Isles of Scilly

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Силли аралдарының қоныстану тарихы ежелгі заманнан басталады. Археологиялық олжалар мұнда адамдардың неолит дәуірінде-ақ өмір сүргенін растайды. Зерттеушілер архипелаг бастапқыда тарихи реконструкцияларда жиі Эннор деп аталатын біртұтас ірі құрлық телімі болған деп есептейді.

• Тарихқа дейінгі кезең: Аралдар қола дәуіріне жататын кіреберіс қабірлері (entrance graves) мен менгирлерді қоса алғанда, ежелгі ескерткіштердің көптігімен танымал.
• Антикалық дереккөздер: Римдіктер бұл жерлерді Сциллония (Scillonia) ретінде білген болуы мүмкін. Норнор аралында римдік жәдігерлер, соның ішінде монеталар мен түйреуіштер табылды, бұл шамамен б.з. I ғасырынан бастап империямен байланыс болғанын көрсетеді.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Архипелагта қоныстардың қалыптасуы бірегей табиғи жағдайлар мен стратегиялық орналасуға байланысты болды.

• География: Лендс-Энд мүйісінен 45 шақырым қашықтықта орналасуы аралдарды Атлантикадан Ла-Маншқа қарай бара жатқан кемелер кездестіретін алғашқы құрлық нүктесіне айналдырды. Бұл теңіз саяхатының дамуына ықпал етті.
• Табиғи өзгерістер: Теңіз деңгейінің біртіндеп көтерілуі негізгі фактор болды, ол ежелгі аралдың орталық ойпатын су астында қалдырып, оны көптеген ұсақ аралдарға бөлді және қорғалған таяз айлақтарды жасады.

Ертеректеғы мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Оқшаулану және теңіз ортасы алғашқы қоныстанушылардың ерекше өмір салтын қалыптастырды.

• Шаруашылық: Экономиканың негізін балық аулау және табиғи ауыл шаруашылығы құрады. Аралдардың қалайы саудасымен байланысы туралы теориялар бар, бірақ аралдардың өзінде металл өндірілгеніне тікелей дәлелдер аз.
• Рухани өмір: Ерте орта ғасырларда аралдар кельт христиан тақуаларының баспанасына айналды. Кейінірек, XII ғасырда Треско аралында материктік Англиямен мәдени және саяси байланыстарды нығайтқан монастырь негізделді.

Оқиғалар хронологиясы

• Б.з.б. 2000 жыл шамасында — Қола дәуірінде аралдардың белсенді қоныстану кезеңі, осы уақытта көптеген мегалиттік қабірлер салынды.
• 1114 жыл — Король Генрих I жерлерді бенедиктіктер орденіне сыйға тартты, бұл Треско аралында монастырьдың негізін қалауға әкелді.
• 1593 жыл — Сент-Мэрис аралында архипелагтың маңызды сәулеттік нышанына айналған Стар қамалының (Star Castle) құрылысы аяқталды.
• 1680 жыл — Сент-Агнес аралында Ұлыбританияның көмірмен жұмыс істейтін ең көне маяктарының бірі тұрғызылып, жағылды.
• 1707 жыл — Гилстоун рифтерінің жанында сэр Клаудесли Шовелл эскадрасының ауқымды кеме апаты, бұл теңіз навигациясы тарихындағы бетбұрыс кезеңі болды.
• 1834 жыл — Август Смит аралдардың лорд-проприеторы болып, маңызды экономикалық және әлеуметтік реформалар дәуірін бастады.
• 1830-жылдар — Ортағасырлық монастырь қирандыларының айналасында экзотикалық өсімдіктер өсіріле бастаған әйгілі Треско аббаттығының бақтары салынды.
• 1858 жыл — Виктория дәуірінің инженерлік өнерінің озық жетістігі ретінде танылған Бишоп-Рок маягының қазіргі ғимараты пайдалануға берілді.
• XIX ғасырдың аяғы — Аралдарда материкке жіберу үшін гүлдер, әсіресе нәркестер өсіру индустриясы белсенді дами бастайды.
• 1937 жыл — Силли аралдарын Ұлыбританияның материктік бөлігімен байланыстырған алғашқы тұрақты жолаушылар әуе рейсі орындалды.
• 1975 жыл — Бірегей ландшафттарды қорғау үшін архипелагқа «Керемет табиғи сұлулық аумағы» (AONB) ресми мәртебесі берілді.

Архипелаг дамуының негізгі кезеңдері

Силли аралдарының тарихы — оқшауланған монахтар қоныстары мен қарақшылар баспанасынан бастап гүлденген туристік орталық пен бірегей табиғи қорыққа дейінгі жол. Архипелагтың қазіргі бейнесін айқындаған бірнеше негізгі кезеңді атап өтуге болады.

• Стратегиялық фортификация (XVI ғ. аяғы — XVII ғ.)

  Испанияның басып кіру қаупіне жауап ретінде Елизавета I патшайым қорғаныс құрылыстарын салуды бастады. Стар қамалы (Star Castle) мен басқа да форттардың тұрғызылуы аралдарды Ла-Маншқа кіреберістегі маңызды әскери бекініске айналдырды. Бұл Сент-Мэрис аралындағы Хью-Таун (Hugh Town) қаласының дамуына серпін берді, ол ежелгі қоныстардың орнына әкімшілік және сауда орталығына айналды.

• Август Смиттің реформалар дәуірі (1834 жылдан бастап)

  Август Смиттің лорд-проприетор ретінде келуі аралдардың әлеуметтік тарихындағы бетбұрыс кезеңі болды. Ол қатал, бірақ тиімді реформалар жүргізді: жер иелену жүйесін қайта құрды, контрабанданы жойды және міндетті білім беруді енгізді (бұл материктік Англиядан ертерек болды). Оның күш-жігері жергілікті тұрғындардың экономикалық әл-ауқатының негізін қалады.

• Треско аббаттығы бақтарының құрылуы (XIX ғасырдың ортасы)

  Ортағасырлық монастырь қирандыларының орнына Август Смит бірегей ботаникалық бақ салды. Бұл оқиғаның мәдени және экономикалық маңызы зор болды: ол аралдардың жұмсақ климаты субтропиктік өсімдіктерді өсіруге қолайлы екенін дәлелдеді, бұл кейіннен бүкіл әлемнен ботаниктер мен туристерді қызықтырды.

• Навигациялық қауіпсіздіктегі революция (XIX ғасыр)

  Бишоп-Рок және Раунд-Айленд сияқты маяктардың құрылысы арал тұрғындарының өмірін түбегейлі өзгертті. Егер бұрын кеме апаттары табыс көзі болса (сынықтар мен жүктерді жинау арқылы), жаңа маяктар су жолдарын қауіпсіз етіп, экономиканы заңды теңіз саудасына және өтіп бара жатқан кемелерге қызмет көрсетуге бағыттады.

• «Гүл бумы» (XIX ғасырдың аяғы — XX ғасырдың басы)

  Лондондағы Ковент-Гарден нарығына нәркестер (нарцисс) партиясын эксперимент ретінде жіберу жаңа индустрияның туындауына әкелді. Гольфстримнің арқасында Силлиде гүлдер материкке қарағанда ерте ашылады. Гүл экспорты ескі үлгідегі балық аулау мен ауыл шаруашылығының орнын басып, ондаған жылдар бойы аралдар экономикасының негізі болды.

• Көліктік қолжетімділіктің дамуы (XX ғасыр)

  Тұрақты Scillonian паромының іске қосылуы және Сент-Мэристе әуежайдың ашылуы аралдарды оқшауланудан біржола шығарды. Материкпен сенімді байланыс туризмді негізгі табыс көзіне айналдырып, архипелагты оңашалық пен табиғи сұлулықты іздеген саяхатшылар үшін ашты.

Сәулеттік бейнесі және қала құрылысы

Силли аралдарының сәулеті бірегей және ол екі негізгі факторға негізделген: қорғаныстың стратегиялық қажеттілігі мен Атлант мұхитының қатал климаты. Мұнда сіз зәулім ғимараттарды немесе сәнді барокконы таба алмайсыз; жергілікті стиль — бұл қатал гранит, функционалдылық және ландшафтпен үйлесімділік.

Фортификация дәуірі (XVI–XVII ғасырлар)

Архипелагтың ең маңызды сәулет ескерткіштері Англия мен Испания арасындағы әскери шиеленіс кезеңіне жатады. Бұл уақыт артында Қайта өрлеу дәуірінің әскери инженерия элементтері байқалатын қуатты қорғаныс құрылыстарын қалдырды.

• Стар қамалы (Star Castle): 1593 жылы салынған қамал сегіз бұрышты жұлдыз пішініне ие. Бұл Қайта өрлеу дәуіріндегі италиялық фортификация идеяларының, атап айтқанда, идеалды ату бұрыштарын жасауға бағытталған ықпалының айқын үлгісі.
• Кромвель қамалы (Cromwell's Castle): Треско аралындағы XVII ғасырдың ортасында тұрғызылған дөңгелек тас мұнара. Бұл Англия республикасы кезіндегі фортификацияның сақталған санаулы үлгілерінің бірі, ол массивтілікті утилитарлық қарапайымдылықпен ұштастырады.

Дәстүрлі халықтық сәулет

Аралдардың азаматтық құрылысы сырттан әкелінетін материалдардың тапшылығы мен қатты желдердің әсерінен қалыптасты. Силлидің «вернакулярлық» (халықтық) стилі танымал және ұстамды.

• Тас коттедждер: Тарихи тұрғын үйлер жергілікті сұр граниттен салынған. Оларға қалың қабырғалар, аласа төбелер және шағын терезелер тән, бұл жылуды сақтауға және дауылдан қорғануға мүмкіндік берді.
• Шатырлар: Әдетте тақтатас қолданылған, ол желден қосымша қорғау үшін жиі цемент ерітіндісімен («scantle slate») жабылған, бұл шатырларға өзіне тән ақшыл немесе сұр реңк берген.

Виктория дәуірі және инженерлік шешімдер (XIX ғасыр)

Август Смиттің келуімен және теңіз навигациясының дамуымен аралдардың бейнесі өзгере бастады. Сәулет тек қорғанысқа ғана емес, сонымен қатар кеме қатынасының қауіпсіздігіне, сондай-ақ тұрғындардың жайлылығына қызмет ете бастады.

• Маяктар: Бишоп-Рок (Bishop Rock) маягы — викториялық инженерияның жауһары. Тікелей судың ортасындағы жартастан бой көтерген гранит мұнара адамның табиғат дүлейінен үстемдігінің нышанына айналды.
• Шіркеу сәулеті: Осы кезеңде көптеген приходтық шіркеулер қайта салынды немесе тұрғызылды, мысалы, Хью-Таундағы ұстамды неоготикалық стильде орындалған Әулие Мария шіркеуі.
• Ландшафттық сәулет: Треско аббаттығының бақтары ортағасырлық монастырь қирандыларының экзотикалық саябақ ансамбліне интеграциялануының бірегей үлгісі болып табылады.

Хью-Таун қала құрылысының ерекшеліктері

Аралдардың астанасы, Хью-Таун (Hugh Town), ерекше жоспарға ие. Ол Сент-Мэрис аралының негізгі бөлігін Гаррисон түбегімен байланыстыратын тар құмды мойнақта (томболо) орналасқан. Қаланың басты көшесі бір-біріне тығыз орналасқан ғимараттармен салынған, мұнда бірінші қабаттарда көбінесе дүкендер немесе кафелер орналасқан, ал тұрғын үйлер жоғарыда орналасқан, бұл шағын ағылшын теңіз жағалауындағы қалаларына тән көрініс.

Тарихи тұлғалар мен билеушілер

• Сэр Фрэнсис Годольфин (1540–1608)
  Аралдар губернаторы, әскери инженер
  Испан армадасы тарапынан қауіп төнген уақытта архипелагтың қорғанысын нығайтуда шешуші рөл атқарды. Оның басшылығымен әйгілі Стар қамалы (Star Castle) және аралдардың бейнесін ғасырлар бойы айқындаған басқа да фортификациялық құрылыстар салынды.
• Август Смит (1804–1872)
  Лорд-проприетор, филантроп және ботаник
  Қазіргі Силли аралдарын жасаған тұлға. Аралдарды Корнуолл герцогтігінен жалға алып, ол түбегейлі әлеуметтік реформалар жүргізді, міндетті білім беруді енгізді және әлемге әйгілі Треско аббаттығының бақтарын негіздеп, қирандыларды ботаникалық жұмаққа айналдырды.
• Әулие Элидий (Сент-Лид)
  Епископ, христиан тақуасы (XI ғасыр)
  Силли аралдарының жебеушісі. Ол Сент-Хеленс аралында (атауы оның есімінің бұрмаланған нұсқасы) өмір сүрген және жерленген деп есептеледі. Оның қабірі ұзақ уақыт бойы зиярат ету орны болды.

Әскери қайраткерлер мен теңізшілер

• Сэр Клаудесли Шовелл (1650–1707)
  Флот адмиралы
  Британ флоты тарихындағы қайғылы тұлға. Навигациялық қателіктің салдарынан архипелаг жартастарына соғылып, қираған төрт кеменің экипаждарымен бірге қаза тапты. Бұл апат бойлықты анықтау үшін сыйлықақы тағайындауға және теңіз навигациясын жетілдіруге серпін берді.
• Роберт Блейк (1598–1657)
  Парламентарийлер адмиралы
  Англияның ең ұлы адмиралдарының бірі. 1651 жылы ол Азамат соғысы кезінде роялистердің (падишах жақтастарының) соңғы тірегі болған Силли аралдарын басып алу жөніндегі сәтті экспедицияны басқарды.

XX–XXI ғасырлардағы мәдениет және саясат қайраткерлері

• Гарольд Вильсон (1916–1995)
  Ұлыбритания премьер-министрі
  Силли аралдарын өзінің тынығатын орны ретінде таңдаған XX ғасырдың ең танымал саясаткерлерінің бірі. Ол жыл сайын демалысын осында өткізетін және өз өсиетіне сәйкес Сент-Мэрис аралындағы Ескі шіркеу зиратында жерленді. Оның қабірі танымал көрікті жер болып табылады.
• Майкл Морпурго (1943 ж.т.)
  Балалар жазушысы, ақын
  Аралдардың табиғаты мен тарихынан шабыт алған көптеген кітаптардың авторы. Оның әйгілі «Киттер келгенде» (Why the Whales Came) шығармасы Брайер аралының аңыздары мен атмосферасына негізделген. Морпурго әдебиет арқылы Силлиді танымал етуге елеулі үлес қосты.