Wandsworth

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Уондсуэрт тарихы англосаксондық кезеңнен бастау алады. Елді мекеннің атауы ежелгі ағылшын сөздерінен шыққан және сол кездегі жергілікті жер иесінің немесе көсемнің құрметіне аталған «Вэнделдің қоршалған жері» (Waendel's Enclosure) дегенді білдіреді.

Аудан туралы алғашқы ресми жазбаша дерек 1086 жылғы әйгілі Қаһарлы сот кітабында (Domesday Book) кездеседі, онда ол Wandelesorde деп жазылған. Ол кезде бұл өзен бойындағы егістік жерлері мен шабындықтары бар шағын ауылшаруашылық қауымдастығы болатын.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Уондсуэрттің шағын ауылдан маңызды өнеркәсіптік орталыққа айналуы оның бірегей географиялық орналасуына байланысты болды:

• Өзендердің қосылуы: Қала Уондл өзенінің Темзаға құяр жерінде пайда болды. Бұл Лондонның негізгі көлік артериясына тікелей қолжетімділікті және сауда үшін теңізге шығуды қамтамасыз етті.
• Су энергиясы: Уондл өзенінің жылдам ағысы энергияның тамаша көзіне айналды. Ерте орта ғасырдың өзінде мұнда су диірмендері салына бастады, бұл ауданның өндіріс орталығы ретіндегі тағдырын айқындады.
• Стратегиялық жол: Елді мекен арқылы Англияның оңтүстік-батысына баратын маңызды жол өтті, бұл керуен сарайлар мен сауданың дамуына ықпал етті.

Ертедегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Ертедегі Уондсуэрт экономикасы сол кездегі Лондонның көптеген ауылдық маңайлары үшін тән емес еді. Диірмендердің арқасында мұнда дән тартылды, оқ-дәрі өндірілді және маталар өңделді.

Қаланың мәдени және экономикалық бейнесінде гугеноттар — XVI–XVII ғасырлардағы діни қуғын-сүргіннен қашқан француз протестанттары ерекше рөл атқарды. Олар Уондсуэртке қоныстанып, өздерімен бірге бірегей қолөнер дағдыларын әкелді:

• Телпек жасау ісі: Гугеноттар қаланы өзінің сапасымен танымал болған киіз телпектер өндірісінің орталығына айналдырды.
• Бояу шеберлігі: Уондл өзенінің суы маталарды бояу үшін пайдаланылды, ал шеберлік құпиялары ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырды.

Тарихтың негізгі белестері

Уондсуэрт тарихы оның ауылдық қауымдастықтан Лондонның жанданған ауданына айналуына себеп болған оқиғаларға бай.

• 1086 — Елді мекен алғаш рет ресми түрде «Қаһарлы сот кітабында» Wandelesorde деген атпен тіркелді.
• 1685 — Нант эдиктісінің күші жойылғаннан кейін ауданға гугеноттар жаппай келіп, мұнда әйгілі телпек мануфактураларының негізін қалады.
• 1803 — Уондсуэртті Кройдонмен байланыстырған әлемдегі алғашқы ат жегілген қоғамдық темір жол — Суррей темір жолының (Surrey Iron Railway) ашылуы.
• 1823 — Лондон маңындағы көшелерді алғашқылардың бірі болып жарықтандыра бастаған Wandsworth Gas Company газ компаниясының құрылуы.
• 1831 — Янг отбасы тарихи Ram Brewery сыра қайнату зауытын сатып алды, ол ұзақ жылдар бойы ауданның символы мен экономикалық орталығына айналды.
• 1851 — Британияның ең танымал түзеу мекемелерінің біріне айналған Уондсуэрт түрмесінің (бастапқыда Surrey House of Correction) ашылуы.
• 1873 — Темза арқылы өтетін алғашқы Уондсуэрт-Бридж көпірінің пайдалануға берілуі, бұл солтүстік жағалаумен көлік байланысын едәуір жақсартты.
• 1889 — Уондсуэрт ресми түрде Суррей графтығының құрамынан шығып, жаңадан құрылған Лондон графтығының бөлігі болды.
• 1900 — Лондонның өзін-өзі басқаруын қайта ұйымдастыру аясында аудан астаналық боро (Metropolitan Borough) мәртебесін алды.
• 1940 — XIX ғасырдағы ескі және сенімсіз құрылымды алмастырған заманауи болат Уондсуэрт-Бридж көпірінің ашылуы.
• 1965 — Көршілес Баттерси ауданымен бірігу арқылы қазіргі Лондонның Уондсуэрт боросының құрылуы.
• 2006 — Young's компаниясы Ram Brewery зауытында сыра өндіруді тоқтатты, бұл аудан орталығындағы өнеркәсіптік сыра қайнату дәуірінің аяқталуын білдірді.
• 2010-жылдар — Өнеркәсіптік аймақтарды ауқымды ревитализациялаудың басталуы және олардың Ram Quarter сияқты заманауи тұрғын үй және мәдени кеңістіктерге айналуы.

Қала трансформациясының негізгі кезеңдері

Уондсуэрттің дамуы — бұл тыныш ауылдың индустриялық орталыққа, содан кейін Лондонның беделді тұрғын ауданына айналу тарихы. Оның заманауи бейнесін айқындаған негізгі белестер мыналар:

• Гугеноттардың көші-қоны (XVII ғасыр). Француз протестанттарының келуі жергілікті экономикаға қуатты серпін берді. Олар киіз телпектер жасау және мата бояу технологияларын әкеліп, аграрлық елді мекенді халықаралық беделі бар қолөнер орталығына айналдырды.
• Уондл өзенін индустрияландыру (XVIII–XIX ғасырлар). Су энергиясын пайдалану өзенді Лондондағы ең «еңбекқор» өзендердің біріне айналдырды. Көптеген диірмендердің (ұн тартатын, оқ-дәрі шығаратын, тоқыма) құрылысы ауданның өнеркәсіптік қуатының негізін қалады.
• Көлік революциясы (1803 жыл). Әлемдегі алғашқы ат жегілген қоғамдық темір жол — Суррей темір жолының (Surrey Iron Railway) ашылуы Уондсуэртті оңтүстік аудандармен байланыстырып, тауарлар мен шикізатты тасымалдауды едәуір жеделдетті.
• «Ram Brewery» дәуірі (1831 жылдан бастап). Янг отбасының сыра қайнату зауытын дамытуы жұмыс орындарын ашып қана қоймай, сонымен қатар бірегей сәулеттік ландшафтты қалыптастырды. Сыра қайнату 170 жылдан астам уақыт бойы жергілікті өнеркәсіптің орталығы болып қала берді, бұл қала тұрғындарының әлеуметтік өміріне әсер етті.
• Викториан дәуіріндегі урбанизация (XIX ғасырдың соңы). Бумен жүретін темір жолдардың пайда болуымен ауданда орта тапқа арналған тұрғын үйлер қарқынды салына бастады. Уондсуэрт-Бридж көпірінің ашылуы ауданды Лондонның көлік желісіне толықтай қосып, оқшауланған қала маңының шекарасын жойды.
• Заманауи джентрификация және ревитализация (XXI ғасыр). Ауыр өндірістердің жабылуы ауқымды қайта құруға әкелді. Сыра қайнату зауытының аумағын (The Ram Quarter) және жағалауды реконструкциялау жобасы бұрынғы өнеркәсіптік аймақтарды тарихи қасбеттерін сақтай отырып, элиталық тұрғын үй кварталдарына айналдырды, бұл ауданның әлеуметтік портретін өзгертті.

Сәулеттік бейнесі және қала құрылысын дамыту

Уондсуэрт сәулеті — бұл қала маңындағы ауылдың халық тығыз қоныстанған Лондон ауданына айналуының көрнекі жылнамасы. Мұнда георгиандық құрылыс қалдықтары, айбынды викториялық готика, индустриялық мұра және шыны мен болаттан жасалған заманауи көп қабатты кешендер эклектикалық түрде араласқан.

Дәуірлер мен стильдер

Ауданның қала құрылысы тіні өнеркәсіптік серпілістер мен көліктің дамуына байланысты біркелкі қалыптасқан жоқ. Бірнеше негізгі кезеңді бөліп көрсетуге болады:

• Георгиан дәуірі (XVIII – XIX ғасырдың басы). Бұл кезеңнен қалған дүниелер аз, олар негізінен ескі ауылдың тарихи өзегінде сақталған. Бұл Уондсуэрт өзен жағасындағы тыныш елді мекен болған кезді еске түсіретін қарапайым кірпіш коттедждер мен симметриялы қасбеттері бар таунхаустар.
• Викториан дәуірі (XIX ғасырдың ортасы – соңы). Ауданның сипатын айқындаған ең ауқымды құрылыс кезеңі. Темір жолдардың келуімен мұнда қызыл және сары кірпіштен салынған террасалы үйлердің шексіз қатарлары пайда болды.
  • Стиль: Неоготика, эклектика, итальяндық стиль.
  • Көрнекті нысандар: Корольдік патриоттық қор ғимараты (Royal Victoria Patriotic Building) — шотландтық барондық стиль элементтері бар викториялық готиканың зәулім үлгісі. 1859 жылы салынған ол мұнаралары мен шпильдері бар қамалды еске түсіреді. Сондай-ақ сол кезеңдегі қатал, утилитарлы сәулетімен Уондсуэрт түрмесі де назар аудартады.
• Эдвардиан дәуірі және Интербеллум (XX ғасырдың басы – 1930-жылдар). Құрылыстың тығыздалуы және маңызды қоғамдық ғимараттардың пайда болу кезеңі.
  • Стиль: Неоклассицизм, ерте Ар-деко.
  • Көрнекті нысандар: 1937 жылы ашылған Уондсуэрт ратушасы (Wandsworth Town Hall). Бұл аудан тарихын бейнелейтін фриздермен безендірілген тас қасбеті бар 1930-жылдардағы сәулет өнерінің тамаша үлгісі. Ғимараттың ерекше үшбұрышты пішіні мен ішкі ауласы бар.
• Постмодернизм және заманауи регенерация (XX ғасырдың соңы – XXI ғасыр). Өнеркәсіптік аймақтарды қайта пайымдау. Бұрынғы верфтер мен зауыттар өз орнын тұрғын үй кешендеріне беруде.
  • Стиль: Хай-тек, лофт-стиль, заманауи тұрғын үй сәулеті.
  • Көрнекті нысандар: Ram Quarter кварталы. Мұнда сыра қайнату зауытының тарихи кірпіш корпустары заманауи құрылысқа үйлесімді түрде біріктірілген. Темза бойындағы жаңа тұрғын үй қоры (Riverside Quarter) панорамалық әйнектеумен және өзенге бағытталған террасалармен ерекшеленеді.

Қала құрылысының ерекшеліктері

Уондсуэрттің жоспарлануы тарихи тұрғыдан екі факторға байланысты болды: Уондл өзені (өнеркәсіптік ось) және темір жолдар (көлік осі). Ауданда аймақтарға бөлу анық байқалады:

• «Toast Rack» (Тост-рэк): Уондсуэрт-Коммон саябағының шетіндегі беделді тұрғын үй алабы. Көшелердің орналасуы тост салғышқа ұқсайтындықтан осылай аталған. Мұнда XIX ғасырдың аяғындағы орта таптың байлығын көрсететін үлкен викториялық және эдвардиандық виллалар орналасқан.
• Индустриялық жағалау: Темза бойындағы және Уондл өзенінің сағасындағы аймақ, ол лас өнеркәсіптік белдеуден элиталық тұрғын үйлері бар променадқа айналды, сонымен бірге жекелеген индустриялық эстетика элементтерін (мұржалар, кірпіш қалауы) сақтап қалды.

Уондсуэрттің көрнекті тұлғалары

Уондсуэрт ғасырлар бойы ойшылдарды, жазушыларды және кәсіпкерлерді өзіне тартты. Ағартушылық дәуір философтарынан бастап қазіргі өнер қайраткерлеріне дейін көптеген танымал адамдар осы ауданмен байланысты болып, мұнда шабыт немесе баспана тапты.

• Вольтер (Франсуа-Мари Аруэ)
  Философ және ағартушы (XVIII ғасыр)
  Ұлы француз ойшылы 1726 жылдан 1728 жылға дейін Уондсуэртте айдауда өмір сүріп, көпес Эверард Фокенердің үйінде тұрған. Дәл осы жерде ол ағылшын тілі бойынша білімін тереңдетіп, өзінің әйгілі «Философиялық хаттарына» негіз болған идеялармен жұмыс істеді.
• Джордж Элиот (Мэри Энн Эванс)
  Жазушы (XIX ғасыр)
  Викториан дәуірінің жетекші романистерінің бірі 1850-жылдардың аяғында Уимблдон-Парк-роудтағы Holly Lodge үйінде тұрды. Осы кезеңде ол айналасындағы ортадан шабыт ала отырып, өзінің классикалық «Флосстағы диірмен» романымен жұмыс істеді.
• Томас Харди
  Жазушы және ақын (XIX–XX ғасырлар)
  «Д’Эрбервилл әулетінен шыққан Тэсс» романының болашақ авторы 1870-жылдары Тринити-роудта (Trinity Road) тұрған. Ол кезде ол сәулетшінің көмекшісі болып жұмыс істеп, Лондон мектептерін жобалаған, бірақ дәл осы жерде оның әдеби таланты шындала бастады.
• Чарльз Аллен Янг және Янг отбасы
  Өнеркәсіпшілер және сыра қайнатушылар (XIX–XXI ғасырлар)
  Уондсуэрт өнеркәсібінің өзегі болған тарихи Ram Brewery сыра қайнату зауытының иелері. Янг отбасы әйгілі эль брендін жасап қана қоймай, ғасырлар бойы ауданның экономикалық дамуына әсер етіп, жұмыс орындарын ашты және жергілікті дәстүрлерді қолдады.
• Эмили Блант
  Актриса (XXI ғасыр)
  Әлемге әйгілі актриса, «Алтын глобус» сыйлығының иегері Уондсуэрт боросында дүниеге келген. Оның Голливуд пен британдық кинодағы сәтті мансабы ауданның әлемдік деңгейде танылған талантты адамдардың отаны екендігін растайды.