Bournemouth

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Көптеген көне ағылшын қалаларынан айырмашылығы, Борнмут — салыстырмалы түрде жас елді мекен. XIX ғасырдың басына дейін бұл жер Борн өзенінің сағасында орналасқан, негізінен балықшылар мен контрабандашылар келетін жабайы аршалы жазық болатын. Қала тарихының ресми бастау нүктесі 1810 жыл болып саналады, сол кезде отставкадағы офицер Льюис Трегонвелл мұнда алғашқы жазғы үйін салып, аумақтың қоныстануына негіз қалады.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Оңашаланған жағалаудың гүлденген қалаға айналуы табиғи және инфрақұрылымдық факторлардың үйлесіміне байланысты болды:

• География және климат: Теңіз ауасы мен егілген қарағай ормандарының бірегей үйлесімі ерекше микроклимат жасады, оны сол кездегі дәрігерлер шипалы деп таныды.
• Қала құрылысы стратегиясы: Сэр Джордж Таппс-Джервис сияқты жер иелері аумаққа итальяндық стильдегі виллаларды жоспарлы түрде сала бастады, осылайша элиталық елді мекеннің бейнесін әдейі қалыптастырды.
• Көлік революциясы: 1870 жылы теміржол қатынасының ашылуы шешуші сәт болды, бұл қаланы Лондоннан келетін келушілердің жаппай ағыны үшін қолжетімді етті.

Ертедегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Бастапқыда Борнмут тек ауқатты адамдарға арналған сауықтыру курорты (Health Resort) ретінде дамыды. Қала экономикасы өнеркәсіпке немесе саудаға емес, қызмет көрсету және қонақжайлылық саласына негізделді. Қаланың мәдени коды Виктория дәуірімен қалыптасты: мұнда кең парктер (әйгілі Lower, Central және Upper Gardens) ашылды, санаторийлер мен қысқы бақтар салынды, бұл беделділік пен тыныштық атмосферасын тудырды.

Тарихтың негізгі белестері

Борнмут тарихы — бұл иен жатқан жағалаудан Ұлыбританияның басты курорттарының біріне дейінгі жол. Төменде қаланың келбетін қалыптастырған негізгі оқиғалар берілген:

• 1810 — Отставкадағы офицер Льюис Трегонвелл жағалауда алғашқы үйін салады, бұл ресми түрде қаланың іргесі қаланған күн болып саналады.
• 1856 — Инфрақұрылымның дамуын бақылау үшін алғашқы жергілікті өзін-өзі басқару органын құрған «Борнмутты жақсарту туралы акт» қабылданды.
• 1861 — Бірден теңіз жағасында серуендеу орталығына айналған алғашқы ағаш пирстің ашылуы.
• 1870 — Курортты Лондонмен байланыстырған және туристердің жаппай ағынын қамтамасыз еткен теміржол қатынасының іске қосылуы.
• 1880 — Конструкциясы заманауи құрылыстың негізіне айналған жаңа темір пирстің салтанатты ашылуы.
• 1890 — Королева Виктория Борнмуттың өсуі мен маңыздылығын тану белгісі ретінде оған муниципалды боро (municipal borough) мәртебесін береді.
• 1929 — Курорттың ойын-сауық өмірінің символына айналған «Павильон» (The Pavilion) театры мен бал залы құрылысының аяқталуы.
• 1943 — Қала Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі ең ірі әуе шабуылына ұшырап, тарихи құрылыстың бір бөлігі зақымданады.
• 1974 — Әкімшілік реформа барысында Борнмут тарихи Гэмпшир графтығынан Дорсет графтығына ресми түрде ауыстырылды.
• 1984 — Қаланы ірі конференциялар мен концерттерге арналған маңызды орынға айналдырған Борнмут халықаралық орталығының (BIC) ашылуы.
• 2019 — Борнмуттың көршілес Крайстчерч және Пул қалаларымен бірыңғай унитарлық кеңеске (BCP Council) әкімшілік бірігуі.

Қаланың трансформациялануының негізгі кезеңдері

Борнмуттың дамуы — бұл элитаға арналған тыныш сауықтыру орнынан динамикалық заманауи білім беру және цифрлық технологиялар орталығына айналу тарихы. Төменде қаланың қазіргі келбеті мен экономикасын айқындаған басты белестер берілген:

• «Бақша-қала» тұжырымдамасының жүзеге асырылуы (XIX ғасырдың ортасы).

  Англияның индустриалды орталықтарынан айырмашылығы, Борнмут бастапқыда жасыл оазис ретінде жобаланған. Сол кездегі қатаң қала құрылысы ережелері тығыз құрылыс салуға тыйым салып, әр вилланың айналасындағы қарағайлы екпелерді сақтауды талап етті. Бұл шешім курорттың осы күнге дейін сақталған бірегей архитектуралық келбеті мен экологиялық тартымдылығының негізін қалады.

• Темір жол келгеннен кейінгі демографиялық дүмпу (1870–1900).

  Теміржол қатынасының іске қосылуы тек туристерді тартып қана қоймай, халық құрамын да түбегейлі өзгертті. Егер 1861 жылы мұнда 2000-нан аз адам тұрса, 1881 жылға қарай халық саны 17 000-ға жуық өсті. Бұл Борнмутты маусымдық кенттен дамыған жыл бойғы инфрақұрылымы мен қызмет көрсету саласы бар толыққанды қалаға айналдырды.

• Бұқаралық ойын-сауық және «Павильон» дәуірі (1920-жылдар).

  Соғысаралық кезеңде қала тыныш емдік демалыстан белсенді бос уақыт өткізуге бағытталды. Әйгілі «Павильонның» (The Pavilion) және кинотеатрлар желісінің құрылысы Борнмуттың оңтүстік жағалаудағы тек санаторий пациенттерін ғана емес, жастарды да қызықтыратын мәдени астана мәртебесін бекітті.

• Іскерлік туризмнің дамуы (1984 жыл).

  Борнмут халықаралық орталығының (BIC) ашылуы экономикадағы шешуші сәт болды. Қала тек жазғы жағажай маусымына тәуелді болуды тоқтатып, Ұлыбританияның саяси съездер, ірі конференциялар мен көрмелер өткізетін басты алаңдарының біріне айналды, бұл қонақ үйлердің жыл бойы жұмыс істеуін қамтамасыз етті.

• Университеттік орталықтың қалыптасуы (1992 жыл).

  Жергілікті политехникалық колледжге университет мәртебесінің берілуі (Bournemouth University) қаланың әлеуметтік бейнесін өзгертті. Мыңдаған студенттердің ағылуы түнгі өмірді жандандырды, тұрғын үйді жалға алу нарығын ынталандырды және шығармашылық индустриялардың, атап айтқанда, әлемге әйгілі компьютерлік анимация мектебінің дамуына ықпал етті.

• «Силикон жағажайының» қалыптасуы (XXI ғасыр).

  Соңғы онжылдықтарда Борнмут Ұлыбританияның ең жылдам дамып келе жатқан цифрлық кластерлерінің біріне айналып, «Silicon Beach» деген лақап атқа ие болды. IT-стартаптар мен диджитал-агенттіктердің шоғырлануы экономиканы әртараптандырып, қаланы тек туристер үшін ғана емес, технологиялық сектор мамандары үшін де тартымды етті.

Қала құрылысының ерекшеліктері мен архитектуралық келбеті

Борнмут — Ұлыбритания үшін бірегей, ежелгі орталықтың айналасында стихиялы түрде дамымай, элиталық курорт ретінде жобаланған қаланың мысалы. Оның жоспарлануы бастапқыда «бақша-қала» тұжырымдамасына негізделді: құрылыс салушылар тығыз орамдардан қашқақтап, қарағайлы екпелерге бөленген виллалар мен кең бульварларға артықшылық берді. Қаланың архитектуралық ландшафты оның тыныш сауықтыру орнынан заманауи туризм орталығына айналу кезеңдерін нақты көрсетеді.

Виктория дәуірі (XIX ғасыр)

Борнмуттың оның танымал тарихи орталығын қалыптастырған алтын ғасыры. Архитекторлар Лондоннан келген ауқатты демалушылар үшін сән-салтанат пен жайлылық атмосферасын жасауға тырысты.

• Стилі: Неоготика (Gothic Revival), Итальяндық стиль (Italianate), Викториялық эклектика.
• Тән белгілері: Үшкір шпильдер, полихромды кірпішті пайдалану, сәндік мұнаралар, жабық верандалар және теңізге бағытталған үлкен терезелер.
• Маңызды нысандар:
  • Әулие Петр шіркеуі (St Peter's Church): Қала орталығында бой көтерген 62 метрлік шпилі бар Англиядағы неоготиканың ең үздік үлгілерінің бірі.
  • Рассел-Котс мұражайы мен галереясы (Russell-Cotes): Викториялық монументалдылықты жаңадан пайда болып жатқан модерн элементтерімен үйлестіретін жартастағы экстравагантты вилла.
  • Сауда аркадалары (The Arcades): XIX ғасырдағы аристократиялық шопинг рухын сақтаған талғампаз жабық галереялар.

Ар-деко және Интербеллум дәуірі (1920–1930 жж.)

Дүниежүзілік соғыстар арасындағы кезеңде Борнмут сәнді ойын-сауық астанасына айналды. Викториялық ауырлықтың орнына мұхит лайнерлерінің эстетикасынан шабыт алған жеңілдік пен геометрия келді.

• Стилі: Ар-деко (Art Deco).
• Тән белгілері: Аппақ қасбеттер, жұмырланған бұрыштар, тегіс шатырлар және геометриялық орнамент.
• Маңызды нысандар:
  • Борнмут павильоны (Bournemouth Pavilion): Курорттың зайырлы өмірінің символына айналған 1929 жылғы театр мен бал залының айбынды ғимараты.
  • Cumberland қонақ үйі: Архитектурасы Майами-Бич стилін еске түсіретін жағалаудағы әйгілі қонақ үй.
  • Odeon кинотеатры (бұрынғы Regent): Сол дәуірдегі кинотеатрлар қасбеттерінің сақталған элементтері кинематограф дүмпуін еске түсіреді.

Соғыстан кейінгі кезең және Қазіргі заман (1950 жылдардан бастап)

Іскерлік туризм мен қаланың университеттік мәртебесінің дамуы жағалау панорамасын өзгерткен ауқымды функционалды ғимараттар салуды талап етті.

• Стилі: Модернизм, Брутализм, Хай-тек.
• Тән белгілері: Бетон мен шыныдан жасалған ауқымды конструкциялар, функционалдылық, көпдеңгейлі кеңістіктер.
• Маңызды нысандар:
  • Борнмут халықаралық орталығы (BIC): Формалары батыс жартаста басымдыққа ие 1980 жылдардағы ірі конгресс-холл.
  • Борнмут университетінің кампусы: Fusion Building сияқты заманауи ғимараттар экологиялық дизайнды және жарық ашық кеңістіктер жасау үшін шыныны пайдалануды көрсетеді.

Борнмуттың көрнекті тұлғалары

Өзінің жұмсақ климаты мен көрікті пейзаждарының арқасында Борнмут екі ғасыр бойы шығармашылық интеллигенцияны, аристократтарды және атақты адамдарды өзіне тартып келеді. Олардың көбі мұнда тек демалып қана қоймай, өздерінің басты шедеврлерін жасады немесе қаланы тұрақты тұру орны ретінде таңдады.

Әдебиет данышпандары

Қала әлемге әйгілі жазушылардың үйі мен мәңгілік мекеніне айналып, ағылшын әдебиеті тарихында ерекше орын алады.

• Мэри Шелли (Mary Shelley) — Жазушы.

  Көпшілікке танымал «Франкенштейн» романының авторы. Ол қалада ұзақ тұрмаса да, Борнмут Шелли отбасының жерленген жеріне айналды. Мэри Әулие Петр шіркеуінің (St Peter's Church) зиратында ата-анасымен және жұбайы, ақын Перси Биши Шеллидің жүрегімен бірге жерленген.

• Джон Р. Р. Толкин (J.R.R. Tolkien) — Жазушы және филолог.

  Жерорта дүниесінің негізін салушы және «Сақиналар әміршісінің» авторы Борнмутта (Miramar қонақ үйінде) жиі демалатын, ал 1960-жылдары әйелі Эдитпен бірге осында зейнетке шықты. Жазушы 1973 жылы Борнмутта қайтыс болды.

• Роберт Льюис Стивенсон (Robert Louis Stevenson) — Жазушы және ақын.

  1884 жылдан 1887 жылға дейін Вестборн ауданында «Шкеривор» (Skerryvore) деп аталатын үйде тұрды. Дәл осы жерде денсаулығын түзей жүріп, ол өзінің әйгілі шығармаларын жазды: «Доктор Джекил мен мырза Хайдтың оғаш оқиғасы» және «Ұрланған».

Негізін салушылар мен мәдениет қайраткерлері

Бұл адамдар қаланың мәдени коды мен тарихи мұрасының қалыптасуында шешуші рөл атқарды.

• Льюис Трегонвелл (Lewis Tregonwell) — Офицер және жер иесі.

  Борнмуттың ресми негізін қалаушы. 1810 жылы бұл отставкадағы капитан иен жатқан жазықта алғашқы жазғы үйді салып, жабайы жағалауды сәнді курортқа айналдыру процесін бастады.

• Сэр Дэн Годфри (Sir Dan Godfrey) — Дирижер және музыкант.

  Борнмут симфониялық оркестрінің (Bournemouth Symphony Orchestra) негізін қалаушы. Оның күш-жігерінің арқасында 1893 жылы қалада жеке оркестр пайда болды, ол бүгінде Ұлыбританияның жетекші музыкалық ұжымдарының бірі болып танылды.

Сахна мен экран жұлдыздары

Борнмут сонымен қатар XX және XXI ғасырлардағы белгілі әртістердің өмірбаянымен тығыз байланысты.

• Тони Хэнкок (Tony Hancock) — Комик және актер.

  Британдық комедия жанрының аңызы ата-анасы қонақ үй басқарған Борнмутта өсті. Қала орталығында әртістің курортпен байланысын көрсететін ескерткіш орнатылған.

• Кристиан Бэйл (Christian Bale) — Актер.

  «Оскар» сыйлығының иегері және Бэтмен рөлін орындаушы Голливудтағы жұлдызды мансабын бастамас бұрын балалық шағының едәуір бөлігін Борнмутта өткізіп, жергілікті мектепке барған.