Falmouth

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Корнуоллдың көптеген көне елді мекендерінен айырмашылығы, Фалмут — салыстырмалы түрде жас қала. Оның тарихы ықпалды Киллигрю отбасымен тығыз байланысты. XVII ғасырдың басында қазіргі жанданған порттың орнында Смитик (Smithick) немесе Пенникомквик (Pennycomequick) деп аталатын шағын ғана ауыл болған. Сэр Джон Киллигрю бұл жердің әлеуетін көріп, көршілес Труро және Пенрин қалаларының қарсылығына қарамастан, елді мекенді дамытуға рұқсат алды. Қаланың ресми туған күні деп 1661 жылды санауға болады, сол жылы Король Карл II оған хартия мен Фал өзенінің құрметіне қазіргі атауын берді.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қарапайым ауылдың гүлденген портқа айналуы географиялық және стратегиялық артықшылықтардың бірегей үйлесіміне байланысты болды:

• Табиғи айлақ: Фалмут әлемдегі тереңдігі бойынша үшінші табиғи айлақ болып табылатын Каррик-Роудс кіреберісінде орналасқан. Бұл аймақтың басқа порттарына кіре алмайтын ірі кемелерді қабылдауға мүмкіндік берді.
• Стратегиялық қорғаныс: Қала негізі қаланғанға дейін көп уақыт бұрын, 1540-жылдары, Король Генрих VIII осында Пенденнис қамалын салдырды. Қуатты бекіністің болуы сауда кемелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етті және жағалаудағы инфрақұрылымның дамуына ықпал етті.
• Географиялық орналасуы: Қала Атлантикадан Англияға оралған кемелер кездестіретін алғашқы ірі порт және алыс сапарға аттанғандағы соңғы порт болды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Фалмуттың экономикалық тарихындағы шешуші сәт 1688 жыл болды, сол кезде ол Пакеттік қызмет (Packet Service) станциясы ретінде таңдалды. 150 жылдан астам уақыт бойы қала Америкаға, Вест-Индияға және Жерорта теңізіне пошта мен хабарламалар жіберудің басты торабы қызметін атқарды.

Бұл мәртебе қаланың ерекше келбетін қалыптастырды: мұнда әрқашан саяхатшылар, теңізшілер мен саудагерлер көп болды. Экономика кемелерге қызмет көрсету, қонақ үй ісі және Лондонға қарағанда мұнда ерте жететін жаңалықтармен сауда жасау есебінен гүлденді. Фалмут тез арада әлемнің түкпір-түкпірінен келген мәдениеттер мен тілдер тоғысқан космополиттік орталыққа айналды.

Фалмут тарихының негізгі кезеңдері

• 1540 жыл шамасы — Король Генрих VIII Фал өзенінің сағасын жаудың басып кіруінен қорғау үшін мүйісте Пенденнис қамалын салдырады.
• 1613 жыл — Сэр Джон Киллигрю көрші порттардың қарсылығына қарамастан, қазіргі қаланың орнында елді мекеннің белсенді құрылысын бастайды.
• 1661 жыл — Король Карл II елді мекенге корольдік хартия беріп, Фалмут атауын ресми түрде бекітеді.
• 1662–1665 жылдар — Өсіп келе жатқан қаланың рухани орталығына айналған Король Карл Шейіт шіркеуі тұрғызылады.
• 1688 жыл — Фалмут Корольдік пошта қызметінің (Packet Service) базасы ретінде таңдалып, бұл оны империяның маңызды байланыс торабына айналдырады.
• 1805 жыл — «Пикл» шхунасы портқа Трафальгар шайқасындағы жеңіс және адмирал Нельсонның қазасы туралы алғашқы хабарды жеткізеді.
• 1836 жыл — Чарльз Дарвин «Бигль» кемесімен жасаған әйгілі дүниежүзілік саяхатынан кейін Фалмутта жағаға шығады.
• 1860 жыл — Порттың индустриалды және кеме жөндеу болашағын айқындаған ауқымды доктардың іргетасына алғашқы тас қаланады.
• 1863 жыл — Темір жол желісінің ашылуы қаланы Британияның қалған бөлігімен байланыстырып, алғашқы туристердің ағынына ықпал етеді.
• 1944 жыл — Порт пен іргелес сулар Нормандияға десант түсірер алдында одақтастар флоты жиналатын негізгі пункттердің бірі ретінде қызмет етеді.
• 2003 жыл — Дискавери жағалауында қазіргі заманғы басты көрікті жерге айналған Корнуолл ұлттық теңіз мұражайы ашылады.
• 2012 жыл — Фалмут университеттік колледжі ресми түрде толық университет мәртебесін алып, қаланың студенттік орталық деген атағын бекітеді.

Қалалық трансформация кезеңдері

Фалмут тарихы — бұл стратегиялық форпосттан заманауи креативті хабқа дейінгі жол. Қала дамуының негізгі белестері оның сәулеттік келбеті мен экономикалық профилін айқындады.

• Пошта кемелерінің дәуірі (1688–1850)
  Корольдік поштаның (Packet Service) басты станциясы мәртебесі Фалмутты шағын ауылдан бай космополиттік орталыққа айналдырды. Кемелердің тұрақты ағыны шетелдік капиталдың келуін, қызмет көрсету саласының дамуын және бүгінде орталық көшелердің тарихи келбетін қалыптастырып отырған капитандар резиденцияларының салынуын қамтамасыз етті.
• Кеме жөндеу доктарының құрылуы (1860)
  Ауқымды доктардың негізінің қалануы желкенді пошта дәуірінен индустриалды экономикаға көшуді білдірді. Бұл қаланы Ұлыбританияның ең ірі кеме жөндеу орталықтарының біріне айналдырып, мыңдаған жұмыс орнын қамтамасыз етті және айлақтың өнеркәсіптік ландшафтын бір ғасыр алға айқындап берді.
• Темір жолдың келуі (1863)
  Портты Лондонмен байланыстыратын желінің ашылуы экономика үшін бетбұрыс сәті болды. Темір жол жаппай туризмге жол ашып, мегаполис тұрғындары үшін «Корнуолл Ривьерасын» паш етті және порттан қашық орналасқан аудандардың құрылысын ынталандырды.
• Курорттық серпіліс (XIX ғасырдың соңы)
  Туристік сұранысқа жауап ретінде Гилингваз және Касл жағажайларының маңындағы жағалауды белсенді қала құрылыстық игеру басталды. Алғашқысы Falmouth Hotel (1865) болған гранд-отельдердің құрылысы қала дамуының назарын ішкі айлақтан ашық теңізге қарай аударды.
• Дүниежүзілік соғыстардағы стратегиялық рөлі (XX ғасыр)
  Терең сулы айлақ пен жөндеу базасы Фалмутты маңызды әскери торапқа айналдырды. Флотқа қызмет көрсету үшін инфрақұрылымды жаңғырту және Нормандияға десант түсіру базасы ретіндегі рөлі (1944) қаланың теңіз дәстүрлерін нығайтты, дегенмен оны бомбалау нысанына айналдырып, құрылыстың бір бөлігін өзгертті.
• Жағалауды жаңғырту (2003)
  Discovery Quay алаңында Корнуолл ұлттық теңіз мұражайының ашылуы ескі өнеркәсіптік аймақтарды жаңартудың катализаторы болды. Мұражай төңірегінде мейрамханалары мен дүкендері бар заманауи қоғамдық кеңістік қалыптасып, порт ауданына жаңа тыныс берді.
• Университеттік қалаға айналуы (2012)
  Фалмут университетінің толық мәртебе алуы демография мен экономиканы түбегейлі өзгертті. Студенттер мен оқытушылардың ағыны креативті индустриялардың, жалға беру нарығының дамуына және көптеген арт-кеңістіктердің пайда болуына түрткі болып, тарихи портты өнер мен инновация орталығына айналдырды.

Қала құрылысының дамуы және сәулеттік келбеті

Фалмут сәулеті — бұл оның стратегиялық форттан жанданған портқа, содан кейін сәнді курорт пен университеттік орталыққа айналуының тас шежіресі. Қала жағалау бойымен сызықтық түрде дамыды, мұнда әрбір дәуір қатал бекініс қабырғаларынан бастап әсем викториялық қасбеттерге дейін өз ізін қалдырды.

Дәуірлер мен стильдер

Қаланың келбеті оның теңіз функциясының әсерімен қалыптасты. Мұнда порттың экономикалық өрлеуіне сәйкес келетін стильдердің нақты ауысуын байқауға болады:

• Тюдорлар дәуірі (XVI ғасыр)
  Ерте кезеңнің басым құрылысы — Пенденнис қамалы. Бұл Генрих VIII заманындағы бекініс сәулетінің классикалық үлгісі: артиллериялық оқ жаудыруға арналған аласа дөңгелек мұнаралар, қалың қабырғалар және қорғаныс орлары.
• Реставрация және ерте даму (XVII ғасыр)
  Ескі қаланың жүрегі Король Карл Шейіт шіркеуі (King Charles the Martyr Church) болды. 1660-жылдары салынған бұл ғимарат сол кездегі Корнуолл шіркеулерінде сирек кездесетін соңғы готика мен жаңадан дамып келе жатқан классицизм элементтерін біріктіреді.
• Георгиандық стиль және Регенттік (XVIII – XIX ғасырдың басы)
  Пошта кемелерінің (Packet Service) «алтын ғасыры» қалаға әсем құрылыстар сыйлады. Бай капитандар мен саудагерлер қатаң классикалық стильдегі, симметриялы қасбеттері мен үлкен терезелері бар үйлер тұрғызды. Мұндай сәулет үлгілерін Arwenack Street көшесінен және айлаққа шығатын алаңдардан табуға болады. Портигі мен бағандары бар Кеден ғимараты (Custom House) — осы дәуірдегі неоклассицизмнің жарқын үлгісі.
• Викториялық эклектика (XIX ғасырдың екінші жартысы)
  Темір жолдың келуі және туризмнің дамуы зәулім қонақ үйлер мен виллалардың салынуына әкелді. Бұл кезеңге қызыл кірпішті, сәндік сылақтарды және мұнараларды пайдалану тән. Француз шатоларын еске түсіретін және Гилингваз жағажайындағы курорттық құрылыстың бағытын айқындаған The Falmouth Hotel (1865) маңызды ғимаратқа айналды. Сондай-ақ осы уақытта итальяндық Ренессанс стилінде орындалған Кітапхана және Көркем галерея сияқты қоғамдық ғимараттар пайда болды.
• Заманауи сәулет (XX–XXI ғасыр)
  Қаланың ең жаңа тарихы өнеркәсіптік аймақтарды қайта пайымдаудан көрінеді. Корнуолл ұлттық теңіз мұражайы жаңғыртудың басты символына айналды. Емен мен гранитпен қапталған ғимарат индустриалды эстетиканы заманауи дизайнмен ұштастырып, тарихи доктардың мән-мәтініне үйлесімді сәйкес келеді.

Маңызды аудандар

Қала шартты түрде бірнеше сәулеттік аймақтарға бөлінеді:

• Тарихи орталық (The Moor және High Street): Суға қарай түсетін георгиандық және ерте викториялық дүкендері, пабтары мен тұрғын үйлері бар тар көшелер лабиринті.
• Порт аймағы: Лофтқа айналдырылған ескі қоймалар мен жұмыс істеп тұрған кеме жөндеу доктарының қоспасы.
• Курорттық аймақ (Seafront): Бақшалармен қоршалған, викториялық және эдвардиандық дәуірлердің айбынды қонақ үйлері салынған жағажайлар бойындағы серуен жолы.

Фалмуттың көрнекті тұлғалары

Қала тарихы есімі тек Корнуолл шежіресінде ғана емес, сонымен қатар әлемдік мәдениетте қалған теңізшілердің, суретшілердің және визионерлердің есімдерімен тығыз байланысты.

• Сэр Джон Киллигрю (Sir John Killigrew)
  Қаланың негізін қалаушы және жер иеленуші (XVII ғасыр)
  Фалмут тарихындағы басты тұлға. Дәл осы кісі шағын Смитик ауылының әлеуетін байқап, көрші қалалардың қарсылығын жеңе отырып, порт пен базар салуға рұқсат алып, заманауи қаланың негізін қалады.
• Чарльз Дарвин (Charles Darwin)
  Натуралист және ғалым (1809–1882)
  Дарвин қалада тұрақты тұрмаса да, Фалмут ғылым тарихындағы маңызды нүктеге айналды. 1836 жылғы 2 қазанда «Бигль» кемесі осында зәкір тастап, әйгілі бес жылдық дүниежүзілік саяхатын аяқтады. Дәл осы жерден Дарвин өзінің бақылауларының нәтижелері жазылған алғашқы хаттарын жіберді.
• Генри Скотт Тук (Henry Scott Tuke)
  Суретші-импрессионист (1858–1929)
  Есейген шағында Фалмутқа көшіп келген Корольдік көркемсурет академиясының мүшесі. Ол жергілікті суларда салынған теңіз пейзаждарымен және шомылушылардың портреттерімен танымал болды. Оның жүзбелі студиясы айлақтың танымал көрнекілігі еді.
• Кеннет Грэм (Kenneth Grahame)
  Жазушы (1859–1932)
  Классикалық балалар кітабы «Тал бойындағы жел» туындысының авторы. Грэм жиі Greenbank қонақ үйіне тоқтайтын және Фал өзенінің көріністері мен осы қаладан ұлына жазған хаттары оның әйгілі шығармасының алғашқы тарауларына негіз болды деп есептеледі.
• Джеймс Силк Бакингем (James Silk Buckingham)
  Саяхатшы, жазушы және саясаткер (1786–1855)
  Жастық шағын теңізде өткізген Фалмут тумасы. Ол танымал әлеуметтік реформатор, парламент депутаты және баспа сөзі бостандығын белсенді жақтаған Athenaeum әдеби журналының негізін қалаушы болды.
• Сэр Робин Нокс-Джонстон (Sir Robin Knox-Johnston)
  Яхтшы және теңізші (1939 ж.т.)
  Желкенді спорттың аңызы. 1969 жылы ол жалғыз өзі тоқтаусыз дүниежүзілік саяхат жасаған алғашқы адам ретінде тарихқа енді. Оның тарихи мәресі дәл Фалмут айлағында өтіп, қаланың желкенді спорт астанасы мәртебесін бекітті.
• Дама Эллен Макартур (Dame Ellen MacArthur)
  Яхтшы (1976 ж.т.)
  XXI ғасырда қаланың теңіз дәстүрлерін жалғастырды. 2007 жылы ол Фалмутта өзінің рекордтық жалғыз адамдық дүниежүзілік саяхатын аяқтап, сол уақытта жер шарын айналып өткен ең жылдам жалғыз яхтшы атанды.