Tumbes

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Тумбес тарихы Колумбқа дейінгі дәуірден бастау алады. Испандықтар келгенге дейін және тіпті инктердің экспансиясына дейін бұл аумақты мықты теңізшілер саналған тумпис (Tumpis) халқы мекендеген. Қала Инк империясына (Тауантинсуйу) Инка Уайна Капактың билігі кезінде қосылғаннан кейін маңызды стратегиялық пунктке айналды.

Еуропа тарихы үшін Тумбестің ерекше маңызы бар: дәл осы жерде 1532 жылы Франсиско Писарро экспедициясы қонды, бұл Перуді испандықтардың жаулап алуының басталуын білдірді. Алғашқы испан шежірелері оны тас құрылыстары мен қамалы бар гүлденген және жақсы ұйымдастырылған қала ретінде сипаттаған.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қаланың дамуы географиялық және геосаяси жағдайлардың бірегей үйлесімімен анықталды:

• География: Тумбес өзенінің атырауында, бай мангр ормандарының жанында және Тынық мұхитына шығар жерде орналасуы тұрғындарды ресурстармен және қорғаныспен қамтамасыз етті.
• Сауда торабы: Қала солтүстіктегі жағалау халықтары (қазіргі Эквадор) мен Андтың оңтүстік өркениеттері арасындағы байланыстырушы буын қызметін атқарды.
• Саяси билік: Инктер кезінде Тумбес империяның солтүстік шекараларын бақылайтын аймақтың басты әкімшілік және әскери орталығына айналды.

Ертедегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Ежелгі Тумбес экономикасы теңіз сыйлары мен өзен аңғарының құнарлы топырағына негізделген. Бүкіл Анд аймағында қасиетті саналып, валюта және ритуалдық зат ретінде пайдаланылған Spondylus (спондилус моллюскалары) бақалшақтарын өндіру ерекше құндылыққа ие болды.

Жергілікті тұрғындар күрделі керамика мен тоқыма бұйымдарын жасаған шебер қолөнершілер ретінде танымал болды. Сонымен қатар, олар жағалау бойымен алыс теңіз саудасы үшін үлкен салдарды пайдаланатын теңдессіз навигаторлар болды.

Негізгі оқиғалар хронологиясы

• Колумбқа дейінгі дәуір (XV ғасырға дейін): Аумақты теңізшілердің дамыған мәдениетін құрған және бірегей спондилус бақалшақтарымен сауда жасаған тумпис халқы мекендейді.
• XV ғасырдың соңы: Аймақ Инка Пачакутек пен оның мұрагерлерінің басшылығымен әскери экспансия кезінде Инк империясына (Тауантинсуйу) қосылады.
• 1528 жыл: Франсиско Писарроның екінші экспедициясы алғаш рет Тумбес жағалауына жетеді, онда испандықтар гүлденген тас қала мен қамалды көреді.
• 1532 жыл: Испан конкистадорлары Тумбеске қонып, Перуді жаулап алуды бастайды және жергілікті билеуші (курака) Чилимасаның қарсылығына тап болады.
• Отаршылдық кезең (XVI–XVIII ғғ.): Қала өзінің бұрынғы айбынын жоғалтып, Лима мен Кито арасындағы шағын транзиттік пунктке айналады.
• 7 қаңтар 1821 жыл: Тумбес аймақтағы алғашқы қалалардың бірі болып азаттық қозғалысын қолдап, Испаниядан тәуелсіздігін жариялайды.
• 1863 жыл: Сорритос елді мекенінде (Тумбес аймағы) Оңтүстік Америкадағы алғашқы мұнай ұңғымасы бұрғыланып, индустрияның дамуына жол ашты.
• Шілде 1941 жыл: Қала «41-жылғы науқан» ретінде белгілі Перу-Эквадор қақтығысы оқиғаларының орталығында болады.
• 25 қараша 1942 жыл: Тумбес Пьюра департаментінен бөлініп, ресми түрде Перудің дербес департаменті (аймағы) мәртебесін алады.
• 1975 жыл: Аймақтың бірегей құрғақ тропикалық ормандарын сақтауға арналған Серрос-де-Амотапе ұлттық паркі негізделді.
• 2 наурыз 1988 жыл: Мангр ормандарының бірегей экосистемасын қорғау үшін Мангларес-де-Тумбес ұлттық қорығы құрылды.
• 26 қазан 1998 жыл: Перу мен Эквадор арасындағы бейбіт келісімге (Бразилиа актісі) қол қою тұрақтылық пен шекаралас ынтымақтастықтың жаңа дәуірін ашады.
• 2016 жыл: Тумбес аумақтарын қамтитын «Нороэсте Амотапес – Мангларес» биосфералық резерваты ЮНЕСКО-ның бүкіл дүниежүзілік биосфералық резерваттар желісінің бөлігі ретінде танылды.

Қала дамуының негізгі кезеңдері

Тумбестің заманауи қала ретінде қалыптасу тарихы оның шекарадағы стратегиялық орналасуымен және табиғи ресурстарымен тығыз байланысты. Төменде оның экономикалық және мәдени келбетін айқындаған басты белестер берілген:

• Инктердің жол желісіне интеграциялануы (XV ғасыр). Қаланың «Кхапак-Ньян» жол жүйесіне қосылуы оны маңызды логистикалық торапқа айналдырды. Бұл жағалау аймақтары мен Анд таулы аудандары арасындағы сауданың дамуына серпін беріп, қаланың болашақ коммерциялық қызметінің негізін қалады.
• Мұнай өндірудің басталуы (1863 жыл). Оңтүстік Америкадағы алғашқы мұнай ұңғымасының жақын маңдағы Сорритоста бұрғылануы Тумбесті жаңа индустрияға қызмет көрсету орталығына айналдырды. Бұл оқиға бұрын тек ауыл шаруашылығы мен балық аулауға тәуелді болған экономиканы әртараптандырды.
• Әкімшілік автономияға қол жеткізу (1942 жыл). Департамент астанасы мәртебесін алу қалаға бюджет пен қала құрылысын өз бетінше жоспарлауға мүмкіндік берді. Әкімшілік ғимараттар, оқу орындарын салу және қалалық ортаны модернизациялаудың белсенді кезеңі басталды.
• Шекаралардың ашылуы және сауда интеграциясы (1998 жыл). Эквадормен бейбіт келісімге қол қою қаланың даму бағытын түбегейлі өзгертті. Жабық шекара аймағынан Тумбес жанданған сауда хабына айналды, бұл қонақ үйлер мен коммерциялық жылжымайтын мүлік құрылысының серпініне әкелді.
• Экологиялық танылу (1988–2016 жылдар). Мангларес ұлттық қорығының құрылуы және аймақтың ЮНЕСКО-ның биосфералық резерваттар желісіне енуі қаланың жаңа брендін қалыптастырды. Тумбес экотуризм орталығына айналды, бұл қызмет көрсету саласының дамуына және «қара бақалшақтардың» бірегей гастрономиялық мәдениетін сақтауға ықпал етті.
• Биұлттық орталықтың (CEBAF) іске қосылуы. Панамерикалық тас жолында заманауи шекаралық бақылау орталығының құрылысы жүктер мен жолаушылар транзитін оңтайландырды. Бұл қаланың бүкіл елдің сыртқы саудасына әсер ететін Перудің басты солтүстік қақпасы мәртебесін біржола бекітті.

Сәулет эволюциясы және қала ландшафты

Тумбестің сәулеттік келбеті Перудің оңтүстігіндегі отаршылдық қалалардан айтарлықтай ерекшеленеді. Климаттық ерекшеліктерге, жиі болатын су тасқындарына (Эль-Ниньо феномені) және өткендегі шекаралық қақтығыстарға байланысты мұнда көне монументалды ғимараттар аз сақталған. Қала археологиялық мұраның, дәстүрлі жағалау сәулетінің және заманауи функционалды құрылыстың эклектикалық үйлесімін білдіреді.

Негізгі кезеңдер мен стильдер

Тумбестің қала құрылысының дамуын бірнеше негізгі дәуірге бөлуге болады, олардың әрқайсысы өзіндік, кейде тіпті байқалмайтын із қалдырды:

• Испандықтарға дейінгі кезең (Шикі кірпіш сәулеті):

  Қазіргі қаланың өзі жаңа іргетастарда тұрғанымен, оның қала құрылысының тамыры бүгінде Кабеса-де-Вака (Cabeza de Vaca) археологиялық кешені ретінде белгілі ежелгі қонысқа барып тіреледі. Бұл Инк мәдениеті мен жергілікті халықтарға тән саманнан (adobe) және тастан салынған пирамидалық құрылымдары (уакалары) бар әкімшілік орталық болған.

• Республикалық кезең (Дәстүрлі тропикалық стиль):

  XIX ғасырда және XX ғасырдың басында жағалаудағы азаматтық сәулеттің ерекше стилі қалыптасты. Бұл ыстық климатқа бейімделген үйлер: желдетуге арналған биік төбелер, ағаш пен бамбукты (caña de Guayaquil) пайдалану, сондай-ақ кең балкондар. Өкінішке орай, бұл құрылыстардың көбі бетонға жол берді, бірақ олардың элементтерін әлі де ескі кварталдардан кездестіруге болады.

• Заманауи кезең (Эклектика және Модернизм):

  Қазіргі Тумбес — бетон мен кірпіш қаласы. Орталықта XX ғасырдың екінші жартысындағы функционализм басым. Жергілікті модернизмнің айқын мысалы ретінде аймақтың тарихы туралы баяндайтын мозаика қолданылған қоғамдық кеңістіктердің безендірілуін айтуға болады.

Маңызды құрылыстар мен қалалық доминанттар

Қаланың келбетін негізінен тарихи орталықта орналасқан бірнеше негізгі нысандар қалыптастырады:

• Сан-Николас-де-Толентино соборы (Iglesia Matriz San Nicolás de Tolentino):

  Пласа-де-Армас алаңында орналасқан қаланың басты храмы. Ғимарат XX ғасырда қайта салынған және барокко элементтері бар неоколониалды стильдің үлгісі болып табылады. Ол асимметриялы мұнарасымен және Мәсіх пен әулиелердің өмірінен көріністер бейнеленген заманауи витраждарымен ерекшеленеді.

• Акустикалық раковина (Concha Acústica):

  Басты алаңдағы қаланың символына айналған бірегей сәулет нысаны. Бұл Тумбестің табиғи байлығы мен тарихын (соның ішінде испандықтардың келуі мен жергілікті дәстүрлерді) дәріптейтін ашық мозаикамен безендірілген сахналық конструкция. Бұл жергілікті монументалды өнердің жарқын мысалы.

• III Мыңжылдық Малеконы (Malecón III Milenio):

  Тумбес өзені жағалауын заманауи абаттандырудың мысалы. Бұл аудан өзенді қалалық ортаға біріктіру әрекетін көрсетеді, мұнда аптап ыстықтан қорғалған бақылау алаңдары бар серуендеу аймақтары жасалған.

Тумбестің көрнекті тұлғалары

Бұл солтүстік аймақтың тарихы есімдері Перу жылнамасына мәңгілікке жазылған мықты көшбасшылар мен батырлармен қалыптасқан. Ежелгі билеушілерден бастап қазіргі заман қаһармандарына дейін — міне, Тумбес рухын бейнелейтін негізгі тұлғалар:

• Курака Чилимаса (Curaca Chilimasa)
  Билеуші және қолбасшы (XVI ғасыр)
  Екі дүниенің тағдыршешті кездесуі сәтіндегі Тумбес жерлерінің әміршісі. Ол 1532 жылы Франсиско Писарро экспедициясының қонуына қарсы қорғанысты ұйымдастырған қарсылық жетекшісі ретінде тарихқа енді. Чилимаса аймақтың байырғы бірегейлігінің және басқыншылар алдындағы ерліктің басты символы болып қала береді.
• Франсиско Ибаньес (Francisco Ibáñez)
  Патриот және тәуелсіздік үшін күрескер (XIX ғасыр)
  Перудің солтүстігіндегі азаттық қозғалысының орталық тұлғасы. Дәл осы кісі 1821 жылғы 7 қаңтарда астанадан бұрын Тумбестің испан тәжінен тәуелсіздігін жариялаған патриоттар тобын басқарды. Оның батыл әрекеттері генерал Хосе де Сан-Мартиннің ортақ ісіне маңызды үлес болды.
• Андрес Араухо Моран (Andrés Araujo Morán)
  Ұшқыш және ұлттық батыр (XX ғасыр)
  1941 жылғы Перу-Эквадор қақтығысы кезінде жанқиярлықтың үлгісіне айналған Тумбес тумасы. Ұшқыш ретінде ол күрделі барлау миссияларын орындап, елдің егемендігін қорғау жолында қаза тапты. Оның құрметіне қаланың бір ауданы мен ескі әуежай аталған.
• Хуан Валер Сандовал (Juan Valer Sandoval)
  Армия полковнигі және демократия батыры (1958–1997)
  Тумбесте дүниеге келген және Перудің ең құрметті қазіргі заманғы батырларының біріне айналды. Лимадағы Жапония елшілігінде кепілге алынғандарды босату бойынша әйгілі «Чавин-де-Уантар» операциясы кезінде арнайы жасақтың шабуылдаушы тобын басқарды. Шайқаста бейбіт тұрғындарды өз денесімен жауып қаза тауып, қайтыс болғаннан кейін жоғары мемлекеттік наградалармен марапатталды.