Patna

Негізінің қалануы және ежелгі тарихы

Патна тарихы ежелгі заманнан бастау алады, ол кезде қала Паталипутра деген атпен белгілі болған. Оның негізін біздің дәуірімізге дейінгі V ғасырда Магадха әулетінен шыққан Аджаташатру патша Ганг пен Сон өзендерінің түйіскен жерінде кішігірім бекініс ретінде қалаған. Стратегиялық орналасуының арқасында қала тез арада Солтүстік Үндістанның маңызды орталықтарының біріне айналды және көп ұзамай қуатты Магадха мемлекетінің астанасы болды.

Қалыптасудың негізгі факторлары мен гүлденуі

Паталипутраның өрлеуіне бірнеше негізгі факторлар ықпал етті. Біріншіден, оның ірі өзендердің түйіскен жеріндегі стратегиялық орналасуы табиғи қорғанысты қамтамасыз етті және қаланы су сауда жолдарындағы түйінді нүктеге айналдырды. Екіншіден, Паталипутра ғасырлар бойы ежелгі Үндістанның ұлы империяларының, соның ішінде Нанда, Маурия, Шунга және Гупта әулеттерінің саяси орталығы болды. Ол өзінің ең жоғарғы гүлденуіне Чандрагупта мен Ашока сияқты Маурия әулетінің императорлары тұсында жетіп, Үнді субконтинентінің көп бөлігіне таралған орасан зор империяның жүрегіне айналды.

Ежелгі заманның мәдени және экономикалық орталығы

Ежелгі заманнда Паталипутра тек әкімшілік қана емес, сонымен бірге гүлденген мәдени және экономикалық орталық болды. Қала бүкіл Үндістаннан ғалымдар мен ойшылдарды тартқан білім орталығы ретінде танымал болды. Ол сондай-ақ буддизм тарихында маңызды рөл атқарды: кейбір деректер бойынша, дәл осы жерде Ашока императоры үшінші буддистік соборды өткізген. Орналасқан жерінің арқасында Паталипутра сауданың, ең алдымен күріш сияқты ауылшаруашылық өнімдері мен қолөнер өндірісінің қыз-қыз қайнаған орталығы болды. Мауриялар дәуірінде оның халқының саны, есептеулер бойынша, 400 000 адамға жеткен, бұл оны сол кездегі әлемдегі ең ірі қалалардың біріне айналдырды.

Патна тарихындағы негізгі белестер

Әлемдегі ең көне үздіксіз қоныстанған қалалардың бірі — Патнаның тарихы екі жарым мыңжылдықтан астам уақытты қамтиды. Ежелгі уақытта Паталипутра деген атпен белгілі болған қала құдіретті империялардың астанасы, мәдениет пен ғылымның орталығы болған.

• Б.з.д. 490 жылдар шамасында — Жаулардан қорғану үшін Ганг пен Сон өзендерінің түйіскен жерінде Магадха әулетінен шыққан Аджаташатру патшаның Паталиграма бекінісінің негізін қалауы.
• Б.з.д. 322 жылдар шамасында — Чандрагупта Маурия Нанда әулетін тақтан тайдырғаннан кейін Паталипутра кең байтақ Маурия империясының астанасына айналды.
• Б.з.д. 250 жылдар шамасында — Паталипутрада Ашока императорының қамқорлығымен Үшінші буддистік собор өтеді, ол буддистік ілімді жүйелеуде шешуші рөл атқарды.
• Б.з. IV-V ғасырлары — Қала үнді ғылымының, өнері мен әдебиетінің «алтын ғасырының» орталығына айналып, қуатты Гупта империясының астанасы ретінде жаңа өрлеуге қол жеткізеді.
• Б.з. VII ғасыры — Паталипутра Гупта империясы құлағаннан кейін біртіндеп құлдырай бастайды және астаналық маңызын жоғалтады.
• XVI ғасыр (1541 жылдар шамасында) — Қала қайта жаңғырып, оның стратегиялық және экономикалық маңызын қалпына келтірген Шер-шах Суридің билігі кезінде өзінің қазіргі «Патна» атауын алады.
• 1620 ж. — Патнада мақта, жібек және селитр саудасына маманданған Британдық Ост-Үнді компаниясының сауда факториясының негізі қаланады.
• 1666 ж. — Қалаға Гуру Тегх Бахадур келеді, ал 1666 жылы осында оныншы сикх гуруы Гобинд Сингх дүниеге келеді, бұл Патнаны сикхтер үшін қасиетті орынға айналдырады.
• 1912 ж. — Патна Британдық Үндістанның Бенгал президенттігі құрамынан бөлініп шыққан Бихар және Орисса провинциясының астанасы болады.
• 1917 ж. — Аймақтағы алғашқы университет және ірі білім беру орталығына айналған Патна университеті құрылды.
• 1947 ж. — Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін Патна ресми түрде жаңа Бихар штатының астанасы болады.

Патнаның даму кезеңдері: ежелгі астанадан қазіргі мегаполиске дейін

Патна, әлемдегі ең көне үздіксіз қоныстанған қалалардың бірі, өзінің мыңжылдық тарихында бірнеше ірі өзгерістерді бастан өткерді. Әрбір жаңа кезең қаланың келбетін өзгертіп қана қоймай, оның Үндістан мен бүкіл әлем картасындағы рөлін де айқындады.

Бәрі құдіретті Маурия және Гупта империяларының аңызға айналған астанасы — Паталипутрадан басталды. Ол кезде бұл жай ғана қала емес, қуатты ағаш бекіністермен қорғалған ежелгі заманның нағыз мегаполисі еді. Ежелгі грек тарихшысы Мегасфен оны гүлденген сауда, білім және өнер орталығы ретінде сипаттап, Паталипутраны планетадағы ең бай және ең ірі қалалардың біріне жатқызған.

Паталипутраның салтанаты өткенның еншісінде қалғандай көрінген құлдырау ғасырларынан кейін, қала екінші мүмкіндікке ие болды. XVI ғасырда билеуші Шер-шах Сури Ганг өзеніндегі стратегиялық жағдайды бағалай отырып, оны қазіргі Патна атауымен қайта жаңғыртты. Бұл сәт қалаға маңызды әкімшілік және сауда орталығы мәртебесін қайтарған бетбұрыс болды.

Келесі өрлеу халықаралық саудамен байланысты болды. XVII–XVIII ғасырларда Патна бүкіл әлемнен саудагерлер жиналатын қыз-қыз қайнаған хабқа айналды. Қала оқ-дәрінің негізгі компоненті — селитр өндірумен, сондай-ақ мақта және жібек саудасымен танымал болды. Еуропалық Ост-Үнді компаниялары, соның ішінде британдық және голландиялық компаниялар осында өз факторияларын ашып, Патнаны жаһандық экономикалық желіге қосты.

Қалаға жаңа мәртебе 1912 жылы Патна Британдық Үндістан құрамындағы Бихар және Орисса провинциясының астанасы болған кезде келді. Бұл кезең ауқымды қала құрылысын қайта құрумен ерекшеленді. Хатшылық пен Жоғарғы сот ғимараты сияқты үнді-сарациндік стильдегі зәулім ғимараттары бар жаңа әкімшілік аудан пайда болды, олар бүгінгі күнде де қаланың сәулеттік келбетін айқындап тұр. 1917 жылы Патна университетінің негізі қалануы қаланың Шығыс Үндістандағы жетекші білім беру орталығы ретіндегі беделін нығайтты.

Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін Патна Бихар штатының астанасы ретінде өсуін жалғастырды. Бүгінде қала жаңғыртудың кезекті кезеңін бастан өткеруде. Ганг бойындағы жағалау құрылысы және метро жүйесін дамыту сияқты өршіл инфракұрылымдық жобалар жүзеге асырылуда. Бұл өзгерістер өсіп келе жатқан мегаполистің көлік мәселелерін шешіп қана қоймай, ежелгі мұраны болашақ ұмтылыстармен байланыстыра отырып, оның бай тарихының жаңа тарауын ашуда.

Патнаның сәулеттік келбеті — бұл әр дәуір өзіндік ерекше ізін қалдырған көпқабатты тарих. Ежелгі астананың айбынды құрылыстарынан бастап отаршылдық кезеңдегі монументалды ғимараттар мен заманауи жобаларға дейін қала қала құрылысы дамуының тірі шежіресі болып табылады.

Ежелгі Паталипутра: империялардың салтанаты

Маурия және Гупта империялары дәуірінде Паталипутра әлемдегі ең ірі қалалардың бірі болған. Оның қала құрылысы ауқымымен таңғалдырды: қала 570 мұнарасы мен 64 қақпасы бар алып ағаш қоршаумен қоршалған еді. Ертеректегі сәулет өнері сол кездегі Ганг алқабына тән негізінен ағаштан тұрғызылды. Алайда, Ашока императорының тұсында (б.з.д. III ғ.) монументалды тас құрылыстар салына бастады. Оның сарайы жарқын мысал болды, ол замандастарының айтуынша, Сузадағы парсы сарайларынан сән-салтанатымен асып түскен және тамаша өңделген тас бағандармен безендірілген, олардың кейбіреулері бүгінгі күнге дейін сақталған.

Үнді-ислам сәулеті: қаланың қайта жаңғыруы

Құлдырау кезеңінен кейін қаланы XVI ғасырда билеуші Шер-шах Сури қайта жаңғыртып, Патна атауын берді. Бұл кезең өзімен бірге үнді-ислам сәулетінің белгілерін ала келді. Ол заманғы көптеген құрылыстар сақталмағанымен, Патер-ки-Масджид және Шер-Шахи-Масджид сияқты мешіттер сол дәуірдің сәулеттік дәстүрлерін көрсететін айтулы ескерткіштер болып табылады.

Отаршылдық дәуірі: үнді-сарациндік стиль және еуропалық ықпал

Патна сәулетіның жаңа гүлденуі 1912 жылы, ол британдық Бихар және Орисса провинциясының астанасы болған кезде басталды. Жаңа әкімшілік орталықты салу үшін моғол, үнді және неоготикалық сәулет элементтерін біріктіретін монументалды үнді-сарациндік стиль таңдалды. Сәулетші И. Ф. Маннингс жобалаған бұл кезеңнің негізгі ғимараттары әлі күнге дейін қаланың келбетін қалыптастырып тұр.

• Патна Хатшылығы (Patna Secretariat) және Жоғарғы сот ғимараты (High Court) — зәулім күмбездері мен аркалары бар үнді-сарациндік стильдің классикалық үлгілері.
• Патна мұражайы және Радж Бхаван (губернатор резиденциясы) үнді мотивтерінің еуропалық Ренессанс формаларымен ұштасуын көрсетеді.
• Голгхар (Golghar) — 1786 жылы астық қоймасы ретінде салынған алып ара ұясы пішініндегі бірегей құрылыс. Оның ерекше конструкциясы Патнаның ең танымал символдарының біріне айналды.

Қазіргі кезең: модернизм және жаңа даму

Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін Патна сәулеті функционалдылық пен заманауи материалдарға бағытталған модернизм арнасында дамыды. Соңғы онжылдықтарда қала қала құрылысы дамуының жаңа кезеңін бастан кешуде. Өзінің батыл сәулеттік шешімімен ерекшеленетін Бихар мұражайы сияқты өршіл заманауи жобалар пайда болуда. Ганг бойындағы жағалау мен метрополитенді қоса алғанда, инфракұрылымдық нысандардың белсенді құрылысы қала ландшафтын өзгертіп, Патнаның көпғасырлық тарихына жаңа тарау қосуда.

Патна тарихында із қалдырған көрнекті тұлғалар

Патна, ежелгі Паталипутра, мыңдаған жылдар бойы саяси, ғылыми және рухани өмірдің орталығы болды. Қала есімдері Үндістан мен бүкіл әлем тарихында мәңгілікке қалған көптеген ұлы тұлғаларды тәрбиелеп, қабылдады.

• Чанакья (Каутилья) (б.з.д. IV-III ғғ.) — Чандрагупта Маурия императорының кемеңгер стратегі, ойшылы және бас кеңесшісі. Дәл осы Паталипутрада ол құдіретті Маурия империясының негізін қалауға көмектесті. Оның саясат, экономика және мемлекеттік басқару бойынша іргелі еңбегі болып табылатын «Артхашастра» трактаты бүгінгі күнге дейін бүкіл әлемде зерттелуде.
• Арьябхата (б.з. V-VI ғғ.) — Гупта дәуірінің ұлы математигі және астрономы. Ол Кусумапурада (Паталипутраның сол кездегі атауы) өмір сүрген және жұмыс істеген деп есептеледі. Оның нөл тұжырымдамасын жасауды және дәл астрономиялық есептеулерді қамтитын ғылыми жетістіктері өз заманы үшін төңкеріс болды.
• Ұлы Ашока (б.з.д. III ғ.) — Паталипутрадан билік жүргізген Маурия әулетінің ең ұлы императорларының бірі. Қанды соғыстардан кейін ол буддизмді қабылдап, өмірін бейбітшілік пен әділдік идеяларын таратуға арнады. Дәл осы Паталипутрадан ол Үнді субконтинентінің үлкен бөлігін қамтитын орасан зор империяны басқарды.
• Гуру Гобинд Сингх (1666–1708) — оныншы және соңғы сикх гуруы, жауынгер, ақын және философ. Ол Патнада дүниеге келген, бұл қаланы сикхтер үшін ең қасиетті жерлердің біріне айналдырады. Гуру Гобинд Сингх сикхизм тарихында шешуші рөл атқарған Хальса жауынгерлік бауырластығының негізін қалады.
• Шер-шах Сури (1486–1545) — XVI ғасырда қаланы қайта жаңғыртқан билеуші. Дәл осы кісі оған қазіргі «Патна» атауын беріп, бекініс салып, қаланы маңызды сауда орталығына айналдыру арқылы оның стратегиялық және экономикалық маңызын қалпына келтірді.
• Раджендра Прасад (1884–1963) — тәуелсіз Үндістанның алғашқы президенті. Ол Патнаның өзінде тумаса да, оның саяси мансабы осы қаламен тығыз байланысты болды. Ол осында білім алды, ал президенттік қызметінен кеткеннен кейін өмірінің соңғы жылдарын Патнада өткізді.
• Джаяпракаш Нараян (1902–1979) — «Лок Наяк» (Халық көшбасшысы) деген атпен танымал ықпалды саяси көшбасшы және бостандық үшін күрескер. 1970-ші жылдары ол Патнадан Индира Ганди үкіметіне қарсы «Жалпы революция» үшін бұқаралық қозғалысты басқарды. Ол сонымен бірге Патнада қайтыс болды.
• Ананд Кумар (1973 ж.т.) — қазіргі заманғы математик және педагог. Ол өзінің «Super 30» білім беру бағдарламасының арқасында әлемге танымал болды, оның аясында ол кедей отбасылардан шыққан дарынды студенттерді Үндістанның беделді техникалық жоғары оқу орындарына түсуге тегін дайындайды. Оның қызметі Патнада шоғырланған.