Edinburgh

Эдинбург тарихы тамырын тереңнен, бүгінде Қамал жартасы деп аталатын сөнген жанартаудың басында алғашқы бекіністі елді мекен пайда болған кезден бастайды. Бұл стратегиялық төбе қаланың бесігіне айналып, оның алдағы көптеген ғасырлар бойы дамуын айқындап берді.

Негізі қалануы және алғашқы деректер

Бұл аймақтағы адам қызметінің алғашқы іздері қола дәуіріне жатады. Темір дәуірінде мұнда кельттердің вотадиндер тайпасы қоныстанып, Din Eidyn бекінісін салды, бұл болашақ қаланың атауына негіз болды. Бұл бекініс туралы алғашқы жазбаша мәліметтер шамамен біздің заманымыздың 600 жылы валлий поэзиясында кездеседі. VII ғасырда бұл жерлерді англдар жаулап алғаннан кейін, атау біртіндеп англосаксондық "Edin-burh" болып өзгерді. Дегенмен, Эдинбург қала мәртебесін XII ғасырда Шотландия королі Давид I мұнда Холируд аббаттығының негізін қалап, елді мекенге Корольдік қала (Royal Burgh) мәртебесін беріп, сауда артықшылықтарын сыйлаған кезде ие бола бастады.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Эдинбургтің өсуі мен өркендеуіне бірнеше негізгі факторлар себеп болды:

• Географиялық орналасуы: Қамал жартасы табиғи алынбайтын бекініс қызметін атқарып, айналадағы аумақты қорғауды және бақылауды қамтамасыз етті. Бұл төбеден түсетін жалғыз ыңғайлы жол — қазіргі Корольдік Миляның бойында өскен Ескі қаланың құрылымын айқындады.
• Саяси билік: XV ғасырда Перттегі қайғылы оқиғалардан кейін Эдинбург Шотландияның астанасы мәртебесін біржолата бекітті. Мұнда корольдік сарай мен парламент орналасты, бұл қаланы елдің басты саяси орталығына айналдырды.
• Сауда: Корольдік қала мәртебесі Эдинбургке өзінің Лит порты арқылы сауданы, соның ішінде халықаралық сауданы белсенді дамытуға мүмкіндік берді. XVI ғасырдың басына қарай қаланың кедендік кірістері бүкіл шотландтық кірістердің едәуір бөлігін құрады.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Эдинбург ең басынан-ақ тек әскери және саяси емес, сонымен бірге экономикалық және мәдени орталық ретінде қалыптасты. Қалада қолөнер гильдиялары өркендеп, Хай-стритте қызған сауда жүргізілді. Мәдени дамудың маңызды белесі 1583 жылы Эдинбург университетінің негізі қалануы болды. Бұл қадам қаланың Еуропадағы жетекші зияткерлік орталықтардың біріне айналуына негіз болды, бұл әсіресе Шотланд ағартушылығы дәуірінде айқын көрінді. Әулие Джайлс соборы ғасырлар бойы қаланың діни жүрегі және Шотландия тарихындағы көптеген бетбұрыс сәттердің куәгері болып қалды.

Эдинбург тарихының хронологиясы

Шотландияның астанасы Эдинбургтің бай және көпғасырлық тарихы бар. Жартастағы көне бекіністен бастап Ағартушылық дәуірінің орталығы мен заманауи мәдени астанаға дейінгі осы ұзақ жолдағы негізгі белестер мынадай.

• Шамамен б.з. 600 ж. — «Y Gododdin» поэмасында алғаш рет Din Eidyn бекінісі туралы айтылады, бұл қазіргі Эдинбург орнындағы елді мекен туралы ең ерте деректердің бірі.
• 1125 ж. — Король Давид I өз сарайын Эдинбург қамалына көшіреді және елді мекенге корольдік қала (Royal Burgh) мәртебесін береді, бұл оның өсуіне негіз болды.
• 1128 ж. — Король Давид I маңызды діни және саяси орталыққа айналған Холируд аббаттығының негізін қалайды.
• 1296 ж. — Шотландияның тәуелсіздігі үшін соғыстар кезінде ағылшын королі Эдуард I Эдинбург қамалын басып алады.
• 1437 ж. — Пертте король Яков I өлтірілгеннен кейін Эдинбург ресми түрде Шотландияның астанасы болады.
• 1513 ж. — Флодден түбіндегі шайқаста жеңілгеннен кейін, қаланы ағылшындардан қорғау үшін оның айналасына қорғаныс қабырғасы (Flodden Wall) тұрғызылады.
• 1583 ж. — Эдинбург университетінің негізі қаланады, бұл қаланың Еуропаның жетекші зияткерлік орталығына айналуына жол ашады.
• 1603 ж. — «Тәждер одағы» орнайды, шотланд королі Яков VI Англия королі Яков I болып, корольдік сарайды Лондонға көшіреді.
• 1707 ж. — Англия мен Шотландия арасындағы Уния туралы актіге қол қойылады, нәтижесінде Шотландия парламенті таратылады.
• 1767 ж. — Джеймс Крейгтің жобасы бойынша Жаңа қаланың құрылысы басталады, бұл ортағасырлық Ескі қаланың шамадан тыс тығыздығына жауап және Ағартушылық дәуірінің символы болды.
• 1822 ж. — Сэр Вальтер Скотт сән-салтанатпен ұйымдастырған король Георг IV-нің сапары өтеді, бұл шотланд мәдениеті мен дәстүрлеріне деген қызығушылықты қайта оятты.
• 1842 ж. — Эдинбург пен Глазго арасында теміржол қатынасы ашылып, бұл қаланың өнеркәсіптік және экономикалық дамуына ықпал етеді.
• 1947 ж. — Алғашқы Эдинбург халықаралық фестивалі өткізіледі, ол уақыт өте келе әлемдегі ең ірі өнер фестиваліне айналды.
• 1999 ж. — Референдумнан кейін Эдинбургте Шотландия Парламенті қайтадан жұмысын бастайды, бұл қалаға оның саяси маңыздылығының бір бөлігін қайтарады.

Эдинбург дамуының негізгі кезеңдері

Эдинбург тарихы — бұл жартастағы бекіністі әлемдегі жетекші мәдени және зияткерлік орталықтардың біріне айналдырған өзгерістер туралы хикая. Төменде қаланың заманауи келбеті мен сипатын айқындаған негізгі белестер берілген.

• Астана мәртебесіне ие болу (1437 жыл): Перттегі қайғылы оқиғалардан кейін Эдинбург ресми түрде Шотландияның астанасы болады. Бұл мәртебе қаланың корольдіктің саяси және әкімшілік өміріндегі орталық рөлін бекітіп, мұнда ақсүйектерді, саудагерлер мен қолөнершілерді тартты.
• Эдинбург университетінің негізі қалануы (1583 жыл): Университеттің құрылуы қаланың мәдени тарихындағы бетбұрыс кезең болды. Бұл Эдинбургтің ірі білім және ғылым орталығына айналуына негіз қалады, бұл әсіресе Ағартушылық дәуірінде айқын көрінді.
• Ағартушылық дәуірі және Жаңа қаланың құрылысы (XVIII ғасыр): XVIII ғасыр Эдинбург үшін «алтын ғасыр» болды. Қала Адам Смит пен Дэвид Юм еңбек еткен философиялық және ғылыми ойдың орталығы — «Солтүстік Афинаға» айналды. Ортағасырлық Ескі қаланың шамадан тыс тығыздығына жауап ретінде 1767 жылы Жаңа қаланың құрылысы басталды. Бұл неоклассицизм стиліндегі зор жоба қала ландшафтын мәңгіге өзгертіп, қала құрылысының үлгісіне айналды.
• Өнеркәсіптік даму (XIX ғасыр): Эдинбург Глазго сияқты өнеркәсіптік алпауытқа айналмаса да, XIX ғасыр оған экономикалық өркендеу әкелді. Темір жолдардың дамуы сауданың өсуіне ықпал етті, ал кітап басып шығару, сыра қайнату және банк ісі сияқты дәстүрлі салалар оның экономикасын нығайтты.
• Эдинбург фестивалінің негізі қалануы (1947 жыл): Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін «адам рухын жаңғырту» үшін құрылған халықаралық өнер фестивалі (соның ішінде әйгілі «Фриндж») қаланың имиджін түбегейлі өзгертті. Ол Эдинбургті әлемдік мәдени астанаға және ең танымал туристік бағыттардың біріне айналдырды.
• Шотландия Парламентінің оралуы (1999 жыл): Деволюция туралы референдумнан кейін Эдинбургте 1707 жылдан бері алғаш рет Шотландияның жеке Парламенті жұмысын қайта бастады. Бұл оқиға қалаға ұлттың саяси орталығы ретіндегі тарихи рөлін қайтарып берді және оның дамуындағы жаңа дәуірдің басталуын білдірді.

Эдинбургтің сәулеттік келбеті — бұл Ескі қаланың ретсіз ортағасырлық құрылысы мен неоклассикалық Жаңа қаланың тәртіпке келтірілген талғампаздығы қатар өрілген дәуірлердің бірегей үйлесімі. Бұл контрасттың айқындығы соншалық, екі аудан да ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілген. Қаланың дамуы оның бай тарихын — алынбайтын бекіністен бастап, Ағартушылық дәуірінің зияткерлік орталығына және заманауи мәдени астанаға айналғанын көрсетеді.

Орта ғасырлар және готика: Ескі қала

Ортағасырлық Эдинбургтің жүрегі — Қамал жартасынан төмен қарай созылған жотада орналасқан Ескі қала. Оның қала құрылысы балық қаңқасына ұқсайды: орталық артерия — Корольдік Миля — "омыртқа" қызметін атқарады, одан көптеген тар көшелер мен тұйықтар (closes) тарайды. Кеңістіктің шектеулі болуына байланысты қала жоғары қарай өсті, бұл 10–14 қабатқа дейін жететін көппәтерлі тұрғын үйлердің (tenements) пайда болуына әкелді. Мұндағы сәулет негізінен шотландтық готика және халықтық стильден тұрады — олар ғасырлар бойы көмірмен және отынмен жылытудан күйе басқан қатал тас ғимараттар. Готиканың жарқын үлгісі — Әулие Джайлс соборы (St Giles' Cathedral), оның тәж пішінді әйгілі ажурлы мұнарасы бар.

Ағартушылық дәуірі және неоклассицизм: Жаңа қала

XVIII ғасырда Ескі қаланың шамадан тыс тығыздығы мен антисанитариясына жауап ретінде өршіл жоба — Жаңа қала қолға алынды. Оның құрылысы 1767 жылы Джеймс Крейгтің қатаң жоспары бойынша басталды және Ағартушылық дәуірінің идеялары: тәртіп, симметрия және үйлесімділіктің көрінісі болды. Неоклассицизм және георгиандық сәулет стилінде салынған бұл аудан кең түзу көшелерімен, ауқымды алаңдарымен (мысалы, Сент-Эндрю-сквер және Шарлотт-сквер) және қасбеттері бірыңғай дизайндағы талғампаз ғимараттарымен ерекшеленеді. Жаңа қала қала құрылысының шедеврі болып саналады және Еуропадағы қала сәулетіне үлкен әсер етті.

Виктория дәуірі және эклектика

XIX ғасыр өнеркәсіптік даму мен қаланың одан әрі кеңеюін ала келді. Осы кезеңнің сәулетінде эклектика — стильдердің араласуы басым болды. Мұнаралар, тісті қабырғалар және көне шотланд қамалдарынан алынған элементтермен сипатталатын неоготика және шотланд барондық стилі (Scots Baronial) ерекше танымал болды. Жазушы сэр Вальтер Скоттқа арналған Скотт монументі (Scott Monument) неоготиканың айбынды үлгісі болып табылады.

Модернизм және заманауи сәулет

XX және XXI ғасырлар Эдинбургтің сәулеттік палитрасына заманауи реңктер қосты. 2004 жылы ашылған Шотландия парламентінің ғимараты ең танымал және көп талқыланған жобаға айналды. Каталондық сәулетші Энрике Миральес жобалаған постмодернизм және деконструктивизм стиліндегі бұл ғимарат тарихи ортамен мүлдем қарама-қайшы келеді. Шотланд ландшафттары мен төңкерілген қайықтардан шабыт алған оның ерекше формалары жаңа, ашық және демократиялық Шотландияны бейнелейді.

Эдинбургтің көрнекті тұлғалары

Эдинбург әлемге жетістіктері әлемдік тарихқа, ғылым мен мәдениетке айтарлықтай із қалдырған көптеген талантты және ықпалды адамдарды сыйлады. Экономикалық теорияның негізін салушылардан бастап, табынушылық әдеби кейіпкерлерді жасаушыларға дейін — міне, шотланд астанасымен мәңгілікке байланысты бірнеше есімдер.

• Сэр Вальтер Скотт (1771–1832) — жазушы, ақын және тарихшы. Эдинбург тумасы, ол тарихи роман жанрының негізін қалаушы болып саналады. Оның «Айвенго» және «Роб Рой» сияқты шығармалары бүкіл әлемде шотланд мәдениеті мен тарихына деген қызығушылықты оятты. Қаланың қақ ортасында оған арналған еңселі готикалық монумент орнатылған.
• Адам Смит (1723–1790) — экономист және философ. Шотланд ағартушылығының негізгі қайраткерлерінің бірі Смит өмірінің соңғы жылдарын Эдинбургте өткізді. Оның «Халықтар байлығының табиғаты мен себептерін зерттеу» атты басты еңбегі заманауи экономика ғылымының негізін қалап, оны «капитализмнің атасы» етті.
• Сэр Артур Конан Дойл (1859–1930) — жазушы және дәрігер. Эдинбургте туып, медициналық білім алған Конан Дойл әлемдік әдебиеттегі ең танымал кейіпкерлердің бірі — данышпан детектив Шерлок Холмсты дүниеге әкелді. Холмстың прототипі оның университеттік оқытушысы, өзінің таңғажайып байқампаздығымен танымал болған доктор Джозеф Белл болды.
• Роберт Льюис Стивенсон (1850–1894) — жазушы және ақын. Стивенсон көп саяхаттағанымен, Эдинбург оның Отаны және шабыт көзі болды. Ол әлемге «Қазына аралы» шытырман оқиғалы романын және «Доктор Джекил мен мырза Хайдтың оғаш оқиғасы» атты готикалық повесін сыйлады, оның сюжеті Эдинбург қоғамының екіұдай табиғатынан туындаған деп есептеледі.
• Дэвид Юм (1711–1776) — философ, тарихшы және экономист. Шотланд ағартушылығы дәуірінің орталық тұлғасы Юм ағылшын тілінде жазған ұлы философтардың бірі болды. Ол өмірінің көп бөлігін Эдинбургте өткізді, оның идеялары еуропалық ой-сананың дамуына орасан зор әсер етті.
• Сэр Шон Коннери (1930–2020) — актер және продюсер. Эдинбургтің Фаунтинбридж ауданында туған Коннери Джеймс Бонд рөлінің алғашқы орындаушысы ретінде әлемге танымал болды. Өзінің ұзақ мансабында ол «Оскар» сыйлығының лауреаты атанды және Шотландияның адал патриоты болып қала отырып, өз ұрпағының ұлы актерлерінің бірі ретінде танылды.
• Роберт Бёрнс (1759–1796) — ақын. Шотландияның ұлттық ақыны Бёрнс Эдинбургте бірнеше жемісті жылдарын өткізіп, жоғарғы қауымда қабылданды және өзіне даңқ әкелген шығармаларын жариялады. Оның шығармашылығы шотланд ұлттық болмысының символына айналды.