Renton

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Бүгінде Рентон орналасқан жердің тарихы қазіргі шекаралар карталарда пайда болғанға дейін әлдеқайда бұрын, бұл жерлерді жергілікті дувамиш халықтары мекендеген кезде басталды. Аймақты еуропалық отарлау 1850 жылдары басталды. Құнарлы жерлер мен қолайлы орналасудың әлеуетін бағалаған Генри Тобин мен Эразмус Смитерс алғашқы қоныстанушылар болды.

Қала тарихындағы ресми белес 1875 жыл болып саналады, бұл жылы Эразмус Смитерс қала жоспарын тіркеді. Елді мекен өз атауын капитан Уильям Рентонның құрметіне алды — ол осы аудандағы көмір шахталарының дамуын қаржыландырған ықпалды орман өнеркәсіпшісі және инвестор болған, бірақ өзі қалада ешқашан тұрмаған.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Рентонның шағын фермерлік елді мекеннен Вашингтон штатының маңызды қаласына айналуы бірнеше маңызды жағдайлармен алдын ала анықталды:

• Стратегиялық география: Қала Вашингтон көлінің оңтүстік жағалауында, өзендердің түйіскен жерінде пайда болды. Бұл жолдардың дамыған желісі пайда болғанға дейін жүктерді тасымалдауға қажетті су жолдарына қолжетімділікті қамтамасыз етті.
• Көмір өнеркәсібі: Айналадағы бай көмір кен орындарының табылуы өсудің қуатты драйверіне айналды. Пайдалы қазбаларды өндіру капитал мен жұмыс күшін тартты.
• Теміржол қатынасы: Рентонды Сиэтлмен және басқа аймақтармен байланыстыратын теміржол желісінің тартылуы ресурстарды тиімді экспорттауға мүмкіндік беріп, қаланың өнеркәсіптік торап мәртебесін бекітті.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Рентон экономикасы үш негізгі ресурсқа негізделді: көмір, балшық және сүрек. Шахталар мен ағаш тілу орындарынан бөлек, қала жоғары сапалы кірпіш пен керамика өндірісімен танымал болды. Жергілікті зауыттар бүкіл аймақты құрылыс материалдарымен қамтамасыз етті және Сиэтлдің көптеген тарихи ғимараттары дәл осы Рентон кірпішінен салынған.

Ертедегі Рентонның мәдени бейнесі еңбекқор адамдар — шахтерлер, орманшылар және зауыт жұмысшыларының қауымдастығы ретінде қалыптасты. Бұл сол кездегі коммерциялық немесе әкімшілік орталықтардан ерекшеленетін ұйымшылдық пен прагматизм атмосферасын тудырды.

Негізгі тарихи белестер

Рентон тарихы — бұл көмір шахталарынан аэроғарыштық инновацияларға дейінгі жол. Төменде қаланың дамуын айқындаған негізгі күндер берілген.

• 1853 жыл — Генри Тобин жұбайымен бірге Сидар өзенінің сағасында алғашқы ағаш тілу өндірісінің негізін қалап, елді мекеннің басталуына жол ашады.
• 1875 жыл — Эразмус Смитерс қала жоспарын ресми түрде тіркеп, оны жергілікті көмір өнеркәсібінің ірі инвесторы капитан Уильям Рентонның құрметіне атайды.
• 1901 жыл — Рентон ресми түрде инкорпорацияланып, 6 қыркүйекте қала мәртебесін алады.
• 1916 жыл — Вашингтон көлінің кеме қатынайтын каналының ашылуы көлдегі су деңгейінің төмендеуіне әкеледі, бұл жағалау сызығы мен қала географиясын айтарлықтай өзгертеді.
• 1941 жыл — Boeing компаниясы Рентонда майдан қажеттіліктері үшін B-29 Superfortress бомбалаушы ұшақтарын шығаратын ірі зауыт салады.
• 1954 жыл — Рентондағы зауытта Dash 80 прототипі таныстырылды, ол әйгілі Boeing 707-нің негізі болып, реактивті азаматтық авиация дәуірін ашты.
• 1965 жыл — Тарихтағы ең көп таралған жолаушылар ұшағы моделі — Boeing 737 өндірісінің басталуы, оны құрастыру бүгінгі күнге дейін қалада жалғасуда.
• 1982 жыл — Рентон көпшілік кітапханасының жаңа ғимаратының ашылуы, Сидар өзенінің үстінде салынған бірегей сәулеттік құрылыс.
• 2007 жыл — Қаланың заманауи қызмет көрсету және бөлшек сауда саласына көшуін бейнелейтін ірі The Landing сауда-ойын-сауық кешенінің ашылуы.
• 2008 жыл — Рентонда «Сиэтл Сихокс» кәсіби американдық футбол командасының штаб-пәтері мен жаттығу базасы — Virginia Mason Athletic Center ашылады.
• 2008 жыл — Бенсон-Хилл ауданының аннексиясы болып, нәтижесінде қаланың халқы мен аумағы айтарлықтай артады.

Дамудың негізгі кезеңдері және олардың маңызы

Рентон тарихы — бұл ресурстық елді мекеннен жоғары технологиялар орталығына және жайлы қалалық ортаға дейінгі серпінді трансформацияның мысалы. Төменде қаланың қазіргі келбетін айқындаған негізгі белестер берілген.

• Көмір мен балшық дәуірі (XIX ғасырдың соңы)

  Бай көмір кен орындары мен балшық қабаттарының ашылуы қаланың экономикалық іргетасына айналды. Бұл алғашқы ірі инвестицияларды тартып, теміржол құрылысына ықпал етті, Рентонды аймақтың маңызды өнеркәсіптік торабына айналдырды.

• Қаланың инкорпорациясы (1901)

  Қаланың ресми мәртебесін алу жеке әкімшілік пен салық базасын құруға мүмкіндік берді. Бұл муниципалдық инфрақұрылымның, мектептердің және қоғамдық қауіпсіздік қызметтерінің дамуына негіз болды.

• Гидрологиялық трансформация (1916)

  Көршілес Сиэтлде кеме қатынайтын каналдың ашылуы Вашингтон көлі деңгейінің төмендеуіне әкелді. Рентон үшін бұл өте маңызды болды: Сидар өзенінен келетін тұрақты су тасқыны қаупі жойылды, ал құрғатылған жерлер ауқымды өнеркәсіптік құрылысқа жарамды болды.

• Boeing корпорациясының келуі (1941)

  Екінші дүниежүзілік соғыстың басында әскери ұшақтар шығаратын зауыттың салынуы қаланың ДНҚ-сын мәңгіге өзгертті. Рентон жай ғана қала маңындағы елді мекен болуды тоқтатып, авиация құрылысының жаһандық орталығына айналды, бұл халық саны мен жұмыс орындарының күрт өсуін қамтамасыз етті.

• Реактивті авиация дәуірінің басталуы (1950–1960 жылдар)

  707 және 737 модельдерінің өндірісін іске қосу қаланың әлемдік даңқын бекітті. Рентон экономикасы ондаған жылдар бойы дамудың қуатты және тұрақты драйверіне ие болды, бұл тұрғындар арасында жоғары білікті техникалық мамандардың бірегей табын қалыптастырды.

• Урбанистік ревитализация (2007)

  Бұрынғы өнеркәсіптік қоймалардың орнына The Landing кешенінің ашылуы постиндустриялық экономикаға көшуді білдірді. Қала дүкендері, мейрамханалары және тұрғын үйлері бар заманауи тартылыс орталығына ие болды, бұл өмір сүру сапасын едәуір жақсартты.

• Аумақтық кеңею (2008)

  Бенсон-Хилл ауданын қосып алу жаңа тарихтағы ең ірі әкімшілік өзгеріс болды. Қала халқы іс жүзінде екі есе өсті, бұл Рентонды штаттың ірі қалаларының қатарына қосты және қала құрылысы саясатын қайта қарауды талап етті.

• Спорттық-мәдени позициялау (2008)

  «Сиэтл Сихокс» жаттығу базасының (Virginia Mason Athletic Center) ашылуы қалаға аймақтың спорттық астанасы деген беделді мәртебе беріп, туристер мен жанкүйерлерді тартты, сондай-ақ қонақ үй бизнесінің дамуына ықпал етті.

Сәулеттік эволюция және қала құрылысы

Рентонның сәулеттік келбеті классикалық еуропалық канондардан алыс; бұл дамуы өнеркәсіптік қажеттіліктер мен географиялық ерекшеліктермен айқындалған американдық қаланың типтік мысалы. Мұнда қала құрылысы сарайлар немесе соборлардың айналасында емес, көлік артериялары — алдымен теміржолдар мен өзендер, кейін ұшу-қону жолақтары мен автомагистральдар айналасында дамыды.

Қала құрылысында XX ғасырдың басындағы утилитарлық өнеркәсіптік сәулеттен авиация дәуірінің функционализміне және постмодернизмге тән қазіргі заманғы аралас кешендерге (mixed-use) көшу анық байқалады.

Дәуірлер мен стильдер

Рентонның тарихи дамуын бірнеше негізгі кезеңге бөлуге болады, олардың әрқайсысына өзіндік сәулеттік қолтаңба сәйкес келеді:

• Индустриялық дәуір (XIX ғасырдың соңы — XX ғасырдың басы)

  Стиль: Өнеркәсіптік кірпіш стилі (Industrial Brick), Вернакулярлық сәулет.
  Жергілікті қызыл кірпіш пен балшықты белсенді пайдалану кезеңі. Қала орталығы қасбеттері қарапайым, коммерциялық мақсаттағы аз қабатты ғимараттармен салынды. Тұрғын үй құрылысы жұмысшыларға арналған қарапайым ағаш үйлерден тұрды.

• Ар-деко және азаматтық құрылыс дәуірі (1920–1930 жылдар)

  Стиль: Ұстамды Ар-деко, Неоклассицизм.
  Бұл уақытта эстетикаға ұмтылатын қоғамдық мақсаттағы ғимараттар пайда болады. Тән белгілері — муниципалдық биліктің сенімділігін бейнелейтін геометриялық ою-өрнектер мен монументалдылық.

• Авиациялық бум және субурбанизация (1940–1960 жылдар)

  Стиль: Функционализм, Мид-сенчури модерн (Mid-Century Modern).
  Boeing-тің келуімен алып ангарлар мен зауыт цехтары — утилитарлықтың салтанаты басымдыққа ие болды. Сонымен бірге зауыт қызметкерлеріне арналған типтік бір қабатты үйлермен салынған Рентон Хайлендс ауданы пайда болды, бұл американдық соғыстан кейінгі субурбияның классикалық мысалына айналды.

• Қазіргі заманғы ревитализация (XXI ғасыр)

  Стиль: Постмодернизм, Хай-тек.
  Өнеркәсіптік аймақтарды тұрғын үй және сауда кеңістіктеріне трансформациялау. Шыны, болат және бетонды белсенді пайдалану, ашық қоғамдық кеңістіктерге және көл жағалауымен интеграцияға баса назар аудару.

Көрнекті ғимараттар мен аудандар

Рентондағы бірнеше нысан оның сәулет тарихын анық көрсетеді және қаланың танымал бейнесін қалыптастырады:

• Рентон тарих мұражайы (Renton History Museum) — 1942 жылы Ар-деко стилінде салынған бұрынғы өрт сөндіру станциясының ғимараты. Геометриялық пішіндерімен және барельефтерімен ерекшеленетін тарихи мұраны сақтаудың жарқын мысалы.
• Рентон көпшілік кітапханасы (Renton Public Library) — 1980 жылдардың басындағы модернизм мен брутализмнің бірегей үлгісі. Ғимарат Сидар өзені арқылы өтетін көпір болып табылады. Бұл батыл инженерлік шешім кітапхананы АҚШ-тағы ең ерекше кітапханалардың біріне айналдырады.
• Рентондағы Boeing зауыты — өнеркәсіптік құрылыстардың орасан зор кешені, ол дәстүрлі мағынада сәулет ескерткіші болмаса да, қаланың солтүстік бөлігінің ауқымы мен индустриялық эстетикасын анықтайды.
• The Landing кешені — қазіргі заманғы «қалалық ауыл» (urban village) сәулетінің мысалы. Бұл постмодернизм элементтерімен және дәстүрлі қала көшесін имитациялаумен жобаланған, бөлшек сауда мен тұрғын үйді ұштастыратын ашық аспан астындағы аудан.
• Вашингтон көліндегі Hyatt Regency қонақ үйі — қаланың қызмет көрсету және технологиялар экономикасына көшуін бейнелейтін, панорамалық шынылары бар хай-тек стилінде орындалған Southport ауданының заманауи доминанты.

Рентонмен байланысты көрнекті тұлғалар

Рентон өнеркәсіптік және мәдени хаб бола отырып, көптеген танымал адамдардың — индустрия пионерлерінен бастап әлемдік музыка және спорт жұлдыздарына дейінгі тағдырларымен байланысты. Төменде қала тарихында із қалдырған немесе оның есімін әлемге танытқан негізгі тұлғалар берілген.

• Капитан Уильям Рентон (William Renton)
  Рөлі: Өнеркәсіпші және инвестор

  Капитанның өзі бұл қалада ешқашан тұрмағанымен, оның аймақтың дамуына қосқан үлесі шешуші болды. Табысты орман өнеркәсіпшісі және кәсіпкер ретінде ол осы жердегі алғашқы көмір шахталарын игеруді қаржыландырды. Инвестициялары үшін алғыс ретінде қаланың негізін қалаушылар елді мекенді оның құрметіне атады.

• Эразмус Смитерс (Erasmus Smithers)
  Рөлі: Қаланың негізін қалаушы

  1850 жылдары осы жерлерге қоныстанып, көмір қабаттарын тапқан алғашқы қоныстанушы. Дәл осы Смитерс 1875 жылы қала жоспарын ресми түрде тіркеп, болашақ муниципалитеттің негізін қалады. Округтегі кейбір географиялық нысандар оның есімімен аталады.

• Джими Хендрикс (Jimi Hendrix)
  Рөлі: Аңызға айналған рок-музыкант және гитарист

  Рок-музыка тарихындағы ұлы гитаристтің қаламен ерекше байланысы бар. Хендрикс Рентонда, Гринвуд мемориалдық паркі (Greenwood Memorial Park) аумағында жерленген. Оның мемориалы қаланың ең көп баратын көрікті жерлерінің бірі болып табылады және әлемнің түкпір-түкпірінен мыңдаған жанкүйерлерді тартады.

• Клинт Иствуд (Clint Eastwood)
  Рөлі: Актер және кинорежиссер, «Оскар» сыйлығының лауреаты

  1950 жылдардың басында, Голливудтағы даңқына дейін, вестерндердің болашақ жұлдызы Рентонда тұрған. 1953 жылы Иствуд АҚШ армиясында жүзу жөніндегі нұсқаушы бола жүріп, Вашингтон көліндегі Кеннидейл жағажайында (Kennydale Beach) құтқарушы болып жұмыс істеген.

• Шон Кинни (Sean Kinney)
  Рөлі: Музыкант, Alice in Chains тобының барабаншысы

  Рентон тумасы және аңызға айналған Alice in Chains тобының негізін қалаушылардың бірі. Кинни 1990 жылдардағы Сиэтлдің гранж-сахнасын қалыптастыруда басты рөл атқарып, өзінің туған өлкесін әлемдік музыка аренасына танытты.

• Энн Рул (Ann Rule)
  Рөлі: Жазушы, «true crime» жанрының шебері

  Қылмыстық бестселлерлердің, соның ішінде Тед Банди туралы әйгілі «Қасымдағы бейтаныс» кітабының әлемге әйгілі авторы. Энн Рул ұзақ жылдар бойы Рентонда тұрып, жұмыс істеген және көптеген шығармаларын осында жазған. Ол жергілікті қауымдастықтың өміріне белсене қатысты.

• Зак Лавин (Zach LaVine)
  Рөлі: Кәсіби баскетболшы (ҰБА)

  Қазіргі баскетбол жұлдызы, Олимпиада чемпионы және жоғарыдан доп тастау жарысының екі дүркін жеңімпазы Рентонда дүниеге келген. Ол XXI ғасырда осы қаладан шыққан ең жарқын спорттық таланттардың бірі.