Yuci

Юйцы тарихы екі мың жылдан астам уақытты қамтитын терең тарихтан бастау алады. Бұл аумақтағы қоныстар туралы алғашқы мәліметтер Көктем мен Күз кезеңіне (б.з.д. 771–476 жж.) жатады, ол кезде мұнда Юйшуй атты уезд болған. Кейінірек, Жауласушы патшалықтар кезеңінде (б.з.д. 475–221 жж.) оның атауы өзгертіліп, қазіргі аты — Юйцы берілді. Қаланың дамуындағы маңызды кезең 582 жылы Суй әулеті кезінде болды, сол кезде қазіргі уақытқа дейін сақталған Юйцы Ескі қаласының негізі қаланды.

Ғасырлар бойы Юйцының өсуі мен дамуы бірнеше негізгі факторларға байланысты болды. Солардың бірі Шаньси провинциясындағы тиімді географиялық орналасуы болды. Тауларды, су көздерін және құнарлы жерлерді ұштастыратын жергілікті ландшафт ауыл шаруашылығын жүргізу үшін де, қорғаныс үшін де қолайлы жағдайлар жасады.

Сонымен қатар, қала әйгілі шаньсилік көпестердің мәдени және экономикалық кеңістігінің бөлігі бола отырып, саудада маңызды рөл атқарды. Сауда жолдарының қиылысында орналасуы оның экономикалық гүлденуіне және мәдени алмасуға ықпал етті. Көне заманнан бері Юйцы маңызды әкімшілік орталық қызметін де атқарды, бұған Сун әулеті кезінде салынған, Қытайдағы ең жақсы сақталған уездік кеңсе ғимараттарының бірі дәлел. Бұл оның көптеген ғасырлар бойы аймақтағы өзгермейтін саяси маңыздылығын көрсетеді.

Өз тарихының ерте кезеңдерінде Юйцы маңызды мәдени және экономикалық торап ретінде қалыптасты. Мұнда құдіретті шаньсилік саудагерлердің мәдениеті, Хуанхэ өзені алабының дәстүрлері және өзіндік қалалық мәдениет тоғысты. Қала экономикасы саудамен тығыз байланысты болды, бұл оның тұрақты дамуын қамтамасыз етті. Мәдени өмірдің жоғары деңгейіне Конфуций храмы (Вэньмяо) сияқты храмдарды және көне Фэнмин мектебі сияқты оқу орындарын қоса алғанда, көптеген тарихи ескерткіштер куә болады.

Көктем мен Күз кезеңі (б.з.д. 771–476 жж.): Бұл аумақта қазіргі қаланың негізі болған Юйшуй уезі құрылды.

Жауласушы патшалықтар кезеңі (б.з.д. 475–221 жж.): Уезд атауы өзгертіліп, бүгінгі күнге дейін сақталған Юйцы атауын иеленді.

582 жыл: Суй әулеті кезінде Юйцы Ескі қаласының қазіргі түрінде іргесі қаланып, болашақ дамудың негізі болды.

Сун әулеті (960–1279 жж.): Қалада алғашқы уездік кеңсе ғимараты (Ямэнь) салынды, бұл оның әкімшілік мәртебесін айқындады.

1362 жыл: Бүгінде басты көрікті жерлердің бірі болып табылатын Чэнхуанмяо храмы (Қала құдайының храмы) бой көтерді.

Мин және Цин әулеттері (1368–1912 жж.): Юйцы экономикалық өрлеуді бастан кешіріп, әйгілі шаньсилік көпестер үшін маңызды сауда орталығына айналды.

1949 жыл: ҚХР құрылғаннан кейін Юйцы арнайы ауданы құрылып, қаланың аймақтағы маңызды әкімшілік рөлі бекітілді.

1954 жыл: Юйцы провинциялық бағыныстағы қала мәртебесін алды, бұл оның өсіп келе жатқан маңызын көрсетті.

1999 жыл: Әкімшілік реформа нәтижесінде Юйцы қаласы Цзиньчжун қалалық округінің құрамындағы Юйцы ауданы болып қайта құрылды.

XXI ғасырдың басы: Ескі қаланың тарихи келбетін қалпына келтіру және жаңғырту бойынша ауқымды жұмыстар басталды.

2016 жыл: Юйцы көне қаласы өзінің мәдени және туристік құндылығын ресми түрде мойындатып, AAAA класындағы ұлттық туристік нысан мәртебесін алды.

Шаньси провинциясында орналасқан Юйцы қаласының 1400 жылдан астам уақытты қамтитын бай және көпқырлы тарихы бар. Оның дамуы Қытайдағы негізгі экономикалық және мәдени өзгерістермен тығыз байланысты. Ежелгі әкімшілік орталықтан бастап көпестер дәуірінің қаржылық жүрегіне дейін — әр кезең қаланың келбеті мен сипатында өз ізін қалдырды.

Юйцы дамуының негізгі кезеңдері:

• Негізінің қалануы және ерте кезең. Қала 582 жылы Суй әулеті кезінде көне қоныстың орнында құрылды. Бастапқыдан-ақ ол маңызды әкімшілік және қорғаныс маңызына ие болды, бұған жақсы сақталған көне құрылыстар дәлел.
• Шэньси көпестерінің орталығы (Цзинь-шан). Мин (1368–1644) және Цин (1644–1911) дәуірлерінде Юйцы «цзинь көпестері» деп аталатындардың қызметінің негізгі орталықтарының біріне айналды. Шаньсиден шыққан бұл сауда гильдиялары тұз, шай және басқа да тауарлар саудасында басымдыққа ие болып, орасан зор байлық жинады.
• Қаржы астанасы. Сауданың дамуымен шэньсилік көпестер бүкіл ел бойынша ақша аударымдарымен айналысатын қазіргі банктердің прототиптері — «пяохао» құрды. Бұл Юйцы мен көршілес қалаларды императорлық Қытайдың маңызды қаржы орталықтарының біріне айналдырды.
• Қала құрылысының гүлденуі. Көпестердің байлығы архитектурада көрініс тапты. Қалада және оның айналасында Солтүстік Қытай сәулет өнерінің үлгісі болған көптеген аулалары бар сәнді резиденциялар мен поместьелер салынды. Уездік басқарма мен Конфуций храмын қоса алғанда, осы ғимараттардың көбі бүгінгі күнге дейін сақталған.
• Стратегиялық көлік торабы. Тарихи тұрғыдан Юйцы Шаньси провинциясын көршілес Хэбэй провинциясымен байланыстыратын сауда жолдарындағы маңызды нүкте болды. XX ғасырда теміржолдардың салынуымен оның маңызы артып, қаланы аймақтың негізгі теміржол торабына айналдырды.
• Өнеркәсіптік трансформация. XX ғасырда дәстүрлі банк жүйесінің құлдырауымен және елдің экономикалық моделінің өзгеруімен қала әсіресе көмір өндіру және машина жасау салаларында өнеркәсіптік орталық ретінде дами бастады.
• Қазіргі даму және туризм. Бүгінде Юйцы өзінің бай мәдени мұрасын пайдалана отырып, туризмді белсенді дамытуда. Көне қала келушілерді өзінің шынайы атмосферасымен, тарихи ескерткіштерімен және халықтық дәстүрлерімен баурап алады. Ол сондай-ақ тарихи фильмдер мен сериалдар түсіруге арналған танымал орын болып табылады.

Юйцының архитектуралық келбеті — бұл орталығында жақсы сақталған Ескі қала орналасқан көпғасырлық тарихтың жанды суреті. Оның қала құрылымы мен ғимараттары дәстүрлі қытай сәулет өнерінің, әсіресе Мин және Цин әулеттерінің гүлденген кезеңінің канондарын көрсетеді.

Қала құрылымы

Юйцы жоспарлауының негізі 582 жылы Суй әулеті кезінде іргесі қаланған Ескі қала болып табылады. Оның құрылымы ежелгі қытай қалаларына тән: ол орталық ось айналасында ұйымдастырылған және көшелердің реттелген торын білдіреді. Бұл жоспарлау әкімшілік және қорғаныс функцияларын орындап қана қоймай, әлеуметтік иерархияны да көрсетті. Орталықта негізгі әкімшілік және діни ғимараттар орналасқан, ал олардан тұрғын және сауда орамдары таралған. Бүгінде Ескі қала шамамен бір шаршы шақырым аумақты алып жатыр және тарихи ғимараттар бір-бірімен үйлесімді көршілес орналасқан тұтас архитектуралық ансамбль болып табылады.

Негізгі архитектуралық дәуірлер мен стильдер

Юйцы архитектурасы бірнеше әулет бойы дамыды, бірақ Мин және Цин дәуірлерінің стилі онда ең айқын көрініс тапты.

• Суй және Сун әулеттерінің кезеңі (581–1279): Осы уақытта қаланың негізі қаланып, алғашқы маңызды ғимараттар бой көтерді. Сол дәуірден сақталған басты ескерткіш — Сун әулеті кезінде салынған уездік кеңсе ғимараты (Ямэнь). Оның архитектурасы сол кездегі ресми құрылыстарға тән қатаңдығымен және монументалдылығымен ерекшеленіп, билік пен тәртіпті символдады.
• Мин және Цин әулеттерінің алтын ғасыры (1368–1912): Шаньси көпестерінің байлығының арқасында бұл кезең Юйцы үшін гүлдену дәуірі болды. Осы уақыттың архитектурасы олардың мәртебесі мен эстетикалық талғамдарын көрсетеді. Оған сұр кірпішті пайдалану, черепицамен жабылған иілген ернеулі шатырлар және ішкі аулалар (сыхэюань) сияқты белгілер тән. Чэнхуанмяо храмы (Қала құдайының храмы), ағаш пен тастан шебер ойылған көптеген көпес резиденциялары мен дүкендері жарқын мысал болып табылады.
• Қазіргі кезең (XX-XXI ғғ.): Ескі қаладан тыс жерде Юйцы архитектурасы неғұрлым заманауи және функционалды сипатқа ие. Дегенмен, бұл кезеңнің негізгі ерекшелігі тарихи орталықты қалпына келтіру бойынша ауқымды жұмыстар болды. Күш-жігер бірегей архитектуралық мұраны сақтауға бағытталған, бұл Юйцыны тарихқа ұқыпты қараудың және көне қаланы танымал туристік нысанға айналдырудың жарқын үлгісі етеді.

Юйцы қаласымен байланысты көрнекті тұлғалар

Юйцы қаласының тарихы Қытайдың көптеген көрнекті қайраткерлерінің тағдырымен тығыз байланысты. Ежелгі дәуірдің дана мемлекеттік қайраткерлерінен бастап қазіргі заманның пионерлеріне дейін — бұл адамдар тек өз туған қаласының ғана емес, бүкіл елдің мәдениеті мен экономикасында терең із қалдырды.

• Коу Чжунь (寇准, 961–1023) — Солтүстік Сун әулетінің мемлекеттік қайраткері және канцлері. Ол өзінің тік мінезімен, адалдығымен және батылдығымен танымал болды. Бірде ол императордың сынын соңына дейін тыңдауы үшін оның киімінен ұстап алған, сол үшін аңызға айналған кеңесші Вэй Чжэнмен салыстырылған. Коу Чжунь 1004 жылы кидандардың шапқыншылығына тойтарыс беруде шешуші рөл атқарып, әскердің рухын көтеру үшін императордың жеке өзі басқаруын талап етті.
• Чан Ваньцай (常万才, 1700-жылдар) — көпес және Чан сауда әулетінің негізін қалаушы. Шаньсиден шыққан «цзинь көпестерінің» жарқын өкілі, ол шай, тұз және матамен ауқымды сауда жасаған өз отбасының гүлденуіне негіз қалады. Оның ұрпақтары Қытайда және одан тыс жерлерде «пяохао» (банктердің прототиптері) ашып, ең ірі қаржы империяларының бірін құрды.
• Чан Юй-те (常玉贴, 1800-жылдар) — көпес, Чан отбасылық ісінің мұрагерлерінің бірі. Ол Кяхта арқылы Ресеймен сауда жолдарын орнатып, отбасылық бизнестің географиясын едәуір кеңейтті. Оның күш-жігерінің арқасында шай саудасы отбасы байлығының негізгі көздерінің біріне айналды, ал олардың ықпалы Қытай шекарасынан тыс жерлерге де жайылды.
• Бай Пэйчжун (白佩中, 1845–1918) — Цин әулетінің ғалымы, каллиграфы және шенеунігі. Өзінің талғампаз каллиграфия өнерімен танымал, ол сонымен қатар мемлекеттік әкімшілікте жоғары лауазымдарды атқарды. Оның жұмыстары өз заманының интеллектуалдық және көркемдік дәстүрлерін көрсететін құнды мәдени мұра болып табылады.
• Ван Чжидун (王志东, 1967 ж.т.) — кәсіпкер және қытай интернетінің пионері. Қытайдың ең ірі интернет-порталдарының бірі — Sina корпорациясының негізін қалаушылардың бірі. Оның қызметі дәстүрлі экономикадан цифрлық дәуірге өтуді және аймақтың елдің заманауи технологиялық дамуына қосқан үлесін бейнелейді.