Westray

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Вестрей аралын қоныстандыру тарихы қазіргі қалалар пайда болғанға дейінгі терең көне заманнан бастау алады. Линкс-оф-Нолтленд (Links of Noltland) жеріндегі археологиялық қазба жұмыстары мұнда неолит және қола дәуірінде (шамамен б.з.д. 3300 ж.) гүлденген қауымдастықтың болғанын растайды. Дәл осы жерден қазіргі Ұлыбритания аумағынан табылған ең көне антропоморфты мүсіншелердің бірі — әйгілі «Оркней аралдарының Венерасы» табылды.

Аралдың жазбаша тарихы викингтер дәуірімен тығыз байланысты. Скандинавия сагаларында ол Vestrey деген атпен аталады, бұл «Батыс арал» деп аударылады. Норвегиялық қоныс аударушылар мұнда IX ғасырда келіп, жергілікті жердің әлеуетін жоғары бағалаған.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Вестрейдің Оркней архипелагының маңызды орталығы ретінде дамуына бірнеше факторлар себеп болды:

• География және құнарлылық: Топырағының ерекше құнарлылығына байланысты аралды жиі «Аралдар патшайымы» (Queen o' the Isles) деп атайды, бұл оны тастақ көршілерінен ерекшелеп, егіншіліктің ерте дамуына ықпал етті.
• Стратегиялық жағдайы: Архипелагтың солтүстік-батыс шетінде орналасуы Вестрейді Солтүстік теңізді бақылаған викингтердің теңіз жолдарындағы маңызды нүктеге айналдырды.
• Саяси ықпалы: XVI ғасырда арал ықпалды феодалдардың тірегіне айналды. Мұның жарқын мысалы — Гилберт Бальфурдың монументалды Нолтленд қамалын салуы, бұл аумақтың мәртебесін айқындады.

Ертедегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Ертедегі Вестрей экономикасы ауыл шаруашылығы мен теңіз кәсіпшілігінің үйлесімді байланысына негізделді. Жергілікті тұрғындар астық дақылдарын өсіріп, балық аулаумен белсенді айналысты. Мәдени ландшафт скандинавиялық дәстүрлердің күшті әсерінен қалыптасты, бұл бүгінгі күнге дейін топонимика мен жергілікті диалектілерден байқалады.

Кейінірек, XVIII–XIX ғасырларда арал экономикасы сілті алу үшін теңіз балдырларын жағу (kelp burning) индустриясының арқасында жаңа қарқын алды, бұл уақытша гүлденуге және Пироволл (Pierowall) ауылында халық санының өсуіне ықпал етті.

Аралдың даму хронологиясы

• Шамамен б.з.д. 3300 ж. — Линкс-оф-Нолтленд дюналарында бүгінде әлемдік маңызы бар археологиялық ескерткіш ретінде танылған неолиттік елді мекеннің негізі қаланды.
• IX ғасыр — Вестрей аралына оған қазіргі атауын берген және аймақтың мәдени кодын ғасырлар бойына айқындаған скандинавиялық викингтер қоныстанды.
• XII ғасыр — Пироволлда Қасиетті Мария шіркеуінің (St Mary’s Kirk) тұрғызылуы, оның қирандылары ортағасырлық сәулет үлгісі ретінде бүгінгі күнге дейін сақталған.
• 1560 жыл — Гилберт Бальфур бірегей атыс ойықтары жүйесі бар айбынды құрылыс — Нолтленд қамалының құрылысын бастады.
• XVIII ғасырдың ортасы — Теңіз балдырларынан сілті өндірудің басталуы, бұл «индустриялық серпіліске» және жергілікті тұрғындардың әл-ауқатының артуына әкелді.
• 1839 жыл — Гилл айлағында басты пирстің салынуы, бұл архипелагтың қалған бөлігімен теңіз қатынасын айтарлықтай жақсартты.
• 1898 жыл — Ұлыбритания иелік ететін сулардағы навигация үшін әйгілі Стивенсондар инженерлер әулеті жобалаған Нуп-Хед маягының пайдалануға берілуі.
• 1967 жыл — Вестрей мен көршілес Папа-Вестрей аралы арасында әлемдегі ең қысқа коммерциялық ұшу ретінде ресми түрде танылған тұрақты әуе рейсінің іске қосылуы.
• 1998 жыл — Арал тарихын сақтауға және насихаттауға арналған «Вестрей мұрасы» орталығының (Westray Heritage Centre) ашылуы.
• 2009 жыл — Шотландияда табылған ең көне антропоморфты мүсінше «Вестрей әйелінің» (Westray Wife) сенсациялық археологиялық табылуы.

Аралдың түрленуінің негізгі кезеңдері

Вестрей аралының тарихы — бұл ежелгі егіншілік орталығынан қазіргі заманғы тұрақты дамуға бағытталған қауымдастыққа дейінгі жол. Әр дәуір экономика мен басты елді мекен — Пироволлдың келбетінде өз ізін қалдырды.

• Неолиттік орталықтың қалыптасуы (шамамен б.з.д. 3300 ж.). Линкс-оф-Нолтленд дюналарында үлкен елді мекеннің пайда болуы отырықшы өмірдің негізін қалады. Маңызы: Бұл кезең аумақты бүкіл Ұлыбритания мақтан ететін маңызды археологиялық тораптардың біріне айналдырып, қазіргі мәдени туризмнің негізін қалады.
• Скандинавиялық отарлау (IX ғасыр). Викингтердің келуі мәдени ландшафтты, топонимиканы және жер иелену жүйесін толығымен өзгертті. Маңызы: Бірегей аралдық сәйкестік пен диалект қалыптасты, сондай-ақ қазіргі хуторлардың құрылымы жасалды.
• Нолтленд қамалының құрылысы (1560-жылдар). Гилберт Бальфурдың әскери сәулет элементтері бар қуатты бекініс тұрғызуы. Маңызы: Орта ғасырлардағы аралдың жоғары саяси мәртебесін айқындап, сол дәуірдің басты сәулеттік доминантына айналды.
• Балдырларды жағу индустриясы (XVIII–XIX ғғ.). Шыны өнеркәсібі үшін теңіз балдырынан (kelp) сілтіні жаппай өндіру. Маңызы: Халықтың өнеркәсіптік экономикаға интеграциялануына мүмкіндік берген және өмір сүру деңгейін айтарлықтай көтерген алғашқы ірі экономикалық серпіліс.
• Пироволл айлағын жаңғырту (XIX ғасыр). Күрделі пирс құрылысы және порт инфрақұрылымын дамыту. Маңызы: Пироволл ауылын балық пен ауыл шаруашылығы өнімдерінің тұрақты экспортын қамтамасыз ететін негізгі коммерциялық орталыққа айналдырды.
• Тұрақты әуе қатынасының іске қосылуы (1967 ж.). Аралды үлкен құрлықпен байланыстырған Loganair авиакомпаниясының ұшуларының басталуы. Маңызы: Тұрғындар үшін көліктік қолжетімділікті түбегейлі жақсарту және әлемдегі ең қысқа рейс арқылы бүкіл әлемге танымал туристік брендтің қалыптасуы.
• «Жасыл» энергетиканы дамыту (XXI ғасыр). Қауымдық жел турбинасын орнату және жаңартылатын энергия көздеріне көшу. Маңызы: Энергетикалық дербестікті қамтамасыз ету және жергілікті әлеуметтік бастамаларды қолдау үшін бюджет қалыптастыру.

Сәулеттік келбет: тастан маяктарға дейін

Вестрей аралының сәулеті — бұл адамның Солтүстік теңіздің қатал жағдайларына бейімделу шежіресі. Мұнда сіз Ұлыбритания танымал ірі қалаларға тән сәнді сарайларды немесе кең даңғылдарды таба алмайсыз. Аралдың келбеті мыңдаған жылдар бойы желдің, ағаш тапшылығының және табиғи тастың көптігінің әсерінен қалыптасып, тарихқа дейінгі құрылыстар бекініс қамалдармен көршілес орналасқан ерекше ландшафтты құрады.

Дәуірлер мен негізгі стильдер

Вестрей құрылысы еуропалық сән канондары бойынша емес, практикалық қажеттілік пен материалдардың қолжетімділігіне негізделіп дамыды. Бірнеше маңызды кезеңдерді бөліп көрсетуге болады:

• Тарихқа дейінгі сәулет (Неолит). Линкс-оф-Нолтленд сияқты көне құрылыстар көбінесе дюналарға тереңдетілген тас үйлер болып табылады. Бұл таза функционалды сәулет: плита тастан қаланған қалың қабырғалар мен аласа кіреберістер дауылдан сенімді қорғаныс қызметін атқарған.
• Әскери сәулет және Ренессанс (XVI ғасыр). Бұл кезең Нолтленд қамалымен ұсынылған. Ғимарат барлық қабырғаларды мушкеттермен атқылауға мүмкіндік беретін Z-тәрізді жоспары бар (Z-plan castle) ерекше шотланд стилінде салынған. Сыртқы түрі қатал болғанымен, интерьерінде сол дәуірдегі феодалдық ақсүйектердің өршілдігі байқалады.
• Вернакулярлық стиль (XVIII–XIX ғасырлар). Аралдың халықтық сәулеті — бұл аласа фермерлік үйлер (крофттар) мен балықшылардың лашықтары. Олардың айрықша белгісі — қабырғалар мен шатырлар үшін жергілікті сұр тасты пайдалану, бұл құрылыстардың айналадағы пейзажбен сәйкес келуіне мүмкіндік береді.
• Викториандық инженерия (XIX ғасырдың соңы). Техникалық прогресс дәуірі аралға монументалды утилитарлық құрылыстарды әкелді, олардың бастысы кірпіш қалауды инженерлік есептеулердің дәлдігімен ұштастырған маяк болды.

Қала құрылысының доминанттары

Аралда үйреншікті мағынадағы қалалар жоқ, бірақ басты елді мекеннің жоспарлануы мен жекелеген ғимараттар танымал сәулеттік портретті қалыптастырады.

• Пироволл (Pierowall) ауылы. Аралдың «астанасы» көркем шығанақ бойындағы сызықтық елді мекен ретінде дамыды. Мұндағы қала құрылысының өзегі XIX ғасырдағы айлақ болып табылады. Оның айналасында қасбеттері теңізге қараған ақталған үйлер, қоймалар мен қонақ үйлер ансамблі қалыптасты.
• Нолтленд қамалы (Noltland Castle). Аралдағы ең айбынды ғимарат. Оның массивті тас қалауы мен сәндік элементтері (құрылыстың аяқталмағанына қарамастан), Бальфур кланының саяси құдіреті кезеңін еске түсіріп, қарапайым ауылдық құрылыстармен күрт қарама-қайшылық тудырады.
• Нуп-Хед маягы (Noup Head Lighthouse). 1898 жылы Дэвид А. Стивенсонның жобасы бойынша салынған маяк өнеркәсіптік классицизмнің үлгісі болып табылады. Оның жартастың шетіндегі қатаң 24 метрлік мұнарасы тек навигациялық белгі ғана емес, сонымен қатар арал панорамасындағы маңызды вертикальды екпін болып табылады.

Вестрейдің көрнекті тұлғалары

Вестрей аралы шалғайлығына қарамастан, қызметі тарих пен мәдениетте із қалдырған адамдардың есімдерімен байланысты. Өткеннің ықпалды феодалдарынан бастап ағартушыларға дейін — бұл тұлғалар тіпті шағын қауымдастықтардың өзі Ұлыбритания мақтан ететін үлкен таланттар мен өршіл мақсаттардың бесігі бола алатынын еске салады.

• Гилберт Бальфур (XVI ғасыр)
  Саяси қайраткер және қамал салушы
  Ықпалды шотланд дворяны және королева Мария Стюарт сарайының шебері. Бальфур өзіне сенімді баспана ретінде қызмет етуі тиіс болған зәулім бекініс — Нолтленд қамалының құрылысын бастау арқылы өз есімін арал тарихына мәңгілікке жазып қалдырды. Оның интригалар мен билік үшін күреске толы өмірі Шотландиядағы феодалдық соғыстардың дүрбелең дәуірін бейнелейді.
• Томас Стюарт Трейл (1781–1862)
  Энциклопедист, дәрігер және профессор
  Вестрейдегі Тирлет жерлеріне иелік еткен көне Трейл әулетінен шыққан көрнекті ғалым және ағартушы. Ол Керкуоллда туғанымен, оның тамыры мен отбасылық мұрасы аралмен тығыз байланысты. Трейл әйгілі Британ энциклопедиясының (Encyclopædia Britannica) сегізінші басылымының редакторы және Эдинбург университетінің медициналық юриспруденция профессоры ретінде танылып, XIX ғасырдағы ғылымның дамуына орасан зор үлес қосты.

Сонымен қатар, арал әлемнің түкпір-түкпірінен қазіргі заманғы зерттеушілер мен археологтарды өзіне тартады. Дәл осы жерде, Линкс-оф-Нолтленд дюналарында әйгілі «Вестрей әйелі» (Westray Wife) — Шотландиядан табылған ең көне антропоморфты мүсінше табылды, бұл жергілікті тұрғындарды бірегей тарихқа дейінгі мұраның сақтаушысы етеді.