Scranton

Скрантон тарихы — бұл өнеркәсіптік төңкеріс пен табиғи ресурстардың тұтас бір қаланың келбеті мен тағдырын қалай қалыптастыра алатынының жарқын мысалы. Шағын елді мекеннен ірі индустриалды орталыққа дейін Скрантон қарқынды даму жолынан өтіп, өзінен кейін бай тарихи мұра қалдырды.

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Қазіргі Скрантон аумағы бастапқыда байырғы ленапе тайпасының жері болған. Мұндағы алғашқы еуропалық қонысты 1778 жылы Исаак Трипп негіздеген. Дегенмен, қала тарихындағы негізгі кезең 1840-шы жылдары ағайынды Джордж және Сэлден Скрантондардың келуімен басталды. Олар Lackawanna Iron and Coal Company темір және көмір компаниясын құрды, бұл аймақтың қарқынды дамуына серпін берді. Зауыттардың айналасында өскен елді мекен 1856 жылы ресми түрде боро ретінде тіркеліп, 1866 жылы сәуірде өз негізін қалаушылардың есімін иеленіп, қала мәртебесін алды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Скрантонның қарқынды өсуі бір-бірімен байланысты бірнеше факторларға негізделді:

• География және ресурстар: Лакаванна өзенінің аңғарында, антрацит көмірінің бай кен орындарында орналасуы қаланы көмір өнеркәсібінің орталығына айналдырды.
• Өнеркәсіп және сауда: Скрантон АҚШ-тағы темір және болат өндіру бойынша көшбасшылардың біріне айналды. Ағайынды Скрантондардың зауыты елдегі алғашқы теміржол рельстерінің бірін шығара бастады, бұл көлік желісінің дамуына және қаланың өсуіне ықпал етті.
• Технологиялық инновациялар: Қала «Электрлі қала» (Electric City) лақап атына ие болды. 1880 жылы мұнда зауыттардың бірінде электр жарығы пайда болды, ал 1886 жылы АҚШ-тағы алғашқы сәтті және тұрақты жұмыс істейтін электр трамвай маршруты іске қосылды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Скрантон экономикасы толығымен ауыр өнеркәсіпке: көмір өндіруге, металлургияға және машина жасауға бағытталды. Өнеркәсіптік бум қалаға Еуропадан, негізінен Ирландиядан, Уэльстен, Италиядан және Шығыс Еуропа елдерінен мыңдаған иммигранттарды тартты. Бұл қаланың көпұлтты және еңбекқор мінезін қалыптастырды. XX ғасырдың басына қарай Скрантон халқының саны 100 000 адамнан асып, оны Пенсильванияның және АҚШ-тың бүкіл шығыс жағалауының маңызды өнеркәсіптік орталықтарының біріне айналдырды.

Скрантон тарихының хронологиясы

Скрантон тарихы оны маңызды өнеркәсіптік және мәдени орталық ретінде қалыптастырған оқиғаларға бай. Міне, оның шағын елді мекеннен қазіргі қалаға дейінгі жолын көрсететін негізгі күндер.

• 1778 ж. — Осы аумақта алғашқы тұрақты еуропалық қоныс, Исаак Трипптің үйі негізделді.
• 1840 ж. — Ағайынды Джордж және Сэлден Скрантондар темір өңдеу және көмір компаниясын құрды, ол кейінірек Lackawanna Iron and Coal Company ретінде танымал болып, аймақтың өнеркәсіптік дамуына негіз болды.
• 1851 ж. — Өнеркәсіпшілер Скрантонды Нью-Йорк сияқты ірі нарықтармен байланыстыратын және қаланың өсуіне ықпал еткен теміржол құрылысын бастады.
• 1866 ж. — Скрантон бірнеше іргелес елді мекендерді біріктіріп, ресми түрде қала мәртебесін алды.
• 1877 ж. — Қала жалпыұлттық теміржол ереуілінің орталықтарының біріне айналды, бұл оның елдің өнеркәсіптік өміріндегі өсіп келе жатқан маңызын көрсетті.
• 1880 ж. — Dickson Manufacturing Company зауытында электр жарығы орнатылды, бұл АҚШ-тағы алғашқы осындай жағдайлардың бірі болды және «Электрлі қала» лақап атының басталуына негіз қалады.
• 1886 ж. — Скрантонда АҚШ-тағы алғашқы сәтті және тұрақты жұмыс істейтін электр трамвай жүйесі іске қосылып, оның технологиялық новатор ретіндегі беделін нығайтты.
• 1888 ж. — Әулие Томас колледжінің негізі қаланды, ол уақыт өте келе бүгінгі Скрантон университетіне айналды.
• 1908 ж. — Қаланың маңызды мәдени мекемесіне айналған Эверхарт табиғи тарих, ғылым және өнер мұражайы ашылды.
• 1930-шы жж. — Көмір және болат құю өнеркәсібінің гүлденуінің арқасында қала халқының саны 140 000 адамнан асып, өзінің шыңына жетті.
• 1959 ж. — Нокс шахтасында апат болды: Саскуэханна өзені шахта туннельдеріне бұзып кіріп, көптеген шахталардың су астында қалуына әкелді және аймақтағы көмір дәуірінің аяқталуының бастауы болды.
• 2005 ж. — Оқиғасы Скрантонда өтетін «Офис» телесериалының тұсаукесері қалаға поп-мәдениетте әлемдік танымалдылық әкелді.

Скрантон тарихының негізгі белестері

Скрантонның дамуы — бұл өнеркәсіптік өрлеу, құлдырау және өзгермелі әлемде жаңа орын табуға тырысу туралы классикалық американдық оқиға. Бұл жолдың негізгі кезеңдері қаланың экономикалық, мәдени және қала құрылыстық келбетін анықтады.

• Индустриалды алыптың дүниеге келуі (1840-шы – 1860-шы жж.)

  Ағайынды Скрантондардың Lackawanna Iron and Coal компаниясын құруы қала үшін бастапқы нүкте болды. Темір өндірісі және ең бастысы, АҚШ-тағы темір жолдарға арналған алғашқы жаппай Т-тәрізді рельстердің шығарылуы шағын елді мекенді стратегиялық маңызды өнеркәсіптік торапқа айналдырды. 1866 жылы Скрантон бірнеше өнеркәсіптік кенттерді біріктіріп, ресми түрде қала мәртебесін алды.

• Инновациялар дәуірі: «Электрлі қала» (1880-ші жж.)

  Скрантон өзінің «Электрлі қала» (Electric City) лақап атын озық технологияларының арқасында иеленді. 1880 жылы зауыттардың бірінде электр жарығы орнатылды, ал 1886 жылы мұнда елдегі алғашқы сәтті және тұрақты жұмыс істейтін электр трамвай жүйесі іске қосылды. Бұл қалалық ортаны өзгертіп қана қоймай, оның инновациялар орталығы ретіндегі беделін нығайтты.

• Өсу шыңы және мәдени әртүрлілік (XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы)

  Көмір және болат құю өнеркәсібінің қарқынды дамуы Скрантонға Ирландиядан, Италиядан, Польшадан және Еуропаның басқа елдерінен мыңдаған иммигранттарды тартты. Қала халқының саны 140 000 адамнан асты. Бұл кезең Скрантонның көпұлтты сипатын қалыптастырып, оның мәдени негізін қалады.

• Көмір дәуірінің соңы: Нокс шахтасындағы апат (1959 ж.)

  Бұл қайғылы күн қала тарихындағы бетбұрыс кезең болды. Саскуэханна өзені суының шахта туннельдеріне бұзып кіруі 12 шахтердің қаза табуына және аймақтағы көмір кен орындарының көп бөлігінің су астында қалуына әкелді. Апат іс жүзінде антрацитті тереңнен өндіру дәуірін аяқтап, қаланы оның басты экономикалық тірегінен айырды.

• Жаңа экономикаға көшу (XX ғасырдың соңы)

  Ауыр өнеркәсіп құлдырағаннан кейін Скрантон ондаған жылдар бойы экономикалық дағдарысқа тап болды. Қала жаңа даму жолдарын іздеуге мәжбүр болды. Біртіндеп экономика қызмет көрсету саласы, денсаулық сақтау және білім беру бағытына қарай әртүрлі бола бастады. Бұл процесте Скрантон университеті сияқты жергілікті оқу орындары негізгі рөл атқарды.

• Поп-мәдениеттегі күтпеген даңқ (2005 ж.)

  Оқиғасы Скрантонда өтетін танымал «Офис» (The Office) телесериалының тұсаукесері қалаға әлемдік танымалдылық әкелді. Бұл оқиға туризмнің дамуына серпін берді, қалаға назар аудартты және оның қарапайым әрі еңбекқор имиджін әзілмен қайта қарастырып, заманауи болмысының маңызды бөлігіне айналды.

Скрантонның сәулеттік келбеті оның тарихының айқын шежіресі болып табылады — XIX ғасырдағы гүлденген өнеркәсіп орталығынан бастап өз мұрасын қайта қарастырып жатқан қазіргі қалаға дейін. Қала ғимараттары байлық, құлдырау және одан кейінгі қайта өрлеу кезеңдерін көрсетіп, сәулет стильдерінің алуан түрлілігін паш етеді.

Алтын ғасыр: Виктория дәуірі және неоклассицизм

Скрантонның ең гүлденген кезеңі болған XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басы ең маңызды сәулет ескерткіштерін қалдырды. Көмір мен болаттан жиналған байлық сәнді қоғамдық және жеке ғимараттардың құрылысына жұмсалды.

• Викториялық готика және роман стилі: Бұл стильдер қала құрылысында басым болды. Скрантон ратушасы (1888) викториялық стильде неоготика элементтерімен салынған жарқын мысал болып табылады. Тағы бір танымал нысан — неороман стилінде салынған Лакаванна округтік сотының ғимараты (1884), ол әлі күнге дейін қала орталығының сәулеттік доминанты болып табылады.
• Шато стилі (Châteauesque): Аймақ үшін сәнді және сирек кездесетін бұл стиль Олбрайт мемориалдық кітапханасында (1893) көрініс тапқан. Оның Қайта өрлеу дәуіріндегі француз қамалдарына ұқсайтын келбеті қаланың мәдени амбицияларын көрсетуге арналған болатын.
• Неоготика және Ар-деко: 1930 жылы салынған Скрантон мәдени орталығы (бастапқыда Масон храмы) неоготика мен неороман стилінің ар-деко элементтерімен үйлескен әсерлі қоспасы болып табылады, бұл өз заманының сәулеттік үрдістерін көрсетеді.

XX ғасыр: Модернизм және пост-индустриалды даму

XX ғасырдың ортасында көмір өнеркәсібі құлдырағаннан кейін Скрантонда жаңа құрылыс баяулады. Бұл кезеңнің сәулеті көбінесе функционалды сипатта болды, ал көптеген тарихи ғимараттар қараусыз қалды. Дегенмен, XX ғасырдың аяғы мен XXI ғасырдың басында қала кеңістігін қайта қарастыру процесі басталды. Көптеген ескі өнеркәсіптік және коммерциялық ғимараттар реконструкцияланып, жаңа қажеттіліктерге бейімделді (адаптивті қолдану), бұл орталық аудандардың тарихи келбетін сақтап қалуға мүмкіндік берді. Бүгінгі қала құрылысы Скрантонның бірегей сәулеттік мұрасын сақтауға және оны заманауи қала өміріне біріктіруге бағытталған.

Скрантонмен байланысты көрнекті тұлғалар

Скрантон өзінің қарапайым көлеміне қарамастан, АҚШ тарихында, саясатында және мәдениетінде айтарлықтай із қалдырған көптеген адамдардың отаны немесе өмірінің маңызды кезеңі болды.

• Джо Байден (Joe Biden)

  АҚШ-тың 46-шы президенті Скрантонда 1942 жылы 20 қарашада дүниеге келген және мұнда өмірінің алғашқы он жылын өткізген. Кейін оның отбасы Делавэрге көшіп кеткенімен, Байден жұмысшы табымен және оның мінезін қалыптастырған құндылықтармен байланысын баса айтып, өзінің скрантондық тамырын жиі еске алады. Оның қалада өткен балалық шағы саяси өмірбаянының маңызды бөлігіне айналды.

• Теренс Паудерли (Terence V. Powderly)

  XIX ғасырдың соңындағы ықпалды кәсіподақ жетекшісі, АҚШ-тағы ең ірі жұмысшы ұйымдарының бірі — «Еңбек серілерін» басқарған. Паудерли сонымен қатар жұмысшылардың мүддесін қорғап, Скрантон мэрі болып үш рет (1878 жылдан 1884 жылға дейін) сайланды. Оның қызметі елдегі жұмысшы қозғалысының дамуына айтарлықтай әсер етті, ал оның Скрантондағы үйі Ұлттық тарихи ескерткіш ретінде танылды.

• Джейн Джейкобс (Jane Jacobs)

  XX ғасырдағы урбанистика мен қала құрылысының ең ықпалды теоретиктерінің бірі, 1916 жылы Скрантонда дүниеге келген. Оның «Американың ірі қалаларының өлімі мен өмірі» (1961) атты кітабы қаланы жоспарлау тәсіліне революция жасап, «қаланы жаңарту» жобаларын сынға алды және жанды, алуан түрлі және өзін-өзі ұйымдастыратын қалалық аудандар идеясын қорғады. Ол қала өміріне қатысты алғашқы бақылауларын дәл осы Скрантонда жасаған.

• Уильям Скрэнтон (William Scranton)

  Қала атымен аталған отбасының өкілі Уильям Скрэнтон көрнекті саяси қайраткер болды. Ол Пенсильванияның 38-ші губернаторы (1963–1967) қызметін атқарды, конгрессмен және АҚШ-тың БҰҰ-дағы елшісі болды. Губернатор ретінде ол штаттың білім беру жүйесінде, соның ішінде қоғамдық колледждер желісін құруда маңызды реформалар бастады.

• Лизабет Скотт (Lizabeth Scott)

  1940-шы және 1950-ші жылдары фильм-нуар жанрының иконасына айналған актриса. Скрантонда украин иммигранттарының отбасында Эмма Матцо (Emma Matzo) есімімен дүниеге келген. Оның жұмбақ бейнесі мен қарлыққан дауысы оны Голливудтың ең танымал «тағдырлы әйелдерінің» біріне айналдырды. Ол Хамфри Богарт, Берт Ланкастер және Кирк Дуглас сияқты жұлдыздармен бірге түсті.

• Хью Эллсворт Родэм (Hugh Ellsworth Rodham)

  АҚШ-тың бұрынғы бірінші ханымы, сенатор және мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтонның әкесі Хью Родэм Скрантонда туып-өскен. Ол көмір шахталарында жұмыс істеген британдық иммигранттар отбасынан шыққан. Кейіннен ол Чикагода сәтті тоқыма бизнесін құрды, бірақ отбасы Скрантонмен тығыз байланысын сақтап, жазды осында өткізетін және оны қалалық зиратқа жерледі.