Диоклетиан сарайы

Диоклетиан сарайы — бұл жай ғана көрікті жер емес, Хорватиядағы Сплит қаласының тірі жүрегі. Ежелгі рим дәуірінің бұл көрнекті сәулет ескерткіші Рим империясы кезеңінен ең жақсы сақталған сарай болып саналады. Қаланың тарихи орталығымен бірге ол ЮНЕСКО-ның Бүкіл дүниежүзілік мұра тізіміне лайықты түрде енгізілген және әлемнің түкпір-түкпірінен саяхатшыларды тартады.

III және IV ғасырлар тоғысында император Диоклетиан үшін салынған бұл сарай бастапқыда демалысқа арналған сәнді резиденция әрі қуатты әскери бекініс қызметін атқарды. Кешен 30 000 шаршы метрден астам аумақты алып жатқан зәулім құрылыс болып табылады. Оны қалыңдығы кей жерлерде алты метрге жететін айбынды қабырғалар қоршап тұр, бұл оны ежелгі инженерияның нағыз кереметіне айналдырады.

Сарай аумағында серуендеп жүріп, сіз тарихқа бойлайсыз. Мұнда ежелгі қабырғаларды безендіріп тұрған зәулім бағаналарды, әсем аркаларды және күрделі тас қашау өнерін көруге болады. Бүгінде сарай қабырғаларының ішінде өмір қызып жатыр: мұнда көптеген кафелер, дүкендер, тіпті тұрғын үйлер орналасқан, бұл орынды тарихтың ерекше «тірі ескерткішіне» айналдырады. Келушілер құпия жертөлелерді зерттей алады, қаланың панорамалық көрінісін тамашалау үшін қоңырау мұнарасына шыға алады немесе жай ғана орталық алаң — Перистильдегі атмосферадан ләззат ала алады.

Диоклетиан сарайы — Сплит қаласының өмірімен біте қайнасқан үлкен тарихи кешен болғандықтан, оның аумағындағы жекелеген нысандарға (мысалы, жертөлелер немесе собор) бару туралы ең дәл ақпарат алу үшін ресми туристік порталға немесе жергілікті ақпараттық орталықтарға хабарласқан жөн. Сапарды жоспарлауға арналған негізгі байланыс мәліметтерін төменде таба аласыз.

Диоклетиан сарайының атмосферасына бойлау — бұл нағыз уақытқа саяхат. Келушілер үшін басты іс-шара — әр тасы тарих қойнауынан сыр шертетін бірегей сәулет ансамблін зерттеу. Кешеннің жүрегі — бағаналармен қоршалған айбынды орталық алаң Перистиль болып табылады. Дәл осы жерде император өз халқына үндеу тастайтын, ал бүгінде бұл жер ерекше атмосфераға толы, мұнда әсерлі суреттер түсіруге, ал кешкісін жанды музыкадан ләззат алуға болады. Сарайды аралау көптеген аркаларды, тас қашау жұмыстарын және бағаналарды тамашалай отырып, ежелгі сәулетшілердің шеберлігін толық бағалауға мүмкіндік береді.

Сарайдың жақсы сақталған жертөлелеріне ерекше назар аударған жөн. Бір кездері олар қойма қызметін атқарған, ал бүгінде олардың құпия залдары мен өткелдері туристер үшін ашық. Жертөлелерге түсе отырып, сіз бүкіл құрылыстың ауқымы мен оның бастапқы құрылымын жақсырақ елестете аласыз. Сонымен қатар, сарайда ежелгі ғибадатханалардың қалдықтарын қоса алғанда, рим дәуірінің зайырлы және қасиетті элементтерінің бірегей үйлесімін көруге болады. Кешеннің сәулеті классикалық римдік қала құрылысының да, сириялық ықпалдың да белгілерін иеленген, бұл оны тарих пен мәдениетті бағалаушылар үшін қызықты нысанға айналдырады.

Ежелгі үйінділерді зерттеуден бөлек, сарай аумағында заманауи өмір қайнап жатыр. Оның қабырғаларында көптеген кафелер, мейрамханалар мен кәдесый дүкендері орын тепкен. Сплит пен Адрия теңізінің панорамалық көрінісін тамашалау үшін бастапқыда Диоклетиан мавзолейі болған Әулие Дуйм соборының қоңырау мұнарасына шығуға болады. Ал бұрынғы мавзолейдің кіреберісінде сізді жасы 3500 жылдан асқан нағыз мысырлық сфинкс қарсы алады — бұл император өз резиденциясын безендіру үшін әкелген бірнеше сфинкстің бірі.

Диоклетиан сарайына жету өте оңай, өйткені ол Сплит қаласының тарихи өзегі және басты бағдары болып табылады. Іс жүзінде бүкіл ескі қала сарай қабырғаларының ішінде және оның айналасында орналасқан. Бұл аумақ негізінен жаяу жүргіншілер аймағы болып табылады, сондықтан оны зерттеудің ең жақсы жолы — жаяу жүру. Сплит орталығында қай бағытқа бет алсаңыз да, ерте ме, кеш пе осы айбынды құрылыстың қабырғаларының немесе қақпаларының біріне тап боласыз.

Егер сіз Сплитке қалааралық автобуспен немесе пароммен келсеңіз, сарайдың табалдырығында дерлік боласыз. Басты автобус вокзалы мен паром терминалы сарайдың оңтүстік кіреберісі — Рива жағалауына шығатын Қола қақпадан небәрі бірнеше минуттық жаяу жерде орналасқан. Сплит әуежайына ұшып келетін туристер үшін орталыққа жетудің ең қолайлы жолы — сізді тікелей басты автовокзалға апаратын шаттл-автобусты пайдалану немесе такси жалдау.

Сарайдың тікелей іргесінде автомобильмен жүру шектелген. Ескі қаланың айналасында ақылы тұрақтар болғанымен, әсіресе туристік маусымның қызған шағында бос орын табу қиынға соғуы мүмкін. Ыңғайлы балама ретінде сізді жаяу жүргіншілер аймағына барынша жақын жерге жеткізе алатын такси немесе райдшеринг қызметтерін пайдалануға болады. Қалалық автобустар да бүкіл қала бойынша қатынайды және көптеген маршруттар орталықтың жанында тоқтайды, ол жерден сарайға 5–10 минутта жаяу оңай жетуге болады.

Диоклетиан сарайының тарихы III және IV ғасырлар тоғысында басталады, сол кезде құдіретті рим императоры Диоклетиан биліктен кетуге дайындалып, Адрия теңізінің жағалауында өзі үшін сәнді резиденция салуды ұйғарды. Оның туған өлкесі Далмациядағы бұл зәулім кешеннің құрылысы шамамен біздің дәуіріміздің 295-тен 305-ші жылына дейін жүргізілді. Осылайша, сарай кезекті императорлық астана ретінде емес, билеушінің тақтан өз еркімен бас тартқаннан кейінгі жеке өміріне арналған оңаша вилла-бекініс ретінде жоспарланған болатын.

Сарайдың сәулеттік бейнесі өз заманы үшін нағыз жаңалық болды, ол алдыңғы ғасырлардағы Рим императорларының резиденцияларынан айтарлықтай ерекшеленді. Кешен сәнді сарай мен нығайтылған әскери лагерьдің ерекшеліктерін ұштастырды, бұл сол дәуірдің мазасыз рухына сай келді. Мұндай тұжырымдама жалғыз болған жоқ және бүкіл империя бойынша салынған сол кезеңдегі императорлық резиденциялардың жалпы типологиясына сәйкес келді. Орынды таңдау кездейсоқ емес еді: императордың туған жеріне жақындығынан бөлек, осы ауқымды құрылысты үздіксіз сумен қамтавоз еткен акведуктың болуы маңызды фактор болды.

Рим империясы құлағаннан кейін сарай біртіндеп қаңырап бос қалды және оның айбындылығы ұзақ уақыт бойы ұмытылды. Оған деген қызығушылық тек XVIII ғасырда шотланд сәулетшісі Роберт Адамның арқасында қайта оянды. 1757 жылы ол үйінділердің суретін салып, өлшемдерін алып бірнеше апта өткізді, ал 1764 жылы сарайдың егжей-тегжейлі гравюралары мен сипаттамасы бар кітап шығарып, іс жүзінде оны еуропалық мәдениет үшін қайта ашты. Бұл еңбек сарайдың атын шығарып қана қоймай, неоклассицизм сәулет стилінің дамуына айтарлықтай әсер етті, ал Сплитте негізі қаланған императорлық резиденция тұжырымдамасы кейінгі дәуірлердің сәулетшілерін шабыттандырды.

Сплиттегі Диоклетиан сарайын аралаудың нақты уақытын анықтау оңай болмауы мүмкен, өйткені бұл жай ғана мұражай емес, қаланың тірі бөлшегі. Кардо және Декуманус сияқты негізгі көшелермен қысқаша танысу және серуендеу, сондай-ақ орталық Перистиль алаңына бару үшін сізге 1-2 сағат жеткілікті болуы мүмкін. Бұл уақыт ежелгі кешеннің атмосферасын сезінуге, суретке түсуге және оның ауқымы туралы жалпы түсінік алуға жетеді.

Егер сіз тарихқа тереңірек үңілуді жоспарласаңыз, үш сағаттан жарты күнге дейін уақыт бөлген жөн. Уақыттың едәуір бөлігі сарай аумағындағы ақылы нысандарды аралауға кетеді. Мысалы, «Тақтар ойыны» телехикаясының көріністері түсірілген құпия жертөлелерді зерттеуге шамамен бір сағат кетуі мүмкін. Сондай-ақ Әулие Дуйм соборына (бұрынғы Диоклетиан мавзолейі) және Юпитер храмына көңіл бөлген жөн. Ал егер сіз Хорватия мен Адрия теңізінің панорамалық көрінісін тамашалау үшін собордың қоңырау мұнарасына шығуды шешсеңіз, батыл түрде тағы 30-40 минут қосыңыз.

Сайып келгенде, келу ұзақтығыңыз жеке қызығушылықтарыңызға байланысты. Сарай аумағында көптеген кафелер, мейрамханалар мен кәдесый дүкендері орналасқандықтан, мұнда күні бойы уақыт өткізуге болады. Ежелгі көшелермен асықпай серуендеп, ескі қабырғалардың көлеңкесінде бір шыны кофе ішіп демалуға, содан кейін Рим империясының мұрасы мен заманауи қала өмірін үйлестірген осы ерекше «тірі ескерткішті» зерттеуді жалғастыруға болады.

Диоклетиан сарайы бірыңғай кіреберісі бар жеке мұражай емес, ол Сплит қаласының тарихи орталығы екенін түсіну маңызды, сондықтан оның көшелері мен алаңдарына кіру тәулік бойы және тегін. Жылдың кез келген уақытында ежелгі көшелермен еркін серуендей аласыз. Дегенмен, сарай ішіндегі жекелеген көрікті жерлер, мысалы, жертөлелер, Әулие Дуйм соборы, Юпитер храмы және қоңырау мұнарасы өз кестесі бойынша жұмыс істейді және билет сатып алуды талап етеді.

Бұл нысандардың жұмыс уақыты маусымға байланысты. Туристік маусымда (шамамен сәуірден қазанға дейін) олар әдетте ұзағырақ, көбінесе таңертеңнен кешке дейін ашық болады. Қыс айларында жұмыс уақыты қысқарады. Нақты уақыт өзгеруі мүмкін болғандықтан, келер алдында Сплиттің ресми туристік порталынан немесе ақпараттық орталықтардан өзекті ақпаратты тексеру ұсынылады. Билеттерді алдын ала брондау, әдетте, талап етілмейді, бірақ маусымның қызған шағында (шілде-тамыз) билетті онлайн сатып алу немесе бірнеше нысанға бару үшін кешенді билет алу уақытты үнемдеуге және кезек күтпеуге көмектеседі.

Диоклетиан сарайына бару — бұл Сплитпен танысудың бастамасы ғана. Сарай қаланың тарихи өзегі болғандықтан, көптеген басқа да маңызды орындар одан бірнеше қадам жерде орналасқан. Айналаны зерттеу жекелеген ескерткіштерді көруге ғана емес, сонымен қатар ежелгі римдік сәулет өнері жайлы кафелермен, қолөнер дүкендерімен және жанды алаңдармен үйлесім тапқан қаланың тірі ырғағын сезінуге мүмкіндік береді.

Іргелес көшелермен серуендеу әсеріңізді байыта түседі, өйткені Сплиттің ең қызықты нысандарының көбі тікелей сарай қабырғаларының ішінде немесе қысқа жаяу қашықтықта орналасқан. Ежелгі ғибадатханалар мен қақпалардан бастап заманауи барларға дейін — әрбір орын осы ғажайып қаланың портретіне жаңа реңк қосады.