Al Qurnah

Әл-Қурна қаласының тарихы оның бірегей географиялық орналасуымен тығыз байланысты. Қаланың атауы араб тілінен аударғанда «бұрыш» дегенді білдіреді, бұл оның Ирактың оңтүстік бөлігіндегі, екі ұлы өзен — Тигр мен Евфраттың тоғысқан жеріндегі орналасуын дәл сипаттайды. Дәл осы жерде олар Парсы шығанағына қарай ағатын біртұтас Шатт-әл-Араб су жолын құрайды.

Елді мекеннің негізі қаланған нақты күні белгісіз болғанымен, бұл аймақ ежелгі заманнан бері стратегиялық маңызға ие болған. Жергілікті аңыздар мен фольклорға сәйкес, дәл осы жерде Киелі кітаптағы Едем бағы орналасқан. Бұл аңызды қуаттайтын басты нышан ретінде ұзақ уақыт бойы «Таным ағашы» немесе «Адам ағашы» деп қастерленген ескі кеуіп қалған ағаш саналды. Алғашқы ағаш жойылса да, бұл жер тартылыс орталығы болып қала береді және терең символдық мәнге ие.

Ғасырлар бойы қаланың қалыптасуының негізгі факторлары мыналар болды:

• Географиялық орналасуы: Тигр мен Евфраттың тоғысуын бақылау Месопотамияның ішкі аудандарын Парсы шығанағымен байланыстыратын ең маңызды сауда және көлік жолдарына билік етуді білдірді.
• Сауда: Қала тарихи түрде құрма, астық және басқа да тауарларды тасымалдайтын өзен кемелері мен керуендері үшін маңызды тиеу-түсіру пункті қызметін атқарды.
• Ауыл шаруашылығы: Өзен жағалауындағы құнарлы жерлер егіншілікті дамытуға, атап айтқанда, құрма пальмаларын өсіруге қолайлы жағдай жасады.

Осылайша, Әл-Қурнаның ерте экономикасы мен мәдениеті толығымен өзендер арқылы қалыптасты. Олар тек суару көзі және көлік артериялары ғана емес, сонымен бірге ежелгі тарих пен аңыздарға толы қаланың мәдени бірегейлігінің негізі болды.

Әл-Қурна тарихындағы негізгі белестер

Әл-Қурна қаласының тарихы оның Тигр және Евфрат өзендерінің тоғысқан жеріндегі стратегиялық орналасуымен тығыз байланысты. Ғасырлар бойы бұл жер тек әскери және сауда емес, сонымен қатар терең мәдени маңызға ие болды.

• Б.з.б. 4000 ж. шамасында — «Арбау» саз мөрі сияқты археологиялық олжалар бұл аймақтың өте көне екендігін және оның шумер мифтерімен байланысын дәлелдейді, бұл мифтер Киелі кітап аңыздарының бастауы болуы мүмкін.
• Б.з.б. 2000 ж. шамасында — Жергілікті аңыздарға сәйкес, Ибраһим (Авраам) пайғамбар бұл жерге келіп, мұнда Едем бағындағы ағашқа ұқсас ағаш өсетінін алдын ала айтқан.
• XVI ғасыр — Қала бүкіл Месопотамия сияқты Осман империясының құрамына кіріп, өзен жолдарындағы маңызды әкімшілік және логистикалық пунктке айналады.
• 1914 ж. 3-9 желтоқсан — Бірінші дүниежүзілік соғыстың Месопотамия науқанындағы маңызды шайқастардың бірі — Қурна үшін шайқас орын алады.
• 1914 ж. 9 желтоқсан — Полковник Субхи-бейдің қолбасшылығындағы осман гарнизоны британ әскерлеріне тізе бүгеді, бұл Ұлыбританияның оңтүстік Месопотамияны бақылауын және мұнай өңдеу зауыттарының қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.
• XX ғасыр — Қала аймақтық орталық ретінде дамиды, ал оның басты көрнекті орны — «Адам ағашы» — туристер мен зияратшылар үшін танымал орынға айналады.
• 1973 ж. — Қала маңында ірі Батыс Қурна мұнай кен орны ашылып, бұл аймақтың экономикалық ландшафтын түбегейлі өзгертеді.
• 2002 ж. — Тарихи «Адам ағашы» және оған іргелес аумақ сақтау және абаттандыру үшін ресми түрде Ирактың дін істері министрлігінің басқаруына беріледі.

Әл-Қурна қаласының ғасырлар бойғы дамуы оның өзендердің тоғысқан жеріндегі стратегиялық орналасуымен және бай табиғи ресурстарымен айқындалды. Төменде оның қазіргі келбетін қалыптастырған негізгі кезеңдер берілген.

• Осман әкімшілік орталығы: Осман империясы кезеңінде қала маңызды әкімшілік және кеден бекеті ретіндегі мәртебесін нығайтты. Әл-Қурна Басра мен Месопотамияның ішкі аймақтары арасындағы өзен саудасын бақылауға қызмет етті, бұл оның экономикалық өсуіне ықпал етті.
• Қурна үшін шайқас және британдық бақылау: 1914 жылғы желтоқсанда қала Қурна үшін шайқастың алаңына айналды, оның барысында британ әскерлері осман күштерін жеңді. Бұл оқиға Бірінші дүниежүзілік соғыстың Месопотамия науқанындағы бетбұрысты сәт болып, Ұлыбританияның Ирактың оңтүстігін бақылауын және аймақтың мұнай ресурстарына қол жеткізуін қамтамасыз етті.
• XX ғасырдағы «мұнай бумы»: 1970-ші жылдары әлемдегі ең ірі мұнай кен орындарының бірі — Батыс Қурнаның ашылуы және игеріле бастауы қала экономикасын түбегейлі өзгертті. Негізінен сауда және аграрлық елді мекеннен Әл-Қурна елдің мұнай өнеркәсібінің маңызды орталығына айналды.
• Қалалық инфрақұрылымның дамуы: XX ғасырдың екінші жартысында мұнай экспортынан түскен табыстың артуы белсенді құрылысқа септігін тигізді. Қалада және оның төңірегінде заманауи көпірлер, жолдар, мектептер мен ауруханалар пайда болды, бұл өмір сүру сапасын едәуір жақсартып, Бағдат және Басрамен көлік байланысын нығайтты.
• Мәдени қайта өрлеу және туризм: Тұрақсыздық кезеңдеріне қарамастан, қалада оның бірегей мәдени мұрасына назар аударылуда. Билік жағалауды абаттандыру және аңыз бойынша Едем бағы орналасқан және «Адам ағашы» өскен аңызға айналған орынды сақтау бойынша күш-жігер жұмсауда. Бұл қалаға зияратшылар мен туристерді тартады.
• XXI ғасырдағы мұнай өндіруді модернизациялау: Соңғы онжылдықтарда халықаралық инвестициялар Батыс Қурна кен орнында өндіру технологияларын жаңғыртуға мүмкіндік берді, бұл өндіріс көлемінің артуына және жергілікті халық үшін жаңа жұмыс орындарының ашылуына әкелді.

Әл-Қурнаның сәулеттік келбеті, ежелгі Еуропа қалаларынан айырмашылығы, готика, ренессанс немесе барокко сияқты стильдердің ауысуымен ерекшеленбейді. Оның қала құрылысының дамуы ең алдымен функционалдылықпен, жергілікті дәстүрлермен және сауда мен мұнай өндіруге байланысты негізгі экономикалық кезеңдермен айқындалады.

Дәстүрлі және осман сәулеті

Тарихи тұрғыдан қала құрылысы ыстық климатқа және суға жақындыққа бейімделген оңтүстік ирактық дәстүрлердің ықпалымен қалыптасты. Негіз ретінде жергілікті, қолжетімді материалдар пайдаланылды.

• Дәстүрлі тұрғын үйлер: Оңтүстік Иракта қамыс пен құрма пальмасының бұтақтарынан жасалған уақытша баспаналар, сондай-ақ балшықтан соғылған немесе кірпіш үйлер кең таралған болатын. Мұндай құрылыстар табиғи салқындықты қамтамасыз етті. Сәулет өнері қарапайым және функционалды, күннен қорғануға бағытталған еді.
• Осман мұрасы: Осман империясының құрамында болған кезеңде (XVI-XX ғғ. басы) Месопотамия қалаларында әкімшілік ғимараттар, керуен сарайлар мен мешіттер тұрғызылды. Әл-Қурнада бұл кезеңнің көрнекті ескерткіштері сақталмағанымен, османдық ықпал бүкіл аймаққа тән қоғамдық және сауда нысандарының элементтерінен байқалды.

Заманауи даму (XX-XXI ғасырлар)

Әл-Қурнаның қала құрылысындағы түбегейлі өзгерістер XX ғасырдың екінші жартысында мұнай өнеркәсібінің дамуымен басталды, бұл қаланың қазіргі келбетін айқындады.

• Индустриялық сәулет: «Батыс Қурна» мұнай кен орнының ашылуы заманауи функционалды құрылыстардың пайда болуына әкелді. Жұмысшылар мен инженерлер үшін жаңа тұрғын үй кварталдары, сондай-ақ өнеркәсіптік және көліктік инфрақұрылым нысандары салынды.
• Модернизм және функционализм: Жаңа ғимараттар темірбетон мен шыны сияқты заманауи материалдарды қолдану арқылы тұрғызылды. Басты критерий сәндік емес, тиімділік болды. Бұл тәсіл сәулеті экономикалық міндеттерге бағынышты көптеген өнеркәсіптік қалаларға тән.
• Қала құрылымы: Қазіргі қала дәстүрлі құрылысы бар ескі тұрғын аудандар мен типтік жобалар бойынша салынған жаңа кварталдардың қосындысын білдіреді. Мұнай саласына байланысты инфрақұрылымның дамуы бүгінгі таңда Әл-Қурнаның жоспарлануы мен өсуін қалыптастыратын негізгі факторға айналды.

Қаламен байланысты көрнекті тұлғалар

Әл-Қурна қаласының тарихы аңызға айналған әңгімелермен де, нақты тарихи оқиғалармен де ерекшеленеді. Бұл мекенмен бірнеше негізгі тұлғалардың есімдері байланысты:

• Адам мен Хауа — авраамдық діндердің орталық тұлғалары. Жергілікті аңыздарға сәйкес, дәл Әл-Қурнаның маңында, Тигр мен Евфраттың тоғысқан жерінде Киелі кітаптағы Едем бағы орналасқан. Қалада ұзақ уақыт бойы өскен аңызға айналған «Адам ағашы» осы терең мифологиялық байланыстың символы болды.
• Генерал-лейтенант сэр Артур Барретт (Sir Arthur Barrett) — британдық қолбасшы. 1914 жылғы желтоқсанда ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың Месопотамия науқаны кезінде британдық-үнділік күштеріне қолбасшылық етті. Оның басшылығымен Қурна үшін шайқаста жеңіске жетіп, бұл қазіргі Ирактың оңтүстігіне британдық бақылауды қамтамасыз етті.
• Полковник Субхи Бей (Subhi Bey) — османдық қолбасшы. Басраның уәлиі (губернаторы) бола отырып, ол 1914 жылғы шайқас кезінде Әл-Қурнаны қорғаған осман әскерлеріне қолбасшылық етті. Оның тұтқынға берілуі қаланың британдық күштердің бақылауына өткенін білдірді.
• Тур Хейердал (Thor Heyerdahl) — әйгілі норвегиялық саяхатшы және зерттеуші. 1977 жылы ол өзінің «Тигрис» атты қамыс қайығын дәл осы Әл-Қурна қаласында салды. Экспедиция Месопотамия мен Инд аңғары өркениеттері арасындағы ежелгі байланыстардың мүмкіндігін дәлелдеуге бағытталған болатын.
• Бадр Шакир әс-Сайяб (Badr Shakir al-Sayyab, 1926–1964) — XX ғасырдағы ең ықпалды ирактық ақындардың бірі, араб әдебиетіндегі ерікті өлеңнің ізашары. Басра маңындағы ауылда дүниеге келген және оның шығармашылығында Оңтүстік Ирактың пейзаждары — Әл-Қурнаның айналасына тән өзендер, құрма тоғайлары мен батпақтар терең көрініс тапқан.