Christchurch

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Крайстчерч тарихы терең көне заманнан, саксон дәуірінен бастау алады. Бастапқыда қоныс Твинхэм (Twynham) деп аталған, бұл көне ағылшын тілінен «екі өзен арасындағы орын» деп аударылады. Қала туралы алғашқы маңызды деректер X ғасырдың басына жататын Англосаксондық жылнамада кездеседі, онда ол маңызды бекініс пункті ретінде сипатталады. Қала өзінің қазіргі атауын әлдеқайда кеш, оның басты қасиетті орнына айналған зәулім монастырь салынғаннан кейін алды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын қоныстың гүлденген қалаға айналуы бірнеше маңызды факторлардың үйлесіміне байланысты болды:

• Бірегей география: Қала табиғи айлаққа құятын Эйвон және Стур өзендерінің түйіскен жеріндегі стратегиялық маңызды құрлық учаскесінде орналасқан. Бұл қорғанысты және су жолдарына қолжетімділікті қамтамасыз етті.
• «Бург» мәртебесі: Твинхэм Уэссекс патшалығының бекіністі қоныстар (бургтер) жүйесіне кірді, бұл тұрғындардың қауіпсіздігіне кепілдік беріп, биліктің шоғырлануына ықпал етті.
• Сауда жолдары: Теңізге жақындығы және қорғалған айлақтың болуы ерте сауданың дамуына және көрші аймақтармен және континентпен байланыс орнатуға септігін тигізді.

Ертедегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Ертедегі Крайстчерчтің экономикалық және мәдени өмірі діни қауымдастықтың айналасында болды. XI ғасырда Приораттың (монастырьдың) салынуы қалаға жаңа атау беріп қана қоймай, қолөнер мен өнердің дамуын ынталандырды. XII ғасырдың өзінде-ақ қала базарлар мен жәрмеңкелер өткізуге ресми құқық алып, Дорсет графтығындағы маңызды сауда орталығы мәртебесін бекітті. Экономиканың негізін балық аулау, құнарлы өзен аңғарларындағы ауыл шаруашылығы және монастырь қажеттіліктеріне қызмет көрсету құрады.

Негізгі тарихи даталар

• 900 ж. шамасында — Король Альфред Ұлы Уэссексті викингтерден қорғау үшін Твинхэм қонысын бекітіп, қорғаныс бургін құрады.
• 1086 ж. — Қала «Домсдей кітабында» диірмені мен шіркеуі бар корольдік манор ретінде айтылады.
• 1094 ж. — Ранульф Фламбард кейінірек қалаға қазіргі атауын беретін зәулім Приораттың құрылысын бастайды.
• XII ғасырдың басы — Ричард де Редверс Эйвон өзені мен айлақты бақылау үшін тас қамал тұрғызады.
• 1150 ж. шамасында — Болдуин де Редверс қалаға жергілікті тұрғындардың құқықтары мен бостандықтарын бекітетін алғашқы хартияны береді.
• 1295 ж. — Крайстчерч өзінің маңызды мәртебесін растай отырып, ағылшын парламентіне алғаш рет екі өкілін жібереді.
• 1539 ж. — Монастырларды тарату кезінде Генрих VIII Приорат шіркеуінің ғимаратын сақтап қалып, оны приход қауымдастығына береді.
• 1645 ж. — Азамат соғысы кезінде парламенттік әскерлер қаланы басып алып, роялистердің қолына өтпеуі үшін қамалды ішінара қиратады.
• 1784 ж. — Айлақта «Мадфорд шайқасы» болады — контрабандашылар мен кеден офицерлері арасындағы ірі қақтығыс.
• 1795 ж. — Казармалар құрылысы қаланы Наполеон соғыстары уақытында маңызды әскери гарнизонға айналдырады.
• 1862 ж. — Теміржол станциясының ашылуы қаланы Лондонмен байланыстырады және теңіз демалысының танымалдылығының артуына ықпал етеді.
• 1903 ж. — Электр трамвайының іске қосылуы қала мен жағалау арасындағы көлік байланысын жақсартады.
• 1974 ж. — Әкімшілік реформа нәтижесінде қала ресми түрде Гэмпшир графтығынан Дорсет графтығына өтеді.

Қала құрылысы мен экономикалық өсу кезеңдері

Крайстчерчтің дамуы діни үстемдік, әскери мобилизация және индустриалды өрлеу кезеңдерімен алмаса отырып, біркелкі емес жүрді. Төменде қаланың заманауи келбетін қалыптастырған негізгі белестер көрсетілген:

• Приорат құрылысы және бірегейліктің өзгеруі (1094 ж.)
  Твинхэм саксондық қонысының орнына зәулім шіркеудің тұрғызылуы бетбұрыс кезеңі болды. Бұл оқиға қалаға қазіргі атауын (Christchurch) беріп қана қоймай, оны маңызды діни орталыққа айналдырып, тарихи өзегінің сәулеттік доминанты мен жоспарлануын айқындады.
• Өзен порты мен базарлардың дамуы (XII–XIII ғғ.)
  Жәрмеңкелер өткізуге және айлақты пайдалануға корольдік хартиялар алу қаланың сауда торабы мәртебесін бекітті. Эйвон өзені тауарларды елдің ішкі бөлігіне жеткізу үшін маңызды көлік артериясына айналды, бұл жергілікті көпестердің баюына ықпал етті.
• Контрабанда дәуірі (XVIII ғ.)
  Мемлекеттік баж салығының жоғары болуына байланысты қала оңтүстік жағалаудағы контрабандашылардың астыртын астанасына айналды. Бұл халықтың көптеген қабаттарын қамтыған өзіндік «көлеңкелі» экономиканы қалыптастырып, қала сәулетінде (жасырын орындар, жертөлелер) және фольклорында із қалдырды.
• Милитаризация және казармалар құрылысы (1795 ж.)
  Наполеон соғыстары кезеңінде қала маңызды гарнизонға айналды. Артиллериялық казармалардың салынуы халық санының күрт өсуіне және армияға қызмет көрсету инфрақұрылымының дамуына әкелді, бұл жергілікті экономикаға қуатты серпін берді.
• Теміржол революциясы (1862 ж.)
  Ұлттық теміржол желісіне қосылу өмір сүру салтын түбегейлі өзгертті. Крайстчерч оқшауланған базарлы қала болудан қалып, Лондон тұрғындары үшін қолжетімді беделді қала маңы мен туристік бағытқа айнала бастады.
• Индустрияландыру және авиация (1940–1950-жылдар)
  Аэродромның құрылуы және авиация зауыттарының (атап айтқанда, Airspeed) орналасуы қаланы сол кездегі жоғары технологиялар орталығына айналдырды. Әскери және азаматтық ұшақтарды (мысалы, Airspeed Ambassador) өндіру мыңдаған жұмыс орнын және аймақтың техникалық дамуын қамтамасыз етті.
• Аумақтарды қайта бейіндеу (1960-жылдардан бүгінгі күнге дейін)
  Аэродромның жабылуы және ауыр өнеркәсіптің шығарылуы постиндустриалды дәуірге өтуді білдірді. Босаған аумақтар тұрғын үй орамдары мен сауда парктеріне айналып, Крайстчерчтің дамыған қызмет көрсету саласы бар өмір сүруге жайлы қала ретіндегі келбетін түпкілікті қалыптастырды.

Сәулет мұрасы және қалалық ландшафт

Крайстчерчтің сәулеттік келбеті ортағасырлық бекіністер, георгиандық зәулім үйлер мен заманауи ғимараттар қатар орналасқан жанды жылнаманы елестетеді. Қаланың құрылысы бекіністі саксондық бургтен өзендегі сауда портына, содан кейін танымал жағалаудағы курортқа дейін дамыды, бұл оның көшелерінің эклектикалық стилінде көрініс тапты.

Орта ғасырлар: Норман стилі және Готика

Құрылыстың ең көне қабаты қаланың тарихи өзегін айқындайды. Бұл дәуірдегі ғимараттар тастан салынған және діни, сондай-ақ қорғаныс мақсаттарына қызмет еткен монументалдылығымен ерекшеленеді.

• Крайстчерч Приораты (Christchurch Priory): Қаланың доминанты және Англиядағы ең ұзын приход шіркеулерінің бірі. Оның сәулетінде норман стилі (XI ғасырға жататын массивті бағандар мен нефтің дөңгелек аркалары) және перпендикулярлы готика (кейінгі орта ғасыр кезеңінде қосылған сүйір терезелер мен хордың сәнді безендірілген күмбездері) тоғысқан.
• Крайстчерч қамалы (Christchurch Castle): Жасанды төбедегі тас донжонның қирандылары — нормандық әскери сәулетінің классикалық үлгісі.
• Констебль үйі (Constable's House): Нормандық азаматтық сәулеттің өте сирек кездесетін үлгісі (шамамен 1160 ж.). Ғимарат Англиядағы алғашқылардың бірі болып табылатын, бірегей сақталған тас мұржасымен ерекшеленеді, бұл оның тұрғындарының жоғары мәртебесін білдіреді.

XVIII–XIX ғасырлар: Классицизм және Виктория стилі

Сауданың дамуымен және қаланың гарнизонға айналуымен ортағасырлық құрылыстар жайлы ғимараттарға орын бере бастады. Бұл кезең көшелер желісінің реттелуімен және қоғамдық мекемелердің пайда болуымен сипатталады.

• Георгиан дәуірі (XVIII ғасыр): Хай-стриттегі көптеген ғимараттар классицизм стиліндегі талғампаз кірпіш қасбеттерге ие болды. Соның жарқын үлгісі — 1764 жылы жұмыс үйі ретінде салынған Қызыл үй (Red House). Оның қатаң симметриясы мен пропорциялары Ағартушылық дәуірінің рационализмін көрсетеді.
• Виктория дәуірі (XIX ғасыр): Теміржолдың келуі тарихизм және неоготика стиліндегі құрылыстарға серпін берді. Қалада, әсіресе жағалауға жақын аудандарда, эркерлері бар тән қызыл кірпішті виллалар, сондай-ақ мектептер мен ратуша ғимараттары пайда болды.

XX ғасыр және қазіргі заман: Модернизм және қайта құру

XX ғасырда қала құрылысының екпіні тұрғын үй аймақтарын кеңейтуге және өнеркәсіптік аумақтарды қайта бейіндеуге ауысты.

• Соғыстан кейінгі құрылыс: Ғасырдың ортасында авиация зауыты мен аэродром жабылғаннан кейін, босаған аумақтарға тұрғын үй орамдары салынды. Мұнда британдық қала маңына тән функционалды аз қабатты сәулет басым.
• Заманауи бейімделу: Соңғы онжылдықтарда ұқыпты реконструкциялау үрдісі байқалады. Ескі диірмендер (мысалы, Place Mill) мен қоймалар тарихи сыртқы келбетін сақтай отырып, заманауи ішкі мазмұны бар мұражайларға, галереяларға және мейрамханаларға бейімделуде.

Крайстчерчтің көрнекті тұлғалары

Қала тарихы жергілікті ғана емес, әлемдік тарихта да із қалдырған ықпалды шіркеу қайраткерлерінің, өнертапқыштардың, саясаткерлер мен кәсіпкерлердің есімдерімен тығыз байланысты.

• Ранульф Фламбард (шам. 1060–1128)
  Рөлі: Дарем епископы, Король Вильгельм II Руфустың бас кеңесшісі.
  Маңызы: Қаланың ерте тарихындағы басты тұлға. Дәл сол 1094 жылы ескі саксондық шіркеудің орнына зәулім Приораттың құрылысын бастады. Оның өршіл сәулеттік жобасы қаланың келбетін мәңгіге өзгертіп, оған қазіргі атауын берді.
• Сэр Дональд Бейли (1901–1985)
  Рөлі: Азаматтық инженер, өнертапқыш.
  Маңызы: XX ғасырдағы инженерлік істе маңызды рөл атқарған әйгілі «Бейли көпірі» — тасымалданатын жиналмалы конструкцияның авторы. Бейли Крайстчерчте тұрып, жергілікті Әскери-инженерлік эксперименттік мекемеде (MEXE) жұмыс істеді, сол жерде өз өнертабысын жасап шығарды.
• Гарри Гордон Селфридж (1858–1947)
  Рөлі: Кәсіпкер, Selfridges әмбебап дүкендер желісінің негізін қалаушы.
  Маңызы: Аңызға айналған бизнесмен өмірінің соңғы жылдарын Крайстчерч маңында өткізді. Ол Хайклифф қамалын (Highcliffe Castle) жалға алып, әйелімен және анасымен бірге Әулие Марк шіркеуінің зиратына жерленген. Оның осында болуы ауданның беделінің артуына ықпал етті.
• Сэр Джордж Роуз (1744–1818)
  Рөлі: Саясаткер, Парламент мүшесі, премьер-министр Кіші Уильям Питттің жақын досы.
  Маңызы: 30 жылға жуық Крайстчерчтен Парламент мүшесі бола отырып, ол қаланың дамуына үлкен үлес қосты. Роуз «Сэндхиллс» зәулім үйін тұрғызып, Мадфорд балықшылар ауылын король Георг III-нің өзі келетін сәнді теңіз курортына айналдырды.
• Роберт Саути (1774–1843)
  Рөлі: Поэт-лауреат, ағылшын романтизмінің «Көл мектебінің» өкілі.
  Маңызы: Жазушы әрі ақын қазіргі Крайстчерч шекарасындағы Бертон (Burton) иелігінде тұрған. Мұнда ол өз туындыларымен жұмыс істеп, сол кездегі басқа да танымал әдебиетшілерді қабылдап, қаланы шығармашылық интеллигенция үшін тартылыс нүктесіне айналдырды.
• Чарльз Роллс (1877–1910)
  Рөлі: Авиация пионері, автошабандоз, Rolls-Royce компаниясының негізін қалаушы.
  Маңызы: Роллс қалада тұрақты тұрмаса да, оның есімі жергілікті авиация тарихымен мәңгі байланысты. Ол Хенгистбери-Хед алаңының (қазіргі ауданның бір бөлігі) үстіндегі авиашоу кезінде қайғылы жағдайда қаза тауып, авиаапаттан қаза тапқан бірінші британдық болды. Қалада оның құрметіне мемориал орнатылған.