғаш рет құжатта аталуы.
• 1388 жыл: Висп түбіндегі шайқас, оның барысында Жоғарғы Вале тұрғындары Савойя әскерін жеңіп, өз тәуелсіздігін қорғап қалды.
• 1518 жыл: Жойқын өрт қала орталығындағы ортағасырлық құрылыстардың айтарлықтай бөлігін жойып жіберді.
• 1799 жыл: Наполеон соғыстары кезінде қаланы француз әскерлері басып алды.
• 1815 жыл: Висп Вале кантонымен бірге ресми түрде Швейцария Конфедерациясының құрамына енді.
• 1855 жыл: Қатты жер сілкінісі қала сәулетіне, соның ішінде Әулие Мартин шіркеуіне айтарлықтай зиян келтірді.
• 1878 жыл: Виспті швейцариялық теміржолдардың негізгі желісімен байланыстырған теміржол құрылысының аяқталуы.
• 1891 жыл: Висп — Церматт теміржол тармағының ашылуы, бұл аймақтағы туризмнің дамуына қуатты серпін берді.
• 1909 жыл: Қаланы маңызды индустриялық орталыққа айналдырған ірі Lonza химия зауытының негізі қаланды.
• 2007 жыл: Лёчберг базалық тоннелінің ашылуы Виспті трансальпілік бағыттағы негізгі ауысып отыру торабына айналдырды.

Дамудың негізгі кезеңдері және олардың маңызы

Висп тарихы — бұл Альпідегі стратегиялық қиылыстан қазіргі заманғы индустриялық және көлік орталығына дейінгі жол. Міне, қаланың бүгінгі келбетін айқындаған басты кезеңдер:

• Сауда торабының қалыптасуы (XIII–XV ғасырлар). Маттерталь және Саасталь аңғарларының кіреберісінде орналасуының арқасында Висп аймақтың маңызды базарына айналды.
  Маңызы: Қала Альпі асулары арқылы өтетін тауарлар транзитін бақылай отырып, Жоғарғы Вале экономикалық көшбасшысы мәртебесін нығайтты.
• Тәуелсіздік алу (1388 жыл). Висп түбіндегі шайқаста Савойя әскерін жеңу шешуші сәт болды.
  Маңызы: Бұл оқиға аймақтың саяси бостандығын сақтап қана қоймай, тұрғындардың күшті жергілікті бірегейлігі мен патриоттық рухын қалыптастырды.
• Теміржол дәуірі (XIX ғасырдың соңы). Ұлттық желіге қосылу (1878) және Церматтқа баратын желінің ашылуы (1891).
  Маңызы: Висп аймақтың басты «туристік қақпасына» айналды. Бұл қонақүй бизнесі мен саяхатшыларға бағытталған қызмет көрсету саласының дамуына серпін берді.
• Индустрияландыру (1909 жылдан бастап). Lonza химия зауытының ашылуы экономиканы түбегейлі өзгертті.
  Маңызы: Аграрлық-сауда қалашығы ірі өнеркәсіп орталығына айналды. Жұмыс күшінің ағылуы ауқымды қала құрылысы мен тұрғын үй кварталдарының кеңеюіне ықпал етті.
• Табиғи сынақтарды еңсеру (XIX–XX ғасырлар). 1855 жылғы жер сілкінісінен кейін қалпына келтіру және Рона арнасын реттеу жұмыстары.
  Маңызы: Бұл оқиғалар қалалық инфрақұрылымның модернизациялануына және көшелердің жоспарлануын жақсартуға әкеліп, қаланы өмір сүру үшін қауіпсіз әрі ыңғайлы ете түсті.
• Лёчберг базалық тоннелінің ашылуы (2007 жыл). Висптің NEAT жүйелі жүйдек теміржолдар жүйесіне қосылуы.
  Маңызы: Қала Вале кантонының орталық ауысып отыру хабына айналды. Берн мен Цюрихке дейінгі жол жүру уақыты едәуір қысқарды, бұл вокзал маңындағы ауданның толық реконструкциялануына және урбанизацияның жаңа толқынына алып келді.

Қала құрылысының эволюциясы: төбеден жазыққа қарай

Висптің сәулеттік бейнесі оның даму кезеңдерін көрсететін екі аймаққа нақты бөлінген. Тарихи өзек («Ескі қала») Рона өзенінің тасқынынан қорғануды көздеген ортағасырлық елді мекендерге тән биіктікте орналасқан. XIX–XX ғасырларда индустрияландыру мен теміржолдың келуімен қала жазыққа қарай қарқынды түрде кеңейе бастады, мұнда бүгінде заманауи құрылыстар мен өнеркәсіптік нысандар басым.

Тарихи стильдер мен танымал ғимараттар

Қаланың ескі бөлігінде көптеген ғимараттарды қайта жаңғыртуды талап еткен 1855 жылғы жойқын жер сілкінісіне қарамастан, өткен ғасырлардың атмосферасы сақталған.

• Орта ғасыр және Ренессанс (XII–XVI ғғ.)
  Көптеген ерте құрылыстар жойылғанымен, көшелердің жоспарлануы ортағасырлық сипатын сақтап қалды. Соның жарқын мысалы — Майертурм (Meierturm), жергілікті феодалдардың билігін бейнелейтін XII ғасырдағы тұрғын мұнара.
• Барокко (XVII–XVIII ғғ.)
  Бұл кезең сакралды сәулет өнерінде ең айтарлықтай із қалдырды.
  • Әулие Мартин шіркеуі (St. Martinskirche): Қаланың басты нысаны. XVII ғасырдың ортасында салынған бұл шіркеу барокко құрылымын жер сілкінісінен кейін қалпына келтіру кезінде қосылған элементтермен (соның ішінде мұнараның неоромандық сипаттарымен) ұштастырады.
  • Үш патша шіркеуі (Dreikönigskirche): 1761 жылы тұрғызылған бұл шіркеу өзіне тән пияз тәріздес күмбезі бар кеш барокконың тамаша үлгісі болып табылады.
• Классицизм және Тарихилық (XIX ғ.)
  1855 жылғы жер сілкінісінен кейін қаланы қалпына келтіру жұмыстары сол кездегі ұстамды стильдерде жүргізілді. Осы кезеңдегі тұрғын үйлер симметриялылығымен және қатаң қасбеттерімен ерекшеленеді.

Модернизм және заманауи сәулет

XX және XXI ғасырлар Виспке функционалдылық пен урбанизм әкеліп, оны заманауи «хаб-қалаға» айналдырды.

• Индустриялық сәулет (1909 жылдан бастап)
  Химия алыбы Lonza кешені жазықтың айтарлықтай бөлігін алып жатыр. Бұл — XX ғасырдың ортасындағы жұмысшылар кварталдарымен қоршалған, қала құраушы факторға айналған прагматикалық өнеркәсіптік құрылыс.
• Заманауи урбанизм (XXI ғ.)
  Лёчберг базалық тоннелі ашылғаннан кейін теміржол вокзалының айналасындағы аудан толығымен қайта өзгертілді. Мұнда Висптің көлік торабы ретіндегі мәртебесін айшықтайтын шыны мен бетон басым. La Poste мәдени және конгресс орталығы — ықшам формаларды көпфункционалдылықпен ұштастырған заманауи қоғамдық сәулет өнерінің мысалы.

Висптің көрнекті тұлғалары

Висп маңызды аймақтық орталық бола отырып, спорт, мәдениет және саясат саласында табысқа жеткен көптеген тұлғалардың отаны болды. Міне, қаламен байланысты ең маңызды тұлғалардың тізімі:

• Йозеф «Зепп» Блаттер (1936 ж.т.)
  Спорт функционері, ФИФА-ның 8-ші президенті.
  Висптің әлемге ең танымал тумасы. 1998 жылдан 2015 жылға дейін Халықаралық футбол федерациясын (ФИФА) басқарды. Оның қызметіне қатысты әртүрлі пікірлер болса да, Блаттер әлемдік футбол тарихындағы ең ықпалды тұлғалардың бірі болып қала береді және туған қаласымен тығыз байланысын сақтап келеді.
• Стефани Хайнцманн (1989 ж.т.)
  Поп және соул әншісі, тележүргізуші.
  Виспке жақын жердегі Айхольц тумасы, есімі Висппен тығыз байланысты. 2008 жылы ірі неміс музыкалық телешоуында жеңіске жеткеннен кейін Еуропада кеңінен танымал болды. Ол Швейцарияның ең табысты заманауи әртістерінің бірі және Вале кантонының мәдени елшісі болып табылады.
• Доминик Гизин (1985 ж.т.)
  Тау шаңғышысы, Олимпиада чемпионы.
  Висп қаласында дүниеге келген. 2014 жылғы Сочидегі Олимпиада ойындарында тарихқа енді, онда ол жылдамдықпен түсуде алтын медаль жеңіп алып, бірінші орынды Тина Маземен бөлісті. Спорттық мансабын аяқтағаннан кейін қоғамдық қызметпен айналысады.
• Пьер Имхасли (1939–2017)
  Жазушы және ақын.
  Виспте туып-өскен көрнекті әдебиетші. Оның басты шығармасы — монументалды «Рона туралы сага» (Rhone Saga) — Рона өзенін, қала орналасқан аңғардың тарихы мен мифологиясын дәріптейтін поэтикалық эпос.
• Йозеф Антон Блаттер (1745–1807)
  Сьонның князь-епископы, Вале графы.
  XVIII ғасырдың соңындағы көрнекті шіркеу және саяси қайраткері. Наполеон соғыстары мен француз басқыншылығының аласапыран кезеңінде епархияны басқарып, аймақтың саяси өмірінде шешуші рөл атқарды.
• Вальтер Зальцманн (1936–2012)
  Хоккейші және жаттықтырушы.
  Белгілі шабуылшы, 1964 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының қатысушысы. Ол қаланың әлеуметтік өмірінде тарихи маңызы зор жергілікті EHC Visp хоккей клубының аңызға айналған ойыншысы болды.