Telluride

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Теллурайд тарихы 1878 жылы Сан-Мигель өзенінің аңғарында шағын кеншілер лагері негізделген кезде басталады. Бастапқыда елді мекен «Колумбия» деп аталды. Алайда, Калифорниядағы аттас қаламен (Колумбия, Калифорния штаты) үнемі шатасу болғандықтан, АҚШ пошта қызметі атауын өзгертуді талап етті. 1887 жылы қала ресми түрде Теллурайд болып өзгертілді.

Атауы алтын және күміс кендерінде жиі кездесетін теллур минералынан шыққан. Бір қызығы, жергілікті таулардан теллур өте аз табылды, бірақ басқа бағалы металдар өте көп болды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шатырлы лагерьдің гүлденген викториялық қалаға айналуы бірнеше факторларға байланысты болды:

• Жер қойнауының байлығы: Сан-Хуан тауларындағы геологиялық орналасуы мырыш, қорғасын, мыс, күміс және алтынның бай қабаттарына қол жеткізуді қамтамасыз етті. Бұл аймақта нағыз «алтын безгегін» тудырды.
• Темір жол: Дамудың шешуші сәті 1890 жылы Рио-Гранде Оңтүстік темір жолының тартылуы болды. Бұл кенді тиімді шығаруға және ауыр жабдықтарды жеткізуге мүмкіндік беріп, оқшауланған тау аңғарын сыртқы әлеммен байланыстырды.
• Технологиялық серпіліс: Теллурайд тарихи эксперимент орнына айналды. Мұнда шахталарды қуаттандыру үшін Никола Тесланың технологияларын пайдаланған әлемдегі алғашқы коммерциялық айнымалы ток электр станциясы (Эймс гидроэлектр станциясы) салынды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

XIX ғасырдың аяғында Теллурайд жай ғана жұмысшы кенті емес, халқының саны 5000-ға жуық миллионерлер қаласы болды. Экономикалық серпіліс архитектурада көрініс тапты: басты көшеде викториялық стильдегі кірпіш ғимараттар бой көтеріп, сәнді қонақ үйлер, салундар мен опера театры ашылды.

Қала сонымен қатар Жабайы Батыс тарихына атышулы оқиғамен енді: дәл осы жерде, 1889 жылы әйгілі қарақшы Бутч Кэссиди Сан-Мигель Вэлли банкінен 24 000 доллардан астам қаражат ұрлап, өзінің алғашқы ірі банк тонауын жасады, бұл қалаға аңызға айналған мәртебе қосты.

Теллурайд тарихындағы маңызды даталар

• 1878: Сан-Мигель өзенінің аңғарында бастапқыда Колумбия деп аталған кеншілер лагері негізделді.
• 1887: Калифорниядағы аттас елді мекенмен шатастырмау үшін АҚШ пошта қызметі қаланың атын ресми түрде Теллурайд деп өзгертті.
• 1889: Аты аңызға айналған қарақшы Бутч Кэссиди қала орталығында өзінің алғашқы ірі San Miguel Valley Bank банкін тонауын жүзеге асырады.
• 1890: Rio Grande Southern темір жолы қалаға жол салады, бұл аймақтың экономикалық өсуін айтарлықтай жеделдетеді.
• 1891: Жоғары вольтты айнымалы токты қашықтыққа тарататын әлемдегі алғашқы коммерциялық станцияға айналған Эймс гидроэлектр станциясының іске қосылуы.
• 1961: Жақсы сақталған викториялық архитектурасының арқасында қаланың көп бөлігі АҚШ Ұлттық тарихи ескерткіші мәртебесін алады.
• 1972: Кәсіпкер Джо Золайн Telluride Ski Resort тау шаңғысы курортын ашып, кеншілер қаласын туристік орталыққа айналдырады.
• 1974: Кейіннен әлемдегі ең беделді мәдени шаралардың біріне айналған алғашқы Telluride Film Festival кинофестивалі өтті.
• 1978: Idarado тау-кен компаниясының негізгі операцияларының біржола жабылуы қаланың индустриялық дәуірінің аяқталғанын білдіреді.
• 1996: Теллурайдтың тарихи орталығын заманауи Mountain Village курорттық кентімен байланыстыратын тегін гондоль жолы ашылды.

Қаланың трансформация кезеңдері

Теллурайд тарихы — бұл қатал кеншілер лагерінен элиталық әлемдік курортқа дейінгі жол. Міне, қаланың заманауи келбеті мен мәртебесін анықтаған негізгі белестер:

• Темір жолдың келуі (1890)

  Rio Grande Southern тармағының құрылысы қаланы географиялық оқшауланудан шығарды. Бұл экономикаға қуатты серпін берді: кеннің үлкен көлемін шығару және құрылыс материалдарын әкелу мүмкін болды, бұл ағаш барактарды бүгінгі тарихи орталықты құрайтын іргелі кірпіш ғимараттармен алмастыруға әкелді.

• Индустриялық электрлендіру (1891)

  Эймс электр станциясының іске қосылуы тек қала үшін ғана емес, бүкіл әлемдік өнеркәсіп үшін бетбұрыс сәт болды. Айнымалы токты пайдалану қашықтағы шахталарды энергиямен қамтамасыз етуге мүмкіндік беріп, өндіру тиімділігін едәуір арттырды және Теллурайдтың инновациялар орталығы ретіндегі даңқын бекітті.

• Ұлттық тарихи ескерткіш мәртебесін беру (1961)

  Тау-кен саласы құлдыраған кезеңде бұл шешім бірегей викториялық архитектураны бұзылудан және модернизациядан сақтап қалды. Қорғау мәртебесі қаланың болашақ «ашық аспан астындағы мұражай» ретіндегі туристік имиджіне негіз қалады.

• Тау шаңғысы курортының ашылуы (1972)

  Джо Золайн алғашқы аспалы жолдарды салып, қаланың даму бағытын түбегейлі өзгертті. Бұл оқиға шикізат экономикасынан әсер ету экономикасына көшуді білдіріп, кен орындары таусылғаннан кейін Теллурайдтың «елес қалаға» айналуының алдын алды.

• Фестиваль мәдениетінің тууы (1974)

  Алғашқы Telluride Film Festival кинофестивалі қалаға зиялы қауым мен богеманы тартты. Бұл оқиға курорттың имиджін өзгертті: ол жай спорттық орталықтан өнер тау пейзаждарымен ұштасатын әлем картасындағы маңызды мәдени нүктеге айналды.

• Урбанистік бірігу (1996)

  Тарихи Теллурайд пен заманауи Mountain Village кенті арасында тегін гондоль жолының іске қосылуы көлік мәселесінің бірегей шешімі болды. Бұл АҚШ-тағы осындай типтегі алғашқы қоғамдық көлік жүйесі, ол автомобиль жүктемесін азайтып, курорттың екі бөлігін экологиялық таза түрде біртұтас ағзаға байланыстырды.

Архитектуралық келбет: қатып қалған Виктория дәуірі

Теллурайд архитектурасы XIX ғасырдың аяғындағы іс жүзінде қол тимеген ансамбльді ұсынуымен бірегей. Ұлттық тарихи ескерткіш мәртебесінің арқасында қала Жабайы Батыс атмосферасын сақтап, жаппай заманауи құрылыстан аман қалды. Негізгі архитектуралық фон тау-кен өнеркәсібінің қарқынды даму кезеңінде (1880–1910 жылдар) қалыптасты.

Негізгі стильдер мен бағыттар

Қаланың сыртқы келбеті функционалды түрде нақты бөліген: орталықтағы монументалды коммерциялық ғимараттар және шеткері аймақтағы қарапайым тұрғын үйлер. Келесі негізгі стильдерді атап өтуге болады:

• Викториялық эклектика және Итальянат: Бұл стиль басты көшеде (Колорадо-авеню) басым. Оған кірпіш қасбеттер, аркалы ұштары бар биік тар терезелер, сәндік карниздер және тегіс шатырлар тән. Бұл ғимараттар қаланың байлығы мен тұрақтылығын бейнелей отырып, ғасырлар бойы тұруға арналып салынған.
• Ағашшы готикасы және Халықтық стиль (Vernacular): Тұрғын үй кварталдарына тән. Бұл — үшкір шатырлы, оймышты кіреберістері мен верандалары бар ағаш қаңқалы үйлер. Бастапқыда бұл кеншілердің қарапайым тұрғын үйлері болса, бүгінде тарихи сыртқы келбетін сақтай отырып, элиталық коттедждерге айналды.
• Адаптивті ревитализм: Теллурайдтағы архитектура дамуының заманауи кезеңі қатаң реттелген. Қаланың визуалды тұтастығын бұзбау үшін жаңа ғимараттар тарихи құрылысқа ұқсатып («псевдотарихи стиль») салынады. Дәстүрлі материалдар қолданылады: кірпіш, тас және ағаш.

Қала келбетін қалыптастырған айтулы ғимараттар

Бірнеше архитектуралық доминанттар Теллурайд тарихының бағдары мен тірі куәгерлері болып табылады:

• New Sheridan қонақ үйі (1895): Викториялық коммерциялық архитектураның классикалық үлгісі. Талғампаз қасбеті бар үш қабатты кірпіш ғимарат өртеніп кеткен алдыңғы ағаш ғимараттың орнына салынды және әлі күнге дейін зиялы қауым өмірінің орталығы болып қала береді.
• Сан-Мигель округтік сотының ғимараты (1887): Қызыл кірпіштен салынған қаланың ең монументалды құрылысы. Сол кездегі көптеген ағаш құрылыстардан айырмашылығы, ол басынан-ақ заң мен тәртіптің символы ретінде жоспарланған және көрші кварталдарды жойып жіберген барлық өрттерден аман қалған.
• Шеридан опера театры (1913): Кен өндіру дәуірінің соңында салынған ғимарат талғампаз декорымен және модерн (ар-нуво) стиліндегі интерьерімен ерекшеленеді, бұл қатал таулы елді мекендер үшін сирек құбылыс болатын.

Қала құрылысының дамуы

Теллурайд жоспарлануы географиялық жағдайға байланысты. Қала тар тұйық каньонға (box canyon) сығыстырылған, бұл оның сызықтық құрылымын анықтады.

Қала құрылысы классикалық американдық ортогоналды торға (grid plan) негізделген. Басты көше (Колорадо-авеню) бүкіл қаланы шығыстан батысқа қарай кесіп өтіп, коммерциялық белсенділіктің осі болып табылады. Оған перпендикуляр көшелер тау беткейлеріне қарай кетеді, онда тұрғын үйлер орналасқан. Мұндай құрылым жақсы күн сәулесі мен желдетуді, сондай-ақ беткейлерде орналасқан шахталарға ыңғайлы қолжетімділікті қамтамасыз етті.

Жабайы Батыс пен индустрияландыру дәуірінің аңыздары

• Бутч Кэссиди (Роберт Лерой Паркер) — Аты аңызға айналған банк тонаушысы.
  Дәл осы Теллурайдта 1889 жылы атышулы қылмыскер өзінің алғашқы ірі San Miguel Valley Bank банкін тонауын жүзеге асырды. Бұл оқиға оның «Жабайы бандасы» тарихының бастау нүктесі болды engagement және қаланы американдық Батыс фольклорына мәңгілікке енгізді.
• Люсьен Люциус Нанн (L.L. Nunn) — Банкир және өнеркәсіпші.
  Қала тарихындағы негізгі тұлға. Нанн өз шахталарын банкроттықтан сақтап қалу үшін электр саласындағы эксперименттік әзірлемелерді қаржыландыруға тәуекел етті. Оның инженерлермен ынтымақтастығы әлемдегі алғашқы коммерциялық айнымалы ток электр станциясының құрылуына әкелді.
• Никола Тесла — Өнертапқыш және инженер.
  Тесла қалада тұрақты тұрмаса да, оның ғылыми мұрасы Теллурайдпен тығыз байланысты. Дәл оның айнымалы ток технологиясын Л.Л. Нанн Gold King шахтасын электрлендіру үшін таңдап алды, бұл әлемдік энергетикадағы тарихи серпіліс болды және Тесла жүйесінің тиімділігін дәлелдеді.
• Гарриет Бэкус — Жазушы және мемуаршы.
  Әйгілі «Томбой қалыңдығы» (Tomboy Bride) кітабының авторы. Оның естеліктері XX ғасырдың басындағы биік таулы кеншілер лагерлеріндегі өмірдің тұрмысын, қиындықтары мен қуаныштарын егжей-тегжейлі сипаттайтын, алтын өндіру тарихының адами жағын сақтап қалған маңызды тарихи құжат болды.

XX ғасыр мен қазіргі заман қайраткерлері

• Джек Демпси — Бокстан әлем чемпионы.
  Әлемдік спорттың аңызына айналғанға дейін «Манассадан келген сүйек сындырушы» Теллурайд шахталарында жай кенші болып жұмыс істеген. Дәл осы жерде, жергілікті салундарда ол жұдырықтасуға қатысып және өзінің әйгілі агрессивті стилін қалыптастыра отырып, өзінің жауынгерлік мансабын бастаған.
• Джо Золайн — Кәсіпкер және визионер.
  Шахталар жабылғаннан кейін қаланы «елес қалаға» айналудан сақтап қалған адам. 1972 жылы ол қарлы беткейлерден өркендеудің жаңа көзін («ақ алтын») көріп, өнеркәсіптік кентті әлемдік деңгейдегі туристік орталыққа айналдырып, Telluride Ski Resort тау шаңғысы курортының негізін қалады.
• Билл «Билли» Махони — Жергілікті ақсақал және табиғат қорғаушы.
  Теллурайдтың тарихи мұрасы мен қоршаған ортасын сақтауда басты рөл атқарған жергілікті тұрғындар үшін аңызға айналған тұлға. Ол шаңғы инфрақұрылымын дамытуға белсенді қатыса отырып, ескі кеншілер гвардиясы мен жаңа курорттық дәуір арасындағы байланыстырушы буын болды.