Haverfordwest

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Хаверфордуэст тарихы XII ғасырдың алғашқы онжылдықтарынан бастау алады. Қала Батыс Кледдау өзені арқылы өтетін стратегиялық маңызды өткелдің айналасында қалыптасты. Негізгі оқиға шамамен 1120 жылы Хаверфордуэст қамалының тұрғызылуы болды, оның бастамашысы нормандық лорд Гилберт де Клер деп есептеледі. Қаланың атауы көне ағылшын тілінен бастау алады және «мал айдау үшін пайдаланылатын өткел» деп аударылады, бұл бекініс салынғанға дейін-ақ бұл жердің маңызды болғанын айғақтайды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Елді мекеннің тез өсуіне географиялық және саяси факторлардың бірегей үйлесімі ықпал етті:

• Стратегиялық қорғаныс: Жартасты жотада орналасқан қамал өткелді бақылап, Пембрукшир аймағындағы ағылшын билігінің маңызды тірегі болды.
• Өзен саудасы: Хаверфордуэст өзеннің теңіз толқындары жете алатын ең жоғарғы нүктесінде орналасқан. Бұл жерде Бристоль мен Франциядан тауар тиелген сауда кемелері келетін гүлденген ішкі порт құруға мүмкіндік берді.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Орта ғасырларда Хаверфордуэст осы жерге фламандтықтардың (Фландриядан келгендер) жаппай қоныс аударуының арқасында бірегей мәдени келбетке ие болды. Ағылшын тағының шақыруымен келген бұл қауымдастық саудамен және қолөнермен, атап айтқанда жүн тоқумен айналысты.

Осы әсердің арқасында қала мен оның айналасы «Уэльстен тыс жердегі Кіші Англия» ретінде танымал болды. Мұнда негізінен ағылшын тілінде сөйлеп, ағылшын әдет-ғұрыптарын ұстанды, бұл қаланы дәстүрлі валлий өмір салты бар көршілес аумақтардан қатты ерекшелендірді. XIII ғасырға қарай Хаверфордуэст аймақтағы ең бай және халқы тығыз қалалардың біріне айналды.

Орта ғасырлар

• Шамамен 1110 ж. — Нормандық лордтар болашақ қаланың өзегіне айналған Хаверфордуэст қамалының негізін қалайды.
• 1219–1220 жж. — Пембрук графы Уильям Маршал қалаға оның сауда артықшылықтарын бекітетін алғашқы хартияны береді.
• 1284 ж. — Король Эдуард I мен королева Элеонора Сент-Дейвидске қажылық сапары кезінде қала мен қамалға келеді.
• 1405 ж. — Оуайн Глиндур көтерілісі кезінде қала валлий әскерлерімен өртелді, бірақ қамал гарнизоны қоршауға төтеп берді.

Жаңа заман

• 1479 ж. — Хаверфордуэст Пембрукширден әкімшілік тәуелсіздік алып, «корпоративтік графтық» (county corporate) мәртебесіне ие болады.
• 1648 ж. — Оливер Кромвель Азамат соғысы аяқталғаннан кейін қала қамалын бұзуға (бекіністерін жоюға) бұйрық береді.
• 1779 ж. — Ескі қамал қабырғаларының ішінде жүз жылға жуық жұмыс істеген жаңа түрме ғимараты салынады.

XIX–XXI ғасырлар

• 1837 ж. — Қала орталығының сәулеттік доминантына айналған зәулім Шир-холл (Shire Hall) ғимаратының құрылысы аяқталды.
• 1853 ж. — Теміржол желісінің ашылуы Хаверфордуэстті Кармартенмен және ұлттық көлік желісімен байланыстырады.
• 1955 ж. — Қалаға ресми түрде елтаңба берілді, оның символикасы қаланың тарихи маңызы мен қамалмен байланысын көрсетеді.
• 2022 ж. — Қала орталығындағы ауқымды қазба жұмыстары кезінде археологтар ортағасырлық доминикандықтар монастырының қалдықтары мен жүздеген қорымды табады.

Қала дамуының басты кезеңдері

Хаверфордуэст тарихы — бұл ортағасырлық бекініс пен жанданған порттан Пембрукширдің әкімшілік жүрегіне дейінгі жол. Әр ғасыр қаланың келбеті мен экономикасына өзгерістер енгізді.

• Қамал айналасында қалыптасу (XII ғасыр).

  Нормандық бекіністің құрылысы қала түзуші факторға айналды. Қала көшелері қамал қақпасынан өзенге қарай желпуіш тәрізді қалыптаса бастады, бұл бүгінгі күнге дейін сақталған бірегей ортағасырлық жоспарды жасады.

• Фламандтық колонизация (XII–XIII ғасырлар).

  Фламандтықтардың жаппай қоныс аударуы қаланың мәдени және экономикалық кодын түбегейлі өзгертті. Бұл тоқымашылық пен жүн өнеркәсібінің дамуына әкелді, сондай-ақ қалаға «Уэльстен тыс жердегі Кіші Англия» ретінде белгілі ағылшын тілді анклав мәртебесін берді.

• Өзен саудасының гүлденуі (Орта ғасырлар — XVII ғасыр).

  Кледдау өзені арқылы кеме қатынасының арқасында Хаверфордуэст аймақтың ең ірі сауда портына айналды. Бұл кезеңнің маңызы зор: қала француз шараптарының импорты мен жергілікті жүннің экспортынан байып, дәулетті көпестер табын қалыптастыруға мүмкіндік берді.

• Ерекше әкімшілік мәртебе (1479 жыл).

  «Корпоративтік графтық» мәртебесін берген хартияны алу қаланы Пембрукшир юрисдикциясынан тәуелсіз етті. Бұл Хаверфордуэсттің саяси салмағын нығайтып, оған өз шерифін сайлауға мүмкіндік берді, бұл Уэльс қалалары үшін сирек кездесетін артықшылық еді.

• Сәулеттік жаңару (XVIII–XIX ғасырлар).

  Бұл кезеңде қала сауда портынан сәнді әкімшілік және сот орталығына айналды. Георгиандық таунхаустар мен зәулім Шир-холл (Shire Hall) құрылысы қала орталығына көбірек астаналық және ресми келбет берді.

• Көлік революциясы (1853 жыл).

  Батыс Уэльс теміржолының ашылуы өзеннің тартылуы мен порттың құлдырауын толтырды. Теміржол Хаверфордуэстті бүкіл аймақтың ауылшаруашылық өнімдерін тарататын негізгі торапқа айналдырды.

• Заманауи ревитализация (XXI ғасыр).

  Дамудың ағымдағы кезеңі жағалауды ауқымды реконструкциялаумен (Western Quayside) және қамалды реставрациялаумен байланысты. Қала тарихи нысандарды туристер үшін тартымды орындар мен мәдени кеңістіктерге айналдыра отырып, өз мұрасын қайта пайымдауда.

Орта ғасырлар: Әскери сәулет және готика

Хаверфордуэсттің сәулеттік өзегі XII–XIII ғасырларда, қала бекіністі форпост ретінде дамыған кезде қалыптасты. Бұл кезеңнің басымдығы қорғанысқа бағытталған қатал нормандық сәулет болып табылады.

• Хаверфордуэст қамалы (XII ғасыр): Жартасты жотада салынған әскери сәулеттің үлгісі. Сақталған қалдықтар өткелдерді бақылауға және көтерілістерді басуға арналған ағылшын бекіністеріне тән қуатты тас қабырғалар мен мұнараларды көрсетеді.
• Әулие Мария шіркеуі (St Mary’s Church): Уэльстегі ерте ағылшын готикасының ең жақсы үлгілерінің бірі. XII ғасырдың аяғы — XIII ғасырдың басында салынған ол сүйір аркаларымен, тастағы әсем оюларымен және тек діни ғана емес, сонымен қатар бақылау мақсаттарына да қызмет еткен массивті мұнарасымен ерекшеленеді.
• Августиндіктер монастырының қалдықтары: Өзен жағасында орналасқан XII ғасырдағы монастырь қалдықтары ерте готика мен роман стилінің элементтері бар ортағасырлық шіркеу сәулеті туралы түсінік береді.

Георгиан дәуірі: Классицизм және Джон Нэштің жұмысы

XVIII ғасырда сауданың гүлденуінің арқасында қала өзгерді. Бай көпестер мен джентрилер көшелерді талғампаз таунхаустармен салып, қала бейнесіне классицизм белгілерін енгізді.

• Фоли-Хаус (Foley House): Қаланың азаматтық сәулетінің жауһары, шамамен 1790 жылы салынған. Жоба атақты сәулетші Джон Нэшке тиесілі деп есептеледі. Ғимарат ортағасырлық құрылыстармен күрт контраст тудыратын симметрия мен классикалық пропорцияларды сақтай отырып, қатаң георгиан стилінде салынған.
• Хай-стрит құрылысы: Бас көшедегі көптеген ғимараттар осы кезеңге жатады. Оларға сыланған қасбеттер, sash-терезелер (көтерме терезелер) және сәндік карниздер тән.

Викториан кезеңі: Неоклассицизм және Грек жаңғыруы

XIX ғасыр Хаверфордуэстке оның графтықтың әкімшілік орталығы мәртебесін көрсететін монументалдылық әкелді. Сәулетшілер билік пен тәртіп бейнесін жасау үшін антикалық формаларға жүгінді.

• Шир-холл (Shire Hall, 1837 ж.): Сәулетші Уильям Оуэн салған дәуірдің ең әсерлі ғимараты. Бұл грек жаңғыруы (Greek Revival) стилінің жарқын үлгісі. Қасбеті осында орналасқан соттың маңыздылығын көрсететін иондық бағаналары бар массивті портикпен безендірілген.
• Ескі түрме (The Old Gaol): XVIII ғасырдың аяғы — XIX ғасырдың басында қамал аумағында салынған ол утилитарлықты сол кездегі мемлекеттік мекемелерге тән классикалық стиль элементтерімен біріктіреді.

Қала құрылысының дамуы және қазіргі заман

Хаверфордуэсттің жоспарлануы күрделі рельефке байланысты бірегей. Қала нақты «жоғарғы» (Әулие Мария шіркеуінің айналасындағы әкімшілік және сауда орталығы) және «төменгі» (Кледдау өзенінің жанындағы порт ауданы) бөліктерге бөлінген.

• Тарихи көшелер торы: Портты қамалмен байланыстыратын тік және тар көшелердің (мысалы, Quay Street) ортағасырлық құрылымы сақталған.
• Жағалауды қайта жаңғырту: XXI ғасырда сәулеттік вектор контекстуализм мен регенерацияға қарай ауысты. Жағалауды реконструкциялау жобалары (Western Quayside) тарихи қоймаларды сақтауға және заманауи қоғамдық кеңістіктерді ескі ортаға интеграциялауға бағытталған.

Өнер және мәдениет қайраткерлері

• Огастес Джон (1878–1961) — Портретші-суретші.
  Өз буынының ең жарқын британдық суретшілерінің бірі. Ол көршілес Тенбиде дүниеге келгенімен, өмірінің едәуір бөлігі Хаверфордуэстпен байланысты болды. Ол XX ғасырдың басындағы атақты адамдардың, соның ішінде Томас Харди мен Т. Э. Лоуренстің мәнерлі портреттерімен танымал.
• Гвен Джон (1876–1939) — Суретші.
  Огастес Джонның үлкен әпкесі, тікелей Хаверфордуэстте дүниеге келген. Ағасының экспрессивті стилінен айырмашылығы, ол өзінің сабырлы, интроспективті әйел портреттерімен танымал болды. Өмірінің көп бөлігін Францияда өткізді, онда Огюст Роденнің моделі және жақын досы болды.
• Уолдо Уильямс (1904–1971) — Ақын және пацифист.
  XX ғасырдағы көрнекті валлий тілді ақын. Ол Хаверфордуэстте (Прендергаст ауданында) дүниеге келген және бұл қала оның қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Оның шығармашылығы валлий тілі мен мәдениетін сақтау үшін іргелі маңызға ие.

Кино және телевизия жұлдыздары

• Кристиан Бейл (1974 ж.т.) — Актер.
  Хаверфордуэстте дүниеге келген, әлемге әйгілі Голливуд актері, «Оскар» сыйлығының лауреаты. Кристофер Ноланның Бэтмен туралы трилогиясындағы рөлдерімен, сондай-ақ «Америкалық психопат» және «Күрескер» фильмдеріндегі терең бейнелерімен танымал болды.
• Рис Иванс (1967 ж.т.) — Актер және музыкант.
  Қала тумасы, «Ноттинг-Хилл» фильміндегі рөлінен кейін әлемдік деңгейдегі жұлдызға айналды. Сондай-ақ «Гарри Поттер» және «Өрмекші-адам» сияқты ірі франшизаларға қатысуымен танымал және заманауи валлий шығармашылық ортасының жарқын өкілі болып табылады.

Сәулет және спорт

• Уильям Оуэн — Сәулетші.
  XIX ғасырдың сәулетшісі, қаланың классикалық келбетін айтарлықтай айқындаған тұлға. Дәл оның жобасы бойынша 1837 жылы Хаверфордуэсттің сәулеттік доминантына айналған зәулім Шир-холл (Shire Hall) салынды, сондай-ақ басқа да маңызды қоғамдық ғимараттар реконструкцияланды.
• Саймон Дэвис (1979 ж.т.) — Футболшы.
  Хаверфордуэстте дүниеге келген. Ағылшын Премьер-лигасында «Тоттенхэм Хотспур», «Эвертон» және «Фулхэм» клубтарында өнер көрсетіп, табысты мансап жасаған кәсіби спортшы. Уэльс ұлттық құрамасы сапында 50-ден астам матч өткізген.