Whitby

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Уитби тарихы XVIII ғасырдың соңынан бастау алады. Қазіргі қала аумағы алғаш рет ресми түрде 1792 жылы зерттелді және Англияның Йоркшир қаласындағы әйгілі Уитби теңіз портының құрметіне аталды. Алғашқы еуропалық қоныстанушылар 1800-жылдардың басында бұл жерлерді белсенді түрде игере бастады.

Уитби ресми қала (Town) мәртебесін 1855 жылы алды. Дегенмен, қауымдастықтың қалыптасуы ертерек басталып, екі тарихи орталық: «Хеймер мүйістері» (Hamer's Corners) және «Перри мүйістері» (Perry's Corners) айналасында дамыды. Кейіннен Питер Перри негізін қалаған аудан қаланың заманауи іскерлік орталығына айналды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Уитбидің қарқынды өсуі мен дамуы бірнеше стратегиялық маңызды жағдайларға байланысты болды:

• Табиғи айлақ: Онтарио көлінің солтүстік жағалауындағы ең жақсы табиғи айлақтардың бірінің болуы елді мекенді аймақтың негізгі көлік торабына айналдырды.
• Саяси ықпал: 1852 жылы Уитби жаңадан құрылған Онтарио округінің әкімшілік орталығы болып таңдалды. Бұл шешім қалаға заңгерлер мен шенеуніктерді тартып, айбынды әкімшілік ғимараттардың салынуына ықпал етті.
• Көлік желісі: XIX ғасырдың ортасында Гранд-Транк теміржолының пайда болуы порттың мүмкіндіктерін толықтырып, қаланы Монреаль мен Торонтоның ірі нарықтарымен байланыстырды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

XIX ғасырдың ортасында Уитби экономикасы экспорттың арқасында гүлденді. Қала порты астық пен орман материалдарын жөнелтетін маңызды пункт ретінде белгілі болды; белгілі бір кезеңдерде Уитби арқылы бидай экспортының көлемі тек Торонтодан кейін екінші орында болды.

Сауда әкелген байлық сәулет пен мәдениеттен көрініс тапты. Қала викториандық стильдегі талғампаз ғимараттармен салынды. Әкімшілік орталық мәртебесі білім беру мен әлеуметтік саланың дамуына ықпал етті: 1874 жылдың өзінде-ақ мұнда әйгілі Трафальгар қамалы әйелдер колледжі (Trafalgar Castle School) ашылды, ол бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді.

Уитби дамуының хронологиясы

• 1792 жыл — Ағылшын теңіз порты Уитбидің құрметіне аталған тауншипті ресми межелеу жүргізілді.
• 1836 жыл — Питер Перри болашақ қаланың өзегіне айналған «Перри мүйістері» деп аталатын сауда ауданын белсенді дамыта бастады.
• 1842 жыл — Алғашқы сенімді айлақтың құрылысы аяқталды, бұл астық экспортын айтарлықтай арттыруға мүмкіндік берді.
• 1852 жыл — Уитби жаңадан құрылған Онтарио округінің әкімшілік орталығы (county town) болып таңдалды.
• 1855 жыл — Елді мекен ресми түрде шағын қала (Town) мәртебесін алып, өзінің алғашқы муниципалды кеңесін сайлады.
• 1874 жыл — Шериф Рейнольдстың сәнді зәулім үйінде Онтарио әйелдер колледжі (қазіргі Трафальгар қамалы мектебі) ашылды.
• 1912 жыл — Көл жағасында Онтарио психиатриялық ауруханасы ашылды, ол ірі жұмыс беруші және қала құраушы кәсіпорынға айналды.
• 1941 жыл — Уитби шекарасында одақтастардың барлаушыларын даярлау үшін «Camp X» (Икс лагері) құпия арнайы мақсаттағы мектебі құрылды.
• 1968 жыл — Уитби қаласы мен оның айналасындағы аттас тауншиптің біртұтас муниципалдық бірлікке бірігуі орын алды.
• 1974 жыл — Қала аймақтың әкімшілік орталығы мәртебесін сақтай отырып, Дарем аймақтық муниципалитетінің құрамына енді.
• 1977 жыл — Канададағы ең ірі муниципалды рекреациялық нысандардың бірі болып табылатын Iroquois Park Sports Centre спорт кешені ашылды.

Уитби дамуының негізгі кезеңдері

Уитбидің дамуы шағын порттық елді мекеннен Үлкен Торонтоның маңызды әкімшілік және тұрғын үй орталығына дейін жалғасты. Міне, қаланың заманауи келбеті мен сипатын айқындаған негізгі кезеңдер:

• «Астық порты» дәуірі (XIX ғасырдың ортасы).
  Онтарио көліндегі ең жақсы табиғи айлақтардың бірінің арқасында Уитби маңызды экспорттық торапқа айналды. Сол кездегі экономикалық өрлеу бүгінде туристерді қызықтыратын және кино түсірілімдері үшін декорация ретінде қызмет ететін кірпіш сәулеті бар керемет тарихи орталықты салуға мүмкіндік берді.
• Әкімшілік астана мәртебесі (1852 жыл).
  Уитбидің округ орталығы (County Town) болып таңдалуы оның заңгерлер мен әкімшілер қаласы ретіндегі тағдырын айқындады. Бұл шешім порттың маңызы төмендеген кезде қаланы құлдыраудан сақтап қалды және оның аймақтың саяси өзегі ретіндегі рөлін бекітті.
• Теміржол революциясы (1850-жылдар).
  Grand Trunk Railway теміржолының келуі қаланы Монреаль мен Торонтоның ірі нарықтарымен байланыстырды. Бұл оқиға тек сауданы ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік дамудың басталуын ынталандырып, жергілікті кәсіпорындарға ұлттық деңгейге шығуға мүмкіндік берді.
• Мәдени-білім беру өрлеуі (1874 жыл).
  Онтарио әйелдер колледжінің (қазіргі Трафальгар қамалы мектебі) ашылуы Уитбиді беделді білім беру орталығына айналдырды. Елизавета дәуіріндегі стильдегі қамал сәулет өнерінің жауһары және қаланың мәдени дәстүрлерінің символы болып қала береді.
• Екінші дүниежүзілік соғыстың құпия тарихы (1941 жыл).
  «Camp X» (Икс лагері) тыңшылар мектебінің құрылуы Уитбиді әлемдік барлау тарихына енгізді. Лагерьдің өзі жабылғанымен, бұл мұра бүгінде қаланың туристік брендінің және жергілікті мақтанышының маңызды бөлігі болып табылады.
• Урбанизация және Дарем аймағына кіру (1974 жыл).
  Жергілікті өзін-өзі басқару реформасы және Дарем аймақтық муниципалитетінің құрылуы Уитбиге аймақтың штаб-пәтері мәртебесін бекітті. Бұл ауқымды тұрғын үй құрылысына және заманауи инфрақұрылымның дамуына серпін берді.
• Үлкен Торонтоға интеграция (XX ғасырдың соңы — XXI ғасырдың басы).
  Жедел көлік қатынасының дамуы (GO Transit) және тас жолдардың кеңеюі Уитбиді Торонтода жұмыс істейтін отбасылар мен мамандар үшін тартымды қала маңына айналдырды, бұл халық саны мен қызмет көрсету саласының айтарлықтай өсуіне алып келді.

Сәулеттік келбет және қала құрылысы

Уитби сәулеті — бұл оның қарбалас көл портынан беделді әкімшілік орталыққа және заманауи қалаға айналуының айқын шежіресі. Мұнда XIX ғасырдың ортасындағы айбынды тас ғимараттар, жайлы викториандық құрылыстар мен функционалды заманауи кешендер үйлесімді көршілес орналасқан.

XIX ғасыр мұрасы: Классицизм және Неоготика

1850–1870 жылдарға тұспа-тұс келген Уитбидің «алтын ғасыры» қалаға оның ең танымал ескерткіштерін сыйлады. Әкімшілік астана мәртебесі салмақтылықты талап етті, бұл сол дәуірдің монументалды жобаларынан көрініс тапты.

• Классицизм (Classical Revival): Бұл стильдің басты символы — 1853 жылы іргесі қаланған Онтарио округінің сот ғимараты (қазіргі Centennial Building). Оның массивті портигі мен дориялық бағаналары бар қатаң қасбеті заңның мызғымастығын бейнелеуі тиіс еді. Бұл ғимарат провинциядағы классикалық сәулет өнерінің ең үздік үлгілерінің бірі болып саналады.
• Неоготика және Елизавета стилі: Сәулет өнеріның жауһары — Трафальгар қамалы (Trafalgar Castle, 1859). Көптеген мұнаралары, биік мұржалары және сүйір терезелері бар бұл сәнді зәулім үй Тюдорлар дәуіріндегі ағылшын сарайларынан шабыт алған және викториандық дәуірдегі жергілікті элитаның өршіл талаптарын көрсетеді.

Викториандық орталық және коммерциялық құрылыс

Қаланың тарихи өзегі, әсіресе Дандас (Dundas Street) және Брок (Brock Street) көшелерінің қиылысында ескі Англияның атмосферасын сақтайды.

• Итальяндық стиль (Italianate): Орталықтағы ("Four Corners") коммерциялық ғимараттардың көбі кірпіштен салынған және өзіне тән сәндік карниздерімен және биік аркалы терезелерімен ерекшеленеді. Бұл екі және үш қабатты құрылыстар туристер мен киногерлерді қызықтыратын біртұтас тарихи қасбетті құрайды.
• Викториандық эклектика: Орталықтың айналасындағы ескі тұрғын кварталдардан «Анна ханшайым» стиліндегі және оюланған ағаш верандалармен безендірілген плотництік готика (Carpenter Gothic) стиліндегі тамаша сақталған жеке үйлерді кездестіруге болады.

XX–XXI ғасыр: Модернизм және заманауи даму

XX ғасырда халық санының өсуімен сәулеттік бағыт функционалдылыққа және ауқымды қоғамдық жобаларға ауысты.

• Институционалдық стиль: 1912 жылы ашылған бұрынғы психиатриялық аурухана кешені (Ontario Hospital Whitby) ғасыр басындағы қала құрылысына бағыт берген қызыл кірпіштен салынған коттедж типтегі ғимараттар ансамблі болды.
• Модернизм және Брутализм: XX ғасырдың екінші жартысында Iroquois Park Sports Centre сияқты бетон, шыны және болат қолданылған, пішіні толығымен функцияға бағындырылған ірі спорттық және рекреациялық нысандар пайда болды.
• Постмодернизм: Заманауи әкімшілік ғимараттар, атап айтқанда Дарем аймақтық муниципалитетінің штаб-пәтері, заманауи материалдарды классикалық пішіндерге сілтемелермен үйлестіріп, Уитбидің аймақтың саяси орталығы ретіндегі сақталып қалған мәртебесін айқындайды.

Тарихи тұлғалар мен негізін қалаушылар

• Питер Перри (Peter Perry) — Негізін қалаушы және саясаткер.
  Қаланың ерте тарихындағы басты тұлға. 1830-жылдары қазіргі Уитбидің өзегіне айналған сауда ауданын құрды. Жоғарғы Канаданың көрнекті реформатор-саясаткері болды, оның қызметі аймақтың экономикалық өркендеуіне ықпал етті.
• Томас Генри (Thomas Henry) — Қоғам қайраткері және фермер.
  Алғашқы қоныстанушылардың бірі және XIX ғасырдың ықпалды азаматы. Оның отбасылық резиденциясы, «Генри үйі» (Henry House), бүгінде сол дәуірдің тыныс-тіршілігін көрсететін және қаланың тарихи мұрасын сақтайтын мұражай болып табылады.

Саясат және әдебиет

• Джим Флаэрти (Jim Flaherty) — Мемлекеттік қайраткер.
  Ұзақ уақыт бойы Уитбиде тұрып, парламентте округтің атынан өкілдік етті. Канаданың қаржы министрі қызметін атқарды және 2008 жылғы әлемдік дағдарыс кезінде елдің экономикалық тұрақтылығында маңызды рөл атқарды.
• Лесли Макфарлейн (Leslie McFarlane) — Жазушы және сценарист.
  Ағайынды Хардилер туралы танымал детективтер сериясының алғашқы кітаптарының авторы ретінде жақсы танымал (Франклин У. Диксон бүркеншік атымен). Уитбиде тұрып, еңбек етті, мұнда ол өзінің көптеген әйгілі шығармаларын жазды.

Спорт және өнер

• Джо Ньювендайк (Joe Nieuwendyk) — Хоккейші.
  Уитби тумасы, НХЛ аңызы. Үш түрлі команданың құрамында Стэнли кубогының үш дүркін иегері және 2002 жылғы Олимпиада чемпионы. Хоккей даңқы залының мүшесі.
• Андреа Джой «Эй Джей» Кук (A.J. Cook) — Актриса.
  Уитбиде өскен. «Қылмыскерше ойлау» (Criminal Minds) танымал телесериалындағы арнайы агент Дженнифер «Джей-Джей» Джаро рөлінің арқасында халықаралық танымалдылыққа ие болды.
• Присцилла Лопес-Шлип (Priscilla Lopes-Schliep) — Жеңіл атлет.
  Кедергілер арқылы жүгіруге маманданған. 2008 жылғы Бейжің Олимпиада ойындарының қола жүлдегері, қаланың спорттық қауымдастығының мақтанышы.
• Адам Фут (Adam Foote) — Хоккейші.
  Көрнекті қорғаушы, Стэнли кубогының екі дүркін иегері және Олимпиада чемпионы. Мансабын жергілікті жасөспірімдер лигасында бастаған және Уитбидің спорттық тарихымен тығыз байланысты.