Pagosa Springs

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Пагоса-Спрингс тарихы осы Колорадо аймағына ғасырлар бойы адамдарды тартып келген бірегей геотермалды бұлақтармен тығыз байланысты. Қаланың атауы юта үндістерінің «Pah-gosah» сөзінен шыққан, ол «шипалы сулар» немесе «иісі бар су» деп аударылады.

Юта және навахо тайпаларын қоса алғанда, байырғы халықтар бұл жерлерге ғасырлар бойы келіп, қастерлегенімен, заманауи қоныстың құжатталған тарихы XIX ғасырдың екінші жартысында басталды. 1859 жылы капитан Джон Макомбтың экспедициясы бұлақтарды алғаш рет АҚШ-тың үкіметтік карталарына түсірді. Тұрақты қоныстың нақты бастауы 1878 жылы Форт Льюистің салынуы болды, ал қаланың ресми мәртебесі (инкорпорация) 1891 жылы алынды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

• География және геология: Дамудың басты факторы әлемдегі ең терең геотермалды бұлақ — «Ұлы бұлақ» (The Great Pagosa Hot Springs) болды. Оның болуы қоныстың болашақ курорт ретіндегі тағдырын айқындады.
• Орналасуы: Қала Сан-Хуан тауларымен және ұлттық орманмен қоршалған Сан-Хуан өзенінің көрікті алқабында орналасқан, бұл тек туризмді ғана емес, ресурстарды өндіруді де дамытуға жағдай жасады.
• Әскери қатысу: Бастапқыда әскери бекеттің (Форт Льюис) құрылуы алғашқы қоныстанушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, халық ағынын ынталандырды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Бастапқы кезден-ақ Пагоса-Спрингс экономикасы өлкенің табиғи байлығының айналасында қалыптасты. Сауықтыру туризмі мұнда өте ерте басталды: алғашқы қарапайым монша 1881 жылы салынып, минералды сулардың шипалы күшін өз бойында сынап көргісі келетін саяхатшыларды тартты.

Курорттық қызметтен бөлек, орман дайындау маңызды рөл атқарды. Айналадағы таулардағы қалың ормандар ағаш тілу зауыттарының гүлденуіне ықпал етті. XIX ғасырдың соңында аймақта теміржолдың дамуы ағаш шығаруды және тауар жеткізуді жолға қоюға мүмкіндік беріп, шағын кентті оңтүстік Колорадоның маңызды экономикалық торабына айналдырды.

Қала дамуының хронологиясы

• 1859 жыл — Капитан Джон Макомбтың экспедициясы алғаш рет жергілікті жерді зерттеп, ыстық бұлақтарды АҚШ-тың үкіметтік карталарына түсіреді.
• 1878 жыл — Аймақтағы қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін Форт Льюис әскери бекеті негізделеді, бұл алғашқы тұрақты қоныстанушыларды тартады.
• 1880 жыл — АҚШ Президенті Резерфорд Хейс қаланың негізін қалау үшін басты бұлақ айналасындағы бір квадрат миль жерді бөлу туралы жарлыққа қол қояды.
• 1881 жыл — Коммерциялық сауықтыру туризмінің дамуына негіз болған алғашқы қоғамдық шомылу орны салынады.
• 1885 жыл — Колорадо заң шығарушы жиналысы Арчулета округін құрады және Пагоса-Спрингс оның әкімшілік орталығы болады.
• 1891 жыл — Пагоса-Спрингс ресми түрде инкорпорацияланған қала мәртебесін алады.
• 1900 жыл — Аймақта теміржол құрылысы орман дайындау өнеркәсібінің қарқынды өсуіне түрткі болады.
• 1911 жыл — Сан-Хуан өзеніндегі жойқын су тасқыны қалалық инфрақұрылым мен көпірлерге айтарлықтай зиян келтіреді.
• 1939 жыл — Маңайдағы Wolf Creek тау шаңғысы аймағының ашылуы қаланы танымал қысқы бағытқа айналдырады.
• 1982 жыл — Сумен жабдықтауды және рекреациялық мүмкіндіктерді жақсартқан бөгет құрылысының аяқталуы және Village Lake су қоймасының құрылуы.
• 2011 жыл — Қаланың басты бұлағы («The Great Pagosa Hot Springs») әлемдегі ең терең геотермалды бұлақ ретінде ресми түрде Гиннестің рекордтар кітабына енгізіледі.

Қала дамуының негізгі белестері

Пагоса-Спрингс дамуы — шағын қоныстың танымал туристік орталыққа айналуының мысалы. Әрбір тарихи кезең қаланың экономикалық құрылымы мен сыртқы келбетін өзгертіп, оны өнеркәсіптік тораптан заманауи курортқа айналдырды.

• Теміржолдың келуі және орман дайындаудың гүлденуі (1900 жж.). Denver & Rio Grande тар табанды теміржол тармағының құрылысы оқшауланған алқапты сыртқы әлеммен байланыстырды.
  Маңызы: Бұл қаланы орман өнеркәсібінің ірі орталығына айналдырды. Ағаш экспорты жарты ғасыр бойы экономиканың негізі болып, инвестиция ағыны мен халық санының өсуін қамтамасыз етті.
• Wolf Creek тау шаңғысы курортының ашылуы (1939). Колорадодағы алғашқы тау шаңғысы аймақтарының бірінің іске қосылуы.
  Маңызы: Экономиканың әртараптандырылуы. Қала тек жазғы сауықтыру туризміне ғана тәуелді болуды тоқтатып, белсенді демалыс үшін жыл бойы жұмыс істейтін бағытқа айналды.
• Геотермалды жылу жүйесін енгізу (XX ғасырдың ортасы). Ғимараттарды жылыту үшін бұлақтардан келетін ыстық суды пайдаланудың муниципалдық жүйесін құру.
  Маңызы: Бірегей қала құрылысы шешімі. Пагоса-Спрингс АҚШ-тағы мектептері, қоғамдық ғимараттары мен орталықтағы жеке үйлері жердің жаңартылатын энергиясымен жылытылатын санаулы қалалардың біріне айналды.
• Pagosa Lakes ауданын дамыту жобасы (1970 жж.). Fairfield Communities компаниясы тарихи орталықтың батыс жағында тұрғын үй массивінің, гольф алаңдары мен жасанды көлдердің ауқымды құрылысын бастады.
  Маңызы: Бұл оқиға тұрғын үй құрылысының ауданын екі есеге арттырды және демографияны өзгертті, зейнеткерлер мен қала сыртындағы жылжымайтын мүлік иелерін тартып, қаланың қазіргі құрылымын (тарихи орталық және курорттық маңай) қалыптастырды.
• Әлемдік танылу және ребрендинг (2011). Негізгі бұлақтың әлемдегі ең терең бұлақ ретінде ресми танылуы (Гиннестің рекордтар кітабы).
  Маңызы: Қаланың халықаралық деңгейде бірегей геотермалды бағыт мәртебесін бекіткен және спа-қонақүйлердің жаңғыртылуына түрткі болған маркетингтік серпіліс.

Сәулеттік келбет және қала құрылысы

Пагоса-Спрингс сәулеті — бұл Америка Батысы тарихының көрінісі. Мұнда Еуропаға тән монументалды соборлар немесе сарайлар жоқ. Қаланың келбеті қатал тау климатының, табиғи материалдардың (ағаш пен тас) қолжетімділігінің және алғашқы қоныстанушылардың практикалық қажеттіліктерінің әсерінен қалыптасты, кейінірек олар тау курортының эстетикасымен алмасты.

Фронтир дәуірі және ерте қоныстану (1880–1890 жж.)

Қала өмірінің алғашқы онжылдықтарында құрылыс бейберекет және таза утилитарлық сипатта болды. Қала құрылысының құрылымы жер бедерімен және Сан-Хуан өзеніне жақындығымен айқындалды.

• Стиль: Вернакулярлық сәулет (Халықтық сәулет). Алғашқы ғимараттар қарапайым бөренеден жасалған үйлер (log cabins) және қардың түсуіне ыңғайлы екі жақты шатыры бар ағаш қаңқалы құрылыстар болды.
• Ерекшеліктері: Ағашты дөрекі өңдеу, декордың болмауы, функционалдылық. Бұл алғашқы құрылыстардың көбі өрттер мен су тасқындарының салдарынан сақталмаған.

Тарихи орталықтың қалыптасуы (1900–1920 жж.)

Теміржолдың келуімен және орман дайындау ісінің дамуымен қала тұрақтылық сипатына ие бола бастады. Ағаш қасбеттер кірпіш пен тасқа ауысып, американдық қалашықтардың классикалық «Мейн-стрит» түрін қалыптастырды.

• Стиль: XIX ғасырдың соңындағы коммерциялық стиль және жеңілдетілген Викториялық эклектика. Бұл кезеңнің ғимараттары кірпіш қалаумен, бірінші қабаттардағы үлкен витриналық терезелермен және сәндік карниздермен сипатталады.
• Маңызды нысандар:
  • Тарихи Льюис-стрит көшесі (Lewis Street): Мұнда XX ғасырдың басындағы банкілер, дүкендер мен салундар орналасқан бірқатар кірпіш ғимараттар сақталған.
  • Арчулета округінің сот ғимараты (Archuleta County Courthouse): 1920-жылдардың соңында салынған бұл ғимарат жергілікті ауқымға бейімделген неоклассицизм элементтері бар ресми әкімшілік сәулеттің үлгісі болып табылады.

Курорттық кеңею және қазіргі заман (1970 жж. – бүгінгі күн)

XX ғасырдың екінші жартысында қала тарихи орталықтың шегінен шықты. Қаланың батыс жағындағы Pagosa Lakes жобасы мүлдем басқа қала құрылысы тұжырымдамасын — жасанды көлдер мен гольф алаңдарының айналасындағы шашыраңқы тұрғын үй құрылысын әкелді.

• Стиль: Таулы рустик (Mountain Rustic) және Шале. Пагоса-Спрингстің заманауи сәулеті табиғатпен үйлесім табуға ұмтылады.
• Тән белгілері: Табиғи тасты, массивті бөренелерді, үлкен панорамалық терезелерді, ашық арқалықтарды және әрлеудегі жер реңктерін пайдалану.
• Маңызды нысандар:
  • The Springs Resort кешені: Курорттық сәулеттің заманауи интерпретациясы, мұнда бассейндер өзен ландшафтына үйлесімді қосылған, ал қонақүй ғимараттары тау лоджтары стилінде жасалған.
  • Өнер орталығы (Pagosa Springs Center for the Arts): Қауымдастықтың мәдени хабы ретінде қызмет ететін заманауи функционалды сәулеттің үлгісі.

Пагоса-Спрингс көрнекті тұлғалары

Пагоса-Спрингс тарихы мен мәдениетін түрлі мамандық иелері қалыптастырған: қатал ізашарлар мен саясаткерлерден бастап, Сан-Хуан тауларының сұлулығынан шабыт алған талантты суретшілер мен музыканттарға дейін.

• Фред Харман (1902–1982)
  Суретші, иллюстратор және «Red Ryder» комиксінің авторласы
  Харман Жабайы Батыс рухын дәріптеген әйгілі ковбой суретшісі болды. Ол Пагоса-Спрингстегі ранчода тұрып, өзінің атақты полотнолары мен комикстерін жасады. Бүгінде оның мұрасы тікелей қалада орналасқан Фред Харман өнер мұражайында (Fred Harman Art Museum) сақтаулы.
• Альберт Генри Пфайффер (1822–1881)
  Сарбаз, үндіс агенті және Кит Карсонның серігі
  Фронтирдің аңызға айналған тұлғасы. Пфайффер тек қызметімен ғана емес, сонымен қатар жергілікті аңызбен де танымал: ол навахо тайпасының өкілімен жекпе-жекте юта тайпасы (АҚШ одақтастары) үшін ыстық бұлақтарға иелік ету құқығын жеңіп алған деп есептеледі. Пфайффер қала маңында өмір сүріп, сол жерде қайтыс болған, оның қабірі Пагоса-Спрингс маңында орналасқан.
• Дэн Фогельберг (1951–2007)
  Музыкант, әнші және композитор
  Әлемге әйгілі софт-рок және фолк орындаушысы Пагоса-Спрингстегі кең байтақ Mountain Bird Ranch ранчосына иелік еткен. Бұл өлкенің табиғаты оны көптеген әндерін, соның ішінде «High Country Snows» альбомын шығаруға шабыттандырды. Фогельберг аймақтың қоршаған ортасын қорғаудың белсенді жақтаушысы болды.
• Антонио Д. Арчулета (1855–1918)
  Колорадо штатының сенаторы және қоғам қайраткері
  Оңтүстік Колорадоның саяси өмірінде шешуші рөл атқарған ықпалды испан текті отбасының өкілі. Дәл осы отбасының және оның әкесінің (Хосе Мануэль Арчулета) күш-жігерінің арқасында Арчулета округі құрылып, Пагоса-Спрингс оның әкімшілік орталығына айналды.