Bloemendaal

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Блумендал тарихы Солтүстік Голландияның дюналы ландшафтының қалыптасуымен тығыз байланысты. Бастапқыда бұл аумақ біртұтас қала емес, құмды дюналар мен ылғалды ойпаттардың шекарасында пайда болған шашыраңқы хуторлар мен қоныстардың жиынтығы болды. Тарихи шежірелерде «Гүлді алқап» деп аударылатын атау орта ғасырлардың соңында кездеседі, бұл Голландия графтарына тиесілі болған жердің көркем сипатын көрсетеді.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын қоныстардың гүлденген ауданға айналуы бірнеше маңызды факторларға байланысты болды:

• Бірегей гидрология: Құмды дюналар табиғи сүзгі рөлін атқарып, бұл жерді таза тұщы су қорымен қамтамасыз етті.
• Тоқыма өнеркәсібі: Таза судың арқасында XVI–XVII ғасырларда мұнда зығыр мен иірілген жіпті ағартатын кәсіпорындар жаппай ашылды. Блумендал көршілес Харлемнің тоқыма мануфактуралары үшін «кір жуатын орынға» айналды.
• Географиялық орналасуы: Ірі сауда орталықтарына жақындығы өнімді тиімді өткізуге және капитал тартуға мүмкіндік берді.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Нидерландының Алтын ғасыры дәуірінде Блумендалдың экономикалық құрылымы өзгере бастады. Қаланың қарбаласынан шаршаған Амстердам мен Харлемнің бай саудагерлері мен регенттері жазғы резиденциялар салу үшін жерлер мен ескі фермаларды сатып ала бастады. Бірте-бірте маталарды ағартуға арналған өнеркәсіптік алқаптардың орнын кең саябақтары бар зәулім қала сыртындағы иеліктер (buitenplaatsen) басты. Бұл қаланың мәдени кодын элиталық, жасыл және тыныш қала маңы ретінде қалыптастырды, оның мәртебесі бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.

Блумендалдың даму хронологиясы

• XIII ғасыр — Голландия графтары бұл жердің орманды дюналарын өздерінің аң аулайтын жерлері ретінде пайдаланады, бұл алғашқы хуторлардың пайда болуына әкеледі.
• 1633 жыл — Амстердамдық саудагер Карел Молейн Алтын ғасырдың қала сыртындағы резиденциясының эталонына айналған Элсвут (Elswout) иелігінің құрылысын бастайды.
• XVII ғасырдың ортасы — Жергілікті кәсіпорындар Харлемнің тоқыма өнеркәсібі үшін зығырды жаппай өңдеген ағарту алқаптарының гүлдену кезеңі.
• 1795 жыл — Батавия республикасының әкімшілік реформалары барысында қазіргі Блумендал муниципалитетінің прототипі қалыптасады.
• 1881 жыл — Ауылды Харлеммен байланыстыратын бу трамвайы желісінің іске қосылуы, бұл ауданды көпшілік үшін қолжетімді етті.
• 1900 жыл — Блумендал теміржол станциясының ашылуы, бұл тыныш ауылды коммьютерлерге арналған беделді қала маңына айналдырды.
• 1910-жылдар — Ауқатты азаматтар үшін сәнді үйлер салынған Виллапарк (Villapark) ауданының ауқымды құрылысының басталуы.
• 1945 жыл — Екінші дүниежүзілік соғыс құрбандарының рухына тағзым ету үшін дюналарда Құрметті зираттың (Eerebegraafplaats) ұлттық мемориал ретінде негізінің қалануы.
• 1948 жыл — Капрера саябағында маңызды ашық аспан астындағы мәдени орталыққа айналған театрдың ашылуы.
• 2009 жыл — Блумендал муниципалитетінің көршілес Беннебрукпен әкімшілік бірігуі, бұл қала шекарасын айтарлықтай кеңейтті.

Трансформация және даму кезеңдері

Блумендал тарихы — бұл өнеркәсіптік аймақтан Нидерландының ең беделді тұрғын аудандарының біріне дейінгі жол. Қаланың заманауи келбетін айқындаған бірнеше негізгі кезеңдерді атап өтуге болады:

• Тоқыма мануфактуралары дәуірі (XVI–XVII ғғ.). Зығырды ағарту үшін бірегей дюна суын пайдалану қоныстың алғашқы экономикалық негізі болды. Бұл шашыраңқы хуторларды Харлем экономикасымен тығыз байланысты маңызды өнеркәсіптік торапқа айналдырып, алғашқы жалдамалы жұмысшыларды тартты.
• Иеліктердің алтын дәуірі (XVII–XVIII ғғ.). Жердің функционалдық мақсатының өнеркәсіптіктен рекреациялыққа өзгеруі. Бай амстердамдықтар жазғы резиденциялар салу үшін бұрынғы ағарту алқаптарының аумақтарын сатып алды. Бұл қаланың бірегей ландшафттық кодын қалыптастырды: бүгінгі күнге дейін сақталған саябақтардың, аллеялардың және тарихи иеліктердің молдығы.
• Көлік қолжетімділігі (XIX ғ. соңы). Бу трамвайының іске қосылуы және 1900 жылы теміржол қатынасының ашылуы демографияны түбегейлі өзгертті. Блумендал тек маусымдық курорт болудан қалып, мегаполистерде жұмыс істейтін коммьютерлердің тұрақты тұруына арналған элиталық қала маңына айналды.
• «Виллапарк» қала құрылысы жоспары (XX ғ. басы). Бақ-қала тұжырымдамасын іске асыру. Табиғи ландшафтқа үйлестірілген кең виллалардың құрылысы Блумендалдың «жасыл інжу-маржан» мәртебесін бекітті және бүгінгі күні де муниципалитет тарапынан қолдау табатын жоғары өмір сүру стандарттарын айқындады.
• Жағалау аймағының дамуы (1920–30-жж.). Теңізге шығу жолын белсенді игеру және Блумендал-ан-Зе курортын құру. Дюналар арқылы жолдың (Zeeweg) салынуы қаланы жаппай туризмге ашты, оның тыныш тұрғын аудан мәртебесіне танымал жағажай бағыты деген атақты қосты.
• Мәдени-экологиялық интеграция (XX ғ. ортасы). Капрера ашық аспан астындағы театры мен мемориалдық кешендердің құрылуы. Бұл кезең дюналы ландшафтты мәдени қажеттіліктер үшін ұқыпты пайдалануға көшуді білдіріп, табиғатты қоғамдық сахнаның бір бөлігіне айналдырды.

Сәулеттік келбет және қала құрылысы

Блумендалдың қала құрылысының дамуы Нидерланды үшін бірегей: мұнда тар көшелері бар тығыз ортағасырлық орталық жоқ. Қала дюналардың күрделі ландшафтына сәйкестендірілген қала сыртындағы иеліктер мен кең виллалардан тұратын «жасыл архипелаг» ретінде қалыптасқан. Бұл табиғат урбанистикадан басым түсетін бақ-қала атмосферасын тудырды.

Иеліктер дәуірі (XVII–XIX ғасырлар)

Бұл кезең жергілікті жердің құрылымын айқындады. Сәулет өнері Амстердамнан келген бай саудагерлердің мәртебесін көрсетуге қызмет етті.

• Голландтық классицизм және барокко: Алғашқы иеліктер (buitenplaatsen) француз және итальяндық үлгілерден шабыт алған қатаң, симметриялы формаларда салынды. Басты назар тек ғимаратқа ғана емес, сонымен қатар аллеялары бар геометриялық дұрыс саябақтарға да аударылды.
• Ландшафттық стиль: XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырда қатаң геометрия ағылшын пейзаждық стилімен алмасты. Сәулет өнері романтикалық бола түсті, ғимараттар дюналардың «жабайы» табиғатымен үйлесетін элементтермен қайта салынды немесе толықтырылды.

Виллапарктердің гүлденуі (XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы)

Темір жолдың пайда болуымен Блумендал элиталық қала маңы ретінде салына бастады. Бұл эклектика мен ұлттық стильді іздеу уақыты болды.

• Тарихилық және Неоренессанс: Сол кездегі ең сәнді виллалар мен қоғамдық ғимараттар кірпіш қалауын, мұнараларды және сатылы фронтондарды қолдана отырып, өткен заманның қамалдарына жиі еліктейтін.
• Коттедж стилі және Шале: Тұрғын үй құрылысында ағаш элементтері, шатырларының үлкен шығыңқы жерлері мен верандалары бар жайлы үйлер танымал болды, бұл жердің курорттық сипатын ерекшеледі.
• Югендстиль (Модерн): XX ғасырдың басындағы виллалардың безендіру бөлшектерінде — баяу сызықтар, өсімдік ою-өрнектері мен витраждарда кездеседі.

Модернизм және XX ғасыр (1920–1940-жылдар)

Соғыс аралық кезең Блумендалға заманауи, бірақ әлі де беделді формалар әкелді.

• Амстердам мектебі: Нидерландыға тән кірпіштен жасалған экспрессионизм. Блумендалда ол орта тапқа арналған тұрғын орамдарда анағұрлым ұстамды түрде көрінді: пластикалық қасбеттер, қызықты қалаулар және көлденең сызықтарға басымдық берілді.
• Традиционализм (Делфт мектебі): Ғасыр ортасындағы көптеген ғимараттар тұрғындардың консервативті рухына сәйкес келетін, дәстүрлі голланд сәулетіне негізделген консервативті, сапалы стильде салынған.

Маңызды сәулет нысандары

Блумендалдың келбетін оның тарихының әртүрлі кезеңдерін көрсететін бірнеше негізгі құрылыстар қалыптастырады:

• Элсвут иелігі (Buitenplaats Elswout): Аймақтың інжу-маржаны. Иеліктің тарихы XVII ғасырдан басталса да, қазіргі зәулім басты үй XIX ғасырдың соңында эклектика стилінде аяқталған. Қоршаған саябақ ландшафт өнерінің тамаша үлгісі болып табылады.
• Дуин-эн-Крюйдберг (Duin en Kruidberg): XX ғасырдың басында (1907–1909) нео-голландтық ренессанс стилінде салынған зәулім иелік. Бүгінде бұл қонақ үй, бірақ оның биік мұржалары мен бай декоры бар сәулеті жеке резиденциялардың алтын дәуірін еске түсіреді.
• Блумендал теміржол станциясы (1900): Шале мен неоренессанс элементтерін ұштастыратын стильде салынған вокзал ғимараты ауылдың беделді қала маңына айналуының символы болды.
• Виллапарк (Villapark): Әрбір вилланың жеке дизайны бар, бірақ олар бірге XX ғасырдың басындағы үйлесімді ансамбльді құрайтын ашық аспан астындағы сәулет қорығы болып табылатын тұтас бір аудан.

Блумендалдың көрнекті тұлғалары

Блумендалдың әдемі дюналары мен тыныш атмосферасы ғасырлар бойы шығармашылық элитаны, ғалымдар мен спортшыларды өзіне баурап келеді. Олардың көбі бұл қаланы өмір сүру және шабыт алу орны ретінде таңдап, Нидерландының тарихы мен мәдениетінде айтарлықтай із қалдырды.

• Якобус Питер (Жак) Тейссе (1865–1945)
  Мұғалім, натуралист және табиғат қорғаушы
  Ел тарихындағы ең ықпалды экологтардың бірі. Тейссе Нидерландының табиғи ескерткіштерін, соның ішінде Блумендал төңірегіндегі дюналарды сақтауда шешуші рөл атқарды. Оның 60 жылдығына орай қалада Thijsse's Hof (Тейссе бағы) — Нидерландыдағы алғашқы жабайы флораның білім беру бағы ашылды, ол осы күнге дейін жұмыс істейді.
• Годфрид Боманс (1913–1971)
  Жазушы және тележүргізуші
  Өзінің ертегілерімен және тапқыр очерктерімен танымал танымал нидерландық прозаик және юморист. Боманс ұзақ уақыт бойы Блумендалда (Беркенроде иелігінде) тұрды және өз шығармаларында жергілікті шындықты жиі атап өтетін. Ол XX ғасырдың ортасындағы қаланың зияткерлік және сәл эксцентрлі өмірінің символына айналды.
• Антон Пик (1895–1987)
  Суретші, иллюстратор және графикалық дизайнер
  Бірегей ертегі стилінің авторы және әйгілі Эфтелинг ойын-сауық саябағының дизайнері. Өмірінің едәуір бөлігін Овервенде (Блумендал муниципалитетінің әкімшілік бөлігі) өткізді. Оның сәулет өнері мен өткен өмірге деген романтикалық көзқарасы қаланың тарихи келбетімен үйлесім тапты.
• Тон Херманс (1916–2000)
  Кабаре әртісі, әнші және ақын
  Өткен ғасырдың кабаре әртістерінің «үлкен үштігіне» кірген нидерландық сахнаның аңызы. Херманс соңғы онжылдықтардағы тыныш өмірі үшін Блумендалды таңдады. Оның шығармашылығы жылылығымен және оптимизмімен ерекшеленді, бұл жасыл қала маңының рухына сай келді.
• Теун де Ноойер (1976 ж.т.)
  Шөптегі хоккейші
  Әлемдегі ең атақты хоккейшілердің бірі, үш дүркін Олимпиада чемпионы. Оның есімі HC Bloemendaal — осындай ойыншылардың арқасында Еуропадағы ең мықтылардың біріне айналған жергілікті хоккей клубымен тығыз байланысты. Де Ноойер қаланы халықаралық спорт аренасында танымал етті.