Cardiff

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Кардифф тарихы антикалық дәуірден бастау алады. Осы жердегі алғашқы қонысты римдіктер негіздеген, олар біздің заманымыздың 75-жылы шамасында жергілікті кельт тайпалары — силурларды бақылау үшін осы жерде форт тұрғызған. Сол римдік қалаудың үзінділерін әлі күнге дейін әйгілі Кардифф қамалының қабырғаларынан көруге болады. V ғасырда римдіктер кеткеннен кейін қоныс туралы мәліметтер үзік-үзік болып қалады. Қала тарихындағы жаңа маңызды кезең нормандықтардың келуімен басталды. 1081 жылы Вильгельм Жаулаушының бұйрығымен ескі римдік бекіністің орнына қамал салынды, ол жаңа биліктің орталығына айналып, ортағасырлық қаланың негізін қалады.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Кардиффтің өсуі мен дамуы уақыт өте келе өзгеріп отырған бірнеше негізгі факторлармен анықталды:

• Географиялық орналасуы: Бристоль шығанағының жанында және Тафф өзенінің сағасында орналасуы Кардиффті қорғаныс үшін де, теңіз саудасы үшін де стратегиялық маңызды нүктеге айналдырды.
• Саяси билік: Нормандық қамал Кардиффті аймақтың әкімшілік және әскери орталығы ретінде бекітті. Кейінірек, 1536 жылы қала Гламорган графтығының әкімшілік орталығы болды.
• Өнеркәсіптік революция: Қаланың нағыз гүлденуі XIX ғасырда басталды. Кардифф Оңтүстік Уэльс алқаптарында өндірілетін көмірді экспорттайтын әлемдегі ең ірі портқа айналды. Маркиз Бьюттің бастамасымен доктар мен теміржолдардың салынуы экономикалық және демографиялық өсуге қуатты серпін берді.

Ертедегі мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Өнеркәсіптік бумға дейін Кардифф қабырғамен қоршалған шағын қала-бекініс болатын. Оның экономикасы жергілікті сауда мен ауыл шаруашылығына негізделген. Мәдени жағынан бұл уэльстік және ағылшындық ықпалдар тоғысқан шекаралық қала еді. Өнеркәсіптік революция оның бейнесі мен халық құрамын түбегейлі өзгертті. Көмір өнеркәсібі мен порттың қарқынды дамуы Кардиффке көптеген мигранттарды тартып, оны серпінді және көпұлтты орталыққа айналдырды. Дәл осы индустриялық өрлеу Кардиффке 1905 жылы қала мәртебесін, ал 1955 жылы Уэльс астанасы мәртебесін алуға мүмкіндік берді.

Кардифф тарихындағы негізгі белестер

Кардифф тарихы — бұл римдік форпосттан Уэльстің гүлденген астанасына дейінгі жол. Қала көптеген трансформацияларды бастан өткерді, олардың әрқайсысы оның сәулеті мен мәдениетінде із қалдырды. Төменде Кардиффтің заманауи бейнесін қалыптастырған ең маңызды оқиғалардың хронологиясы берілген.

• б.з. 75 ж. ш. — Римдіктер жергілікті тайпаларды бақылау үшін Тафф өзенінде әскери форттың негізін қалап, болашақ қаланың орнында алғашқы қоныс салады.
• 1081 ж. — Вильгельм Жаулаушының бұйрығымен нормандықтар ескі римдік бекіністің орнына қамал сала бастайды, бұл ортағасырлық Кардиффтің өзегіне айналады.
• 1404 ж. — Оуайн Глиндурдың бастауымен уэльстіктердің көтерілісі кезінде қала өртеніп, қамал басып алынады, бұл оның дамуына үлкен зиян келтіреді.
• 1536 ж. — Англия мен Уэльс арасындағы Уния туралы актілердің нәтижесінде Кардифф Гламорган графтығының әкімшілік орталығы болады.
• 1648 ж. — Ағылшын азаматтық соғысы кезінде қазіргі Кардиффтің ауданы Сент-Фаганс түбінде Парламент жақтастарының жеңісімен аяқталған ірі шайқас өтеді.
• 1839 ж. — Алғашқы Бьют догы (Bute West Dock) ашылады, бұл Кардиффтің көмір экспорттау бойынша әлемдегі ең ірі портқа айналуының бастамасын білдіреді.
• 1871 ж. — Кардифф халық саны бойынша Мертир-Тидвил және Суонси сияқты өнеркәсіптік орталықтарды басып озып, Уэльстегі ең үлкен қалаға айналады.
• 1905 ж. — Қарқынды өнеркәсіптік өсім мен экономикалық маңыздылығының арқасында Эдуард VII король Кардиффке ресми қала (city) мәртебесін береді.
• 1955 ж. — Ұзақ талқылаулардан кейін Кардифф ресми түрде Уэльс астанасы болып жарияланып, Еуропадағы ең жас астаналық қалалардың біріне айналады.
• 1999 ж. — «Миллениум» стадионы ашылады, бұл заманауи көпфункционалды арена жаңа, постиндустриалды Кардиффтің символына айналады.
• 2004 ж. — Қаланың мәдени астана ретіндегі мәртебесін нығайтқан ірі өнер орталығы — Уэльс Миллениум орталығының құрылысы аяқталады.

Кардифф дамуының басты белестері

Кардиффтің шағын қалашықтан Уэльстің қарқынды дамып келе жатқан астанасына айналуы — бұл амбициялардың, индустрияландырудың және батыл қайта құрулардың тарихы. Оның дамуының негізгі кезеңдері экономиканы ғана емес, қаланың өз бейнесін де қалыптастырды.

• Өнеркәсіптік бум және әлемнің «көмір астанасы»

  XIX ғасырда Кардифф өнеркәсіптік революцияның арқасында қарқынды өсімді бастан өткерді. Маркиз Бьюттің бастамасымен доктардың салынуы, сондай-ақ каналдар мен теміржолдардың тартылуы қаланы көмір экспорттау бойынша әлемдегі ең ірі портқа айналдырды. Дәл Кардифф көмір биржасында көмірдің әлемдік бағасы белгіленді. Бұл кезең қаланың алдағы ондаған жылдардағы экономикалық қуатын анықтады.

• Сәулеттік өрлеу және қала мәртебесі

  XX ғасырдың басындағы экономикалық гүлдену зәулім эдвардиандық сәулеттен көрініс тапты. Осы уақытта Кэтейс-паркте мэрияның, Ұлттық мұражайдың және университеттің керемет ғимараттарын қамтитын «азаматтық орталық» деп аталатын кешен тұрғызылды. Бұл ғимараттар Кардиффтің өсіп келе жатқан маңыздылығын бейнеледі және 1905 жылы оған қала (city) мәртебесінің берілуімен аяқталды.

• Уэльс астанасы ретінде танылуы

  Басқа үміткер қалалармен ұзаққа созылған пікірталастардан кейін, 1955 жылы 20 желтоқсанда Кардифф ресми түрде Уэльс астанасы болып жарияланды. Бұл мәртебе оның әкімшілік және саяси рөлін нығайтты, бұл қалада Уэльс үкіметі (Сенедд) сияқты негізгі ұлттық институттардың орналасуына әкелді.

• Постиндустриалды трансформация: шығанақты регенерациялау

  XX ғасырдың екінші жартысында көмір өнеркәсібінің құлдырауымен Кардифф доктары қаңырап бос қалды. 1980-ші жылдардың соңында Еуропадағы ең өршіл регенерация жобаларының бірі іске қосылды. Кардифф шығанағының (Cardiff Bay) аумағы толығымен өзгерді: бұрынғы өнеркәсіптік аймақтардың орнында заманауи тұрғын үйлер, кеңселер, мейрамханалар және Уэльс Миллениум орталығы сияқты мәдени нысандар пайда болды.

• Мәдени және спорттық орталық ретінде қалыптасуы

  XX-XXI ғасырлар тоғысында Кардифф маңызды мәдениет және спорт орталығы ретінде бекіді. 1999 жылы «Миллениум» стадионының (қазіргі Principality Stadium) және басқа да заманауи алаңдардың ашылуы қаланы регби, футбол бойынша ірі халықаралық жарыстар мен басқа да бұқаралық іс-шаралар өтетін орынға айналдырды. Бұл оның жарқын әрі қонақжай еуропалық астана ретіндегі беделін нығайтты.

Кардиффтің сәулеттік бейнесі — бұл ортағасырлық бекіністер викториялық сән-салтанатпен және заманауи батыл құрылымдармен ұштасқан қаланың айқын тарихы. Қаланың римдік форттан Уэльстің қарқынды дамып келе жатқан астанасына дейінгі даму жолы оның сан алуан ғимараттары мен қала құрылысы шешімдерінен көрініс тапқан.

Орта ғасырлар және готика

Қаланың сәулет тарихының бастау нүктесі — Кардифф қамалы. XI ғасырда нормандықтар римдік форттың орнына негізін қалаған бұл қамал стильдердің қосындысын білдіреді. Нормандық донжон — Орта ғасырлардағы әскери сәулеттің классикалық үлгісі. Кейінірек, XIX ғасырда қамалды сәулетші Уильям Бёрджес асқақ неоготикалық стильде түбегейлі қайта құрып, оны ертегідей викториялық резиденцияға айналдырды. Тағы бір маңызды ортағасырлық құрылыс — тарихы 900 жылдан асатын Лландафф соборы.

Викториялық және эдвардиандық дәуірлер: өнеркәсіптік өрлеу

XIX ғасырдағы өнеркәсіптік революция Кардиффті әлемдегі ең ірі көмір портына айналдырып, оның бейнесін түбегейлі өзгертті. Бұл гүлдену кезеңі өзінен кейін викториялық және эдвардиандық сәулеттің бай мұрасын қалдырды.

• Сауда аркадалары: Қала орталығының басты ерекшеліктерінің бірі — Castle Arcade және High Street Arcade сияқты викториялық дәуірдегі жабық сауда пассаждары. Шыны шатырлары мен түпнұсқа витриналары бар бұл талғампаз галереялар әлі күнге дейін шопинг үшін танымал орын болып қала береді.
• Кэтейс-парк азаматтық орталығы: XX ғасырдың басында Кэтейс-паркте Ұлыбританиядағы эдвардиандық сәулеттің ең жақсы үлгілерінің бірі болып саналатын қоғамдық ғимараттардың тамаша ансамблі құрылды. Мэрия (City Hall), Уэльс ұлттық мұражайы және Кардифф университеті ғимараттары сол кездегі қаланың амбициясы мен байлығын бейнелейтін эдвардиандық барокко және классицизм стилінде орындалған.

Заманауи кезең және постмодернизм: шығанақты регенерациялау

XX ғасырдың екінші жартысында көмір өнеркәсібінің құлдырауымен Кардифф дамуының жаңа кезеңі басталды, оның шарықтау шегі Кардифф-Бэй ауданын регенерациялаудың ауқымды жобасы болды. Бұрынғы доктар мен өнеркәсіптік аймақтардың орнында заманауи сәулеттің жарқын үлгілері бар жаңа іскерлік және мәдени орталық пайда болды.

• Уэльс Миллениум орталығы (Wales Millennium Centre): 2004 жылы ашылған бұл орындаушылық өнер орталығы заманауи сәулеттің көрнекті үлгісі болып табылады. Оның қола түсті болаттан және екі тілдегі поэтикалық жолдары бар уэльстік тақтатастан жасалған қасбеті қаланың жаңа символына айналды.
• Сенедд ғимараты (Senedd): Бұл ғимаратта Уэльс Парламенті отырыс өткізеді. Ричард Роджерстің жобасы бойынша салынған бұл ғимарат ашықтығымен және экологиялылығымен ерекшеленіп, биліктің ашықтығы мен демократиялылығын бейнелейді. Орасан зор толқын тәрізді шатыры мен шыны қабырғалары оны Ұлыбританиядағы ең танымал заманауи құрылыстардың біріне айналдырады.

Кардифф тарихындағы көрнекті тұлғалар

Кардифф әлемге мәдениетте, спортта және тарихта өшпес із қалдырған көптеген талантты жандарды сыйлады. Әлемге әйгілі жазушылардан бастап қаланың бейнесін өзгерткен өнеркәсіптік магнаттарға дейін — Уэльс астанасымен байланысты ең танымал тұлғалардың кейбірі міне.

• Роальд Даль (Roald Dahl)

  Жазушы, сценарист. XX ғасырдағы ең ұлы балалар жазушыларының бірі, «Чарли және шоколад фабрикасы», «Матильда» және «Үлкен мейірімді дәу» сияқты жауһарлардың авторы. Роальд Даль 1916 жылы бүгінде Кардиффтің ауданы болып табылатын Лландаффта дүниеге келген. Оның норвегиялық тамыры мен Уэльстегі балалық шағы шығармашылығынан көрініс тапқан. Жазушының құрметіне Кардифф шығанағындағы Roald Dahl Plass алаңы аталған.

• Ширли Бэсси (Shirley Bassey)

  Әнші. Британ империясы орденінің Дама-командоры, тарихтағы ең табысты британдық орындаушылардың бірі. Ширли Бэсси 1937 жылы Кардиффтегі Тайгер-Бэй ауданында туған. Ол өзінің қуатты дауысымен және Джеймс Бонд туралы фильмдерге, соның ішінде «Goldfinger» және «Diamonds Are Forever» туындыларына негізгі тақырыптарды орындауымен бүкіл әлемге танымал болды.

• Джон Крайтон-Стюарт, 3-ші маркиз Бьют (John Crichton-Stuart, 3rd Marquess of Bute)

  Өнеркәсіпші, меценат, ғалым. Ол Кардиффте тумаса да, оны «заманауи қаланың негізін қалаушы» деп санайды. XIX ғасырда әлемдегі ең бай адамдардың бірі бола тұра, ол доктардың құрылысына орасан зор қаражат жұмсап, Кардиффті планетадағы ең ірі көмір портына айналдырды. Оның сәулет өнеріне деген құштарлығы бүгінде қаланың басты көрікті жерлері болып табылатын Кардифф қамалы мен Кох қамалының ертегідей қайта жөнделуіне әкелді.

• Айвор Новелло (Ivor Novello)

  Композитор, әнші, актер. XX ғасырдың бірінші жартысындағы британдық сахна мен киноның ең танымал жұлдыздарының бірі. Айвор Новелло 1893 жылы Кардиффте дүниеге келген. Ол халықтың сүйіктісі болды, табысты мюзиклдер шығарды және киноға түсті. Оның құрметіне сонграйтингтегі үздік жетістіктерді атап өтетін беделді британдық музыкалық сыйлық Ivor Novello Awards аталған.

• Гарет Бэйл (Gareth Bale)

  Футболшы. Тарихтағы ең атақты және танымал уэльстік футболшылардың бірі. 1989 жылы Кардиффте туған. Бэйл «Тоттенхэм Хотспур» және «Реал Мадрид» сияқты клубтарда ойнап, өзінің керемет жылдамдығымен және жойқын соққысымен танымал болды, ол «Реал Мадрид» құрамында бес рет УЕФА Чемпиондар лигасын жеңіп алды. Ол Уэльс құрамасы тарихындағы ең үздік сұрмерген болып табылады.

• Кен Фоллетт (Ken Follett)

  Жазушы. 1949 жылы Кардиффте дүниеге келген әлемге әйгілі тарихи романдар мен триллерлер авторы. Оның «Жер діңгектері» және «Ине көзі» сияқты кітаптары ондаған тілге аударылып, 160 миллионнан астам данамен сатылған, бұл оны қазіргі заманның ең табысты жазушыларының біріне айналдырады.

• Терри Нейшн (Terry Nation)

  Сценарист. Кардифф тумасы, ол әлемге ғылыми фантастика тарихындағы ең танымал зұлымдардың бірі — «Доктор Кім» сериалындағы далектерді сыйлады. Оның жұмысы британдық поп-мәдениетке үлкен әсер етті, ал «Доктор Кім» сериалының өзі бүгінде оның негізгі түсірілім студиялары орналасқан Кардиффпен тығыз байланысты.