Fergus Falls

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Фергус-Фоллс тарихы 1857 жылы зерттеуші Джо Уитфорд бұл жерді болашақ қоныс үшін тамаша нүкте ретінде белгілеген кезде басталды. Қала өз атауын Уитфордтың экспедициясын қаржыландырған шотланд-американдық пионер Джеймс Фергустің құрметіне алды, бірақ оның өзі бұл өлкеде ешқашан тұрмаған. Қаланың ресми ресімделуі және белсенді қоныстанудың басталуы 1860-жылдардың соңы мен 1870-жылдардың басына сәйкес келді.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қаланың қарқынды өсуі мен дамуы географиялық және экономикалық факторлардың сәтті үйлесіміне байланысты болды:

• Гидроэнергия: Қуатты ағысы мен биіктік айырмашылығы бар Оттер-Тейл өзені (Otter Tail River) қала өнеркәсібінің жүрегіне айналды. 1871 жылы алғашқы бөгеттің салынуы су энергиясын диірмендер мен зауыттардың жұмысына пайдалануға мүмкіндік берді.
• Теміржол: 1870-жылдардың соңында Ұлы Солтүстік теміржолының (Great Northern Railway) келуі Фергус-Фоллсты ірі өткізу нарықтарымен байланыстырып, оны Миннесотаның маңызды логистикалық торабына айналдырды.
• Әкімшілік мәртебе: 1872 жылы қала Оттер-Тейл округінің әкімшілік орталығына айналды, бұл мұнда заңгерлерді, шенеуніктерді және кәсіпкерлерді тартты.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Өз өмір сүруінің алғашқы онжылдықтарында Фергус-Фоллс ұн тарту және ағаш кесу өнеркәсібінің орталығы ретінде танымал болды. Экономикалық перспективалар көптеген иммигранттарды, әсіресе Скандинавия мен Германиядан келгендерді қызықтырды, олардың дәстүрлері жергілікті мәдениет пен сәулеттің қалыптасуына айтарлықтай әсер етті.

XIX ғасырдың соңына қарай қалада опера театры, мектептер мен банктерді қоса алғанда, дамыған инфрақұрылым болды, бұл оны аймақтың басқа қоныстарының ішінде гүлденген және өркениетті орталық ретінде ерекшеледі.

Фергус-Фоллстың даму хронологиясы

• 1857 — Зерттеуші Джо Уитфорд болашақ қоныс үшін орын таңдап, оны өзінің демеушісі Джеймс Фергустің құрметіне атайды.
• 1871 — Джордж Б. Райт Оттер-Тейл өзенінде алғашқы бөгет салады, бұл ағаш кесу және ұн тарту өнеркәсібінің дамуына жол ашады.
• 1872 — Фергус-Фоллс ресми түрде Оттер-Тейл округінің әкімшілік орталығы болады.
• 1873 — Осы күнге дейін шығып келе жатқан «Fergus Falls Journal» газетінің алғашқы нөмірі жарық көреді.
• 1879 — Қалаға теміржол (St. Paul, Minneapolis & Manitoba Railway) келіп, жаңа нарықтарға жол ашады.
• 1881 — Қоныс ресми түрде өз басқаруы бар қала (city) мәртебесін алады.
• 1880 — Киркбрайд стиліндегі ауқымды сәулеттік кешенімен танымал Фергус-Фоллс мемлекеттік ауруханасы ашылады (1890).
• 1909 — Вернон Райт аймақтағы электр энергиясының негізгі жеткізушісіне айналған Otter Tail Power Company компаниясының негізін қалайды.
• 1919 — Штат тарихындағы ең жойқын циклонның бірі қаланың едәуір бөлігін қиратып, ондаған адамның өмірін қияды.
• 1970-жылдар — Қала маңындағы I-94 штаттар аралық автомагистралі учаскесінің құрылысының аяқталуы оның көліктік қолжетімділігін айтарлықтай жақсартады.
• 2005 — Мемлекеттік аурухананың тарихи ғимараты медициналық мекеме ретінде жабылады, одан кейін оны сақтау және редевелопмент жобалары басталады.

Дамудың негізгі кезеңдері және олардың маңызы

Фергус-Фоллс тарихы — бұл өзен бойындағы шағын қоныстан өңірлік орталыққа дейінгі жол, ол экономикалық өзгерістерге бейімделіп, мәдени мұрасын сақтап қала алды. Төменде қаланың заманауи келбетін айқындаған негізгі кезеңдер берілген.

• Гидроэнергияны игеру және Otter Tail Power Company-ның құрылуы (1909)
  Қарапайым су диірмендерінен ауқымды электр энергиясын өндіруге көшу бетбұрысты сәт болды. Штаб-пәтері әлі күнге дейін қалада орналасқан ірі энергетикалық компанияның негізінің қалануы экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етіп, Фергус-Фоллстың Батыс Миннесотадағы индустриялық көшбасшы мәртебесін бекітті.
• Мемлекеттік аурухананың құрылысы (1890)
  Киркбрайд стиліндегі монументалды кешеннің бой көтеруі сәулеттік ландшафтты өзгертіп қана қоймай, қаланы штаттың маңызды медициналық орталығына айналдырды. Аурухана ұзақ жылдар бойы ең ірі жұмыс беруші болып, халықтың келуіне және қалалық инфрақұрылымның дамуына серпін берді.
• Ұлы циклоннан кейін қалпына келтіру (1919)
  Жойқын құйын тұрғын үй және коммерциялық ғимараттардың едәуір бөлігін қиратты. Кейінгі қалпына келтіру жұмыстары ауқымды қала құрылысы жобасына айналды, оның барысында қала іс жүзінде жаңадан тұрғызылды, нәтижесінде заманауи және қауіпсіз ғимараттар пайда болды, олардың көбі әлі күнге дейін қызмет етіп келеді.
• Колледждің ашылуы (1960)
  Оқу орнының (қазіргі Minnesota State Community and Technical College кампусы) құрылуы қаланы білім беру хабына айналдырды. Студенттік қауымдастықтың пайда болуы халықты жасартты және қызмет көрсету мен мәдениет саласының дамуына серпін берді.
• I-94 автомагистраліне қосылу (1970-жылдар)
  Штаттар аралық трассаның салынуы логистиканы теміржолдан автокөлікке қайта бағыттады. Бұл оқиға қаланы жаппай туризм үшін ашты және шеткері аймақтардағы коммерциялық аймақтардың дамуына ықпал етіп, Миннеаполис пен Фарго нарықтарына қолжетімділікті жеңілдетті.
• Мәдени ревитализация және орталықты сақтау
  Соңғы онжылдықтарда қала өнер мен тарихи туризмге басымдық берді. Өнер орталығы (A Center for the Arts) сияқты көне ғимараттарды реставрациялау және бұрынғы аурухана аумағын қайта қарастыру Фергус-Фоллсты мәдени демалыс үшін тартымды орынға айналдырып, жергілікті экономиканы әртараптандырды.

Сәулеттік келбеті және қала құрылысы

Фергус-Фоллс сәулеті қаланың өзен бойындағы өнеркәсіптік қоныстан Батыс Миннесотаның әкімшілік және мәдени орталығына дейінгі эволюциясын көрсетеді. Қала құрылысы XIX ғасырдың соңындағы қарқынды экономикалық өсудің, 1919 жылғы жойқын циклоннан кейінгі қалпына келтіру қажеттілігінің және тарихи мұраны сақтаудың заманауи үрдістерінің әсерінен қалыптасты.

Негізгі сәулет дәуірлері мен стильдері

Қала келбетінен бірнеше негізгі кезеңдерді байқауға болады, олардың әрқайсысына өзіндік басым стильдер тән:

• XIX ғасырдың соңы (Виктория дәуірі және Роман стилі): Алғашқы гүлдену кезеңі. Қоғамдық ғимараттарға массивтілік, қызыл кірпішті пайдалану және аркалы конструкциялар тән. Осы уақыттағы тұрғын үй құрылысы күрделі шатырлары мен сәндік элементтері бар Анна патшайым стиліндегі үйлермен ерекшеленеді.
• XX ғасырдың басы (Неоклассицизм және Боз-ар): Қаланың әкімшілік орталық мәртебесін бекіту уақыты. Сот және банк ғимараттары тұрақтылықты, заң мен тәртіпті бейнелейтін антикалық канондарға сүйене отырып салынды.
• 1920-жылдар (Реконструкция және ерте Модернизм): 1919 жылғы циклоннан кейін қала орталығы белсенді түрде қайта салынды. Аса сәнді декордың орнына ар-деконың алғашқы нышандары бар коммерциялық кірпіш сәулетінің жинақы формалары келді.
• XX ғасырдың екінші жартысы — қазіргі уақыт: Автомагистральдар бойындағы функционализм мен заманауи коммерциялық құрылыстың дамуы, сондай-ақ жағалауларды жандандыру және тарихи өнеркәсіптік ғимараттарды бейімдеу жобалары.

Көрнекті ғимараттар мен ансамбльдер

Фергус-Фоллстың сәулеттік ландшафтын қаланың танымал нышандарына айналған бірнеше монументалды құрылыстар айқындайды:

• Фергус-Фоллс мемлекеттік ауруханасы (The Kirkbride Building): Қаланың сөзсіз сәулеттік доминанты. 1890-жылдары салынған кешен Киркбрайд жоспарына сәйкес орындалған. Ғимарат ричардсондық роман стилі мен готика элементтерін ұштастырады. Ол өзінің зор көлемімен, орталық мұнарасымен, қанаттарының күрделі жүйесімен және жергілікті кірпіштің қолданылуымен ерекшеленеді. Бұл АҚШ-та сақталған осындай типтегі санаулы құрылыстардың бірі.
• Оттер-Тейл округінің сот ғимараты (Otter Tail County Courthouse): Неоклассицизм мен Боз-ар (Beaux-Arts) стилінің жарқын үлгісі. 1920-жылдардың басында салынған (циклоннан кейін қалпына келтірілген) ғимарат күмбезімен, бағандарымен және қатаң симметриясымен ерекшеленіп, мемлекеттік биліктің маңыздылығын көрсетеді.
• Федералды сот және пошта ғимараты: Монументалдық элементтері бар классикалық жаңғыруға бейім XX ғасырдың басындағы үкіметтік сәулеттің үлгісі болып табылады.
• Тарихи орталық (Downtown): Линкольн авеню бойындағы аудан XX ғасырдың бірінші жартысындағы американдық қалашықтың атмосферасын сақтап қалған. Мұнда бірінші қабаттарында үлкен витриналары және сәндік карниздері бар екі және үш қабатты коммерциялық мақсаттағы кірпіш ғимараттар басым.

Қала құрылысының ерекшеліктері

Қаланың жоспарлануы Оттер-Тейл өзенімен тығыз байланысты. Тарихи орталық өзен иілімдерін бойлай, алғашқы бөгеттер мен диірмендердің айналасында қалыптасты. Көптеген американдық қалалардың қатаң тікбұрышты көшелер торынан айырмашылығы, Фергус-Фоллс географиясы төбелі бедері мен су артерияларының арқасында әлдеқайда көрікті.

Соңғы онжылдықтарда қала құрылысындағы басты назар жайлы қалалық ортаны құруға аударылды: өзен жағасындағы бұрынғы өнеркәсіптік аймақтар табиғи ландшафтты қаланың сәулеттік құрылымына біріктіре отырып, саябақтар мен серуендеу жағалауларына (Riverwalk) айналуда.

Фергус-Фоллстың атақты тумалары мен тұрғындары

Қала тарихы таланттары мен жетістіктері Миннесота шекарасынан тыс жерлерге танылған адамдармен тығыз байланысты. Саясат пен бизнестен бастап, өнер мен ғылымға дейін — Фергус-Фоллс тұрғындары ең түрлі салаларда айтарлықтай із қалдырды.

• Вернон Райт (Vernon Wright)
  Сәулетші және Otter Tail Power Company негізін қалаушы
  Қала негізін қалаушылардың бірінің ұлы Вернон Райт Фергус-Фоллстың өңірлік энергетикалық орталыққа айналуында шешуші рөл атқарды. Дарынды сәулетші бола отырып (әйгілі River Inn қонақ үйін жобалаған), ол 1907 жылы Орта Батыстың кең аумақтарын электрлендірген компанияның негізін қалаушылардың бірі болды. Оның қаланың экономикалық және сәулеттік келбетіне тигізген әсері әлі күнге дейін сезіледі.
• Фрэнк Альбертсон (Frank Albertson)
  Голливуд актері
  Голливудтың «алтын дәуірінде» сәтті мансап құрған Фергус-Фоллс тумасы. Альбертсон 100-ден астам фильмге түсті, бірақ оған ең көп танымалдылықты «Бұл тамаша өмір» (It's a Wonderful Life) классикалық туындысындағы Сэм Уэйнрайт рөлі және Альфред Хичкоктың «Психо» триллеріндегі Том Кэссиди рөлі әкелді.
• Элмер Эллсворт Адамс (Elmer Ellsworth Adams)
  Баспагер және саясаткер
  XIX ғасырдың соңы — XX ғасырдың басындағы Миннесота тарихындағы ықпалды тұлға. Көптеген жылдар бойы Адамс Fergus Falls Daily Journal газетін басқарып, оны штаттың қоғамдық өмірінің басты мінберлерінің біріне айналдырды. Ол сондай-ақ Миннесота заң шығарушы жиналысында өңірдің атынан өкілдік етіп, саясатпен белсенді айналысты және қаланың экономикалық дамуына ықпал етті.
• Мозес Э. Клапп (Moses E. Clapp)
  АҚШ сенаторы
  Өзінің ерекше шешендік қабілеті үшін «Қара бүркіт» деген лақап атқа ие болған танымал заңгер және саяси қайраткер. 1901 жылдан 1917 жылға дейін қызмет еткен АҚШ Сенатына сайланғанға дейін, Клапп Фергус-Фоллста тұрып, заңгерлік тәжірибемен айналысты, жергілікті құқықтық жүйенің қалыптасуына белсенді қатысты.
• Маркус Борг (Marcus Borg)
  Теолог және жазушы
  Библияның ең беделді зерттеушілерінің бірі және «Тарихи Иса» қозғалысының көрнекті өкілі. Фергус-Фоллс тумасы Борг христиандықты заманауи контексте қайта қарастыратын көптеген бестселлерлердің авторы болды және академиялық ортада халықаралық танымалдылыққа ие болды.