Weston super Mare

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Қазіргі Уэстон-сьюпер-Мэр аумағындағы қоныстану тарихы ежелгі дәуірден басталады. Оған қаланың үстіндегі төбеде орналасқан темір дәуіріне жататын Уорлбери-Кэмп (Worlebury Camp) қалашығы дәлел болады. Дегенмен, елді мекен ретінде Уэстон алғаш рет 1086 жылғы әйгілі «Қаһарлы сот кітабында» (Domesday Book) құжатталған. Ол кезде бұл халқы аз, шағын ауыл шаруашылығы қауымдастығы болған.

Қаланың атауы көне ағылшын тіліндегі «батыс қоныс» (West Tun) деген сөздерден шыққан. super-Mare («теңізде») латынша қосымшасы орта ғасырларда, шамамен XIV ғасырда, бұл приходты аймақтағы басқа да көптеген «Уэстондардан» ажырату үшін қосылған.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Ұзақ уақыт бойы Уэстон тыныш балықшылар ауылы болып келді, тек XIX ғасырда оның тағдырын шешкен түбегейлі өзгерістер орын алды:

• Географиялық орналасуы: Бристоль шығанағының жағалауындағы кең құмды жағажайлары бар жер теңіз курортын құру үшін өте қолайлы болды.
• Теміржол: 1841 жылы Изамбард Кингдом Брюнель жобалаған теміржол желісінің ашылуы шешуші сәт болды. Бұл Бристольмен және басқа өнеркәсіптік орталықтармен жылдам байланысты қамтамасыз етіп, қаланы жаппай туризмге ашты.
• Викториялық сән: Англияның орта табы арасында теңізге шомылу мен сауықтыру демалысы танымалдылығының артуы қарапайым ауылды гүлденген қалаға айналдырды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Туристік бум басталғанға дейін Уэстон экономикасы ауыл шаруашылығы мен жағалаудағы балық аулауға негізделген болатын. Өмір қарапайым және тұйық болды. Алайда, викториялық дәуірдің келуімен мәдени ландшафт күрт өзгерді.

Қала сұр тастан салынған әсем террасалармен бой көтере бастады, алғашқы қонақ үйлер мен пансионаттар пайда болды. Жаңа экономиканың маңызды элементі пирстердің құрылысы болды — Гранд-пир мен Бирнбек пирсі мыңдаған демалушыларды тартып, ойын-сауық орталықтарына айналды. Уэстон-сьюпер-Мэр таза теңіз ауасымен денсаулықты түзетуге болатын орын ретінде тез беделге ие болды, бұл оның классикалық британдық теңіз курорты ретіндегі бірегейлігінің негізін қалады.

Негізгі тарихи белестер

• Темір дәуірі — Қазіргі қаланың үстіндегі әктас жотасында Уорлбери-Кэмп бекіністі қалашығының салынуы.
• 1086 жыл — Елді мекеннің «Қаһарлы сот кітабында» шағын ауыл шаруашылығы қауымдастығы ретінде алғаш рет жазбаша ескерілуі.
• 1810 жыл — Алғашқы Royal Hotel қонақ үйінің ашылуы, бұл балықшылар ауылының теңіз курортына айналуының бастауын білдірді.
• 1841 жыл — Изамбард Кингдом Брюнельдің жобасы бойынша Бристольден туристердің жаппай келуін қамтамасыз еткен теміржол қатынасының іске қосылуы.
• 1867 жыл — Құрлық жағалауын аралмен байланыстырған бірегей құрылыс, тарихи Бирнбек пирсінің ашылуы.
• 1904 жыл — Жағалаудағы басты ойын-сауық орталығына айналған Гранд-пирдің (Grand Pier) құрылысының аяқталуы.
• 1937 жыл — Болашақта әйгілі «Тропикана» ойын-сауық кешеніне айналатын ауқымды ашық бассейннің ашылуы.
• 1940–1942 жылдар — Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаланың бірнеше мәрте әуе шабуылына ұшырауы, тарихи құрылыстардың айтарлықтай зардап шегуі.
• 1989 жыл — Әлемдегі ең үлкен тікұшақтар топтамасын жинаған Халықаралық тікұшақтар мұражайының ресми ашылуы.
• 2008 жыл — Жойықын өрттің Гранд-пирдің басты павильонын толығымен жоюы, оны толық қайта тұрғызу қажеттілігінің туындауы.
• 2010 жыл — Қалпына келтірілген және жаңартылған Гранд-пирдің келушілер үшін салтанатты түрде ашылуы.
• 2015 жыл — Әлемге әйгілі суретші Бэнксидің қараусыз қалған «Тропикана» аумағында уақытша Dismaland арт-паркін ашуы.
• 2022 жыл — Ескірген теңіз платформасын алып инсталляцияға айналдырған SEE MONSTER ауқымды арт-жобасының іске қосылуы.

Қала құрылысы мен мәдени даму кезеңдері

Уэстон-сьюпер-Мэрдің эволюциясы — көлік технологиялары мен мәдени трендтердің өзгеруі қаланың тағдырын қалай толықтай өзгерте алатынының айқын мысалы. Төменде курорттың заманауи келбеті мен экономикасын айқындаған негізгі белестер берілген.

• Теміржол революциясы (1841)
  Great Western Railway желісіне қосылу дамудың басты катализаторы болды. Бұл оқиға қалаға қолжетімділікті жеңілдетіп қана қоймай, демалушылардың әлеуметтік құрамын да өзгертті: ақсүйектерге арналған элиталық курорт Мидлендс пен Бристольдің өнеркәсіптік орталықтарының тұрғындары үшін жаппай демалыс орнына айналды. Қала халқы жедел өсе бастады.

• Викториялық қала құрылысы (XIX ғасырдың ортасы)
  Осы кезеңде қаланың сәулеттік коды қалыптасты. Ауқымды құрылыс жергілікті сұр әктас пен Бат тасын пайдалану арқылы жүргізілді. Кең бульварлар, парктер мен әйгілі променад салынып, бұл Уэстонның теңіз жағалауындағы абаттандырылған және беделді қала-бақ мәртебесін бекітті.

• Пирстер мен теңіз саудасының дәуірі (1867–1904)
  Бирнбек және Гранд-пир пирстерінің құрылысы екі жақты маңызға ие болды. Экономикалық тұрғыдан бұл Уэльспен (Кардифф) тұрақты пароход қатынасын орнатуға мүмкіндік беріп, туристер ағынын арттырды. Мәдени тұрғыдан пирстер театрлары мен аттракциондары бар тартылыс орталықтарына айналып, қала экономикасының негізі ретінде ойын-сауық индустриясын қалыптастырды.

• Авиация өнеркәсібінің дамуы (1930-жылдар)
  Қалалық әуежайдың ашылуы және кейіннен авиациялық өндірістердің (соның ішінде Bristol Aeroplane Company және Westland зауыттары) орналасуы экономиканы әртүрлі етті. Қала тек маусымдық туризмге ғана тәуелді болуды тоқтатып, қуатты өнеркәсіптік сектор мен жаңа жұмыс орындарына ие болды.

• Гранд-пирді қайта құру (2008–2010)
  2008 жылғы жойқын өрттен кейін қала туристік тартымдылығын жоғалту қаупіне тап болды. Пирстің тез арада және қымбатқа түскен реконструкциясы (инвестиция көлемі шамамен 39 млн фунтты құрады) Уэстонның экономикалық тұрақтылығы мен заманауи туристік инфрақұрылымды дамытуға дайындығының нышаны болды.

• Мәдени жандану (2015 жылдан бастап)
  Қараусыз қалған «Тропикана» кешеніндегі Бэнксидің «Dismaland» жобасы және 2022 жылы «SEE MONSTER» платформасының орнатылуы жаңа кезеңді бастап берді. Қала өзін тек жағажай курорты ретінде емес, заманауи өнер мен креативті индустриялар орталығы ретінде таныта бастады, бұл халықаралық аудиторияны тартып, ескірген имиджді өзгертті.

Сәулеттік бірегейлік және қала құрылысы

Уэстон-сьюпер-Мэр — бұл келбеті толығымен дерлік XIX ғасырда қалыптасқан британдық теңіз курортының хрестоматиялық үлгісі. Оған дейін бұл мекен шағын ауыл болғандықтан, қалада ортағасырлық құрылыстар жоққа тән. Қаланың негізгі сәулеттік кодын викториялық стиль айқындайды. Оған тән ерекшелік — жергілікті сұр әктасты Баттан әкелінген (Bath stone) крем түсті таспен үйлестіре пайдалану, бұл көшелерге өзіндік контрастылы көрініс береді.

Дәуірлер мен сәулет стильдері

Қаланың дамуы оның курорт ретіндегі танымалдылығының артуымен қатар жүрді, бұл сәулеттік бағыттардың өзгеруінен көрініс тапты:

• Георгиандық стиль және Регенттік (XIX ғасырдың басы): Құрылыстың ерте кезеңі. Бұл кезеңдегі ғимараттар қатаң симметриясымен және классикалық пропорцияларымен ерекшеленеді. Олар оңашалықты іздеген алғашқы ауқатты демалушылар үшін салынған.
• Викториялық эклектика (XIX ғасырдың ортасы — соңы): Құрылыс бумының кезеңі. Неоготика мен итальяндандырылған стиль (Italianate) басымдыққа ие болды. Ғимараттарға эркерлер, сәндік мұнарашалар, соғылған балкондар және курорт мәртебесін айқындайтын қасбеттердің бай әрлеуі тән.
• Арт-деко және неоклассицизм (1920–1930 жылдар): Соғыс аралық кезең қала келбетіне функционалдылық пен геометриялықты әкелді. Бұл ірі қоғамдық орталықтардың, кинотеатрлар мен бассейндердің салынған уақыты.
• Постмодернизм және хай-тек (XXI ғасыр): Жағалауды реконструкциялау және Гранд-пирдің жаңа павильоны сияқты заманауи жобалар теңіз жағалауы сәулетінің дәстүрлерін жаңаша пайымдай отырып, шыны мен болатты пайдаланады.

Белгілі ғимараттар мен сәулетшілер

Уэстон-сьюпер-Мэр келбетін қалыптастыруда жергілікті сәулетші Ганс Прайс (Hans Price) негізгі рөл атқарды. Оның мұрасы қаланың «жүзін» айқындаған жүздеген ғимаратты қамтиды.

• Қалалық ратуша (Town Hall): Ганс Прайстың басты туындыларының бірі. Ғимарат классицизм мен венециялық готика элементтерін ұштастырып, викториялық дәуірдің азаматтық мақтанышын бейнелейді.
• «Одеон» кинотеатры (Odeon Cinema): 1935 жылы салынған арт-деко стилінің тамаша үлгісі. Крем түсті плиткамен қапталған ғимарат қасбеті мен түпнұсқа интерьері оны модернизмнің маңызды ескерткішіне айналдырады.
• «Қысқы бақтар» павильоны (Winter Gardens): 1927 жылы салынған италиялық мотивтері мен күмбезі бар неоклассикалық стильдегі кешен. Ол соғыс аралық кезеңдегі зиялы қауым өмірінің орталығына айналды.
• Royal Hotel қонақ үйі: Курорттың ең көне ірі ғимараты (1810 жылы ашылған), ол ауылдың қалаға айналуының бастауы болды. Ғимарат сәулеті георгиандық стильден ерте викториялық эстетикаға өту кезеңін көрсетеді.

Атақты тумалары мен тұрғындары

Уэстон-сьюпер-Мэр әлемдік рок пен комедия жұлдыздарынан бастап, қаланың келбетін қалыптастырған сәулетшілерге дейінгі көптеген дарынды тұлғалардың есімдерімен байланысты. Төменде тарих пен мәдениетте із қалдырған ең маңызды тұлғалар берілген.

• Джон Клиз (John Cleese)
  Актер, комик, сценарийші
  «Монти Пайтон» (Monty Python) комик-тобының аңызға айналған мүшесі 1939 жылы Уэстон-сьюпер-Мэрде дүниеге келген. Оның бірегей әзіл стилі мен кинодағы жұмысы комедия жанрына жаһандық ықпал етті.

• Ричи Блэкмор (Ritchie Blackmore)
  Рок-музыкант, гитарист
  Deep Purple және Rainbow сияқты культтік топтардың негізін қалаушылардың бірі осы қалада туған. Блэкмор хард-рок тарихындағы ең техникалық және ықпалды гитаристердің бірі ретінде танылған, оның риффтері музыка классикасына айналды.

• Ганс Прайс (Hans Price)
  Сәулетші
  Уэстонның қала құрылысы тарихындағы негізгі тұлға. XIX ғасырда ол қалалық Ратуша мен Өнер мектебін қоса алғанда, көптеген көрнекті ғимараттарды жобалап, курорттың танымал викториялық стилін қалыптастырды.

• Джилл Дандо (Jill Dando)
  BBC журналисі және тележүргізушісі
  Осы қаланың тумасы, кәсіби жолын жергілікті Weston Mercury газетінде бастаған. Ол британдық теледидардағы ең танымал жүргізушілердің бірі болды. Оның құрметіне қалалық Гроув паркінде (Grove Park) мемориалдық бақ ашылған.

• Роальд Даль (Roald Dahl)
  Жазушы
  Балалар кітаптарының әйгілі авторы 1925-1929 жылдар аралығында Уэстондағы Әулие Петр мектеп-интернатында (St Peter's School) оқыған. Осы қаладағы оқу тәжірибесі оның «Бала» атты автобиографиялық повесінде сипатталған.

• Руперт Грейвс (Rupert Graves)
  Театр және кино актері
  Уэстон-сьюпер-Мэрде туып-өскен. Тарихи драмалардағы рөлдері мен «Шерлок» сериалындағы инспектор Лестрейд рөлі арқылы халықаралық деңгейде танымал болды.

• Пауло Радонич (Paulo Radmilovic)
  Спортшы, олимпиада чемпионы
  XX ғасырдың басында төрт алтын олимпиада медалін жеңіп алған көрнекті жүзуші және ватерполшы. Ұзақ уақыт бойы Уэстонда тұрып, жаттыққан, қаланың құрметті азаматы болған және Imperial қонақ үйін басқарған.