Kota Kinabalu

Қазіргі Кота-Кинабалу тарихы XIX ғасырдың соңында басталады, бірақ бұл жерлер XV ғасырдан бастап Бруней империясының ықпалында болды. Алғашында бұл жерде Апи-Апи балықшылар ауылы орналасқан болатын. 1899 жылы Британдық Солтүстік Борнео компаниясы (BNBC), Гая аралындағы базасынан айырылып, осы жерде жаңа әкімшілік орталықтың негізін қалады. Қоныс компания төрағасының орынбасары сэр Чарльз Джесселдің құрметіне Джесселтон деп өзгертілді.

Қаланың қалыптасуында бірнеше факторлар негізгі рөл атқарды. Біріншіден, оның стратегиялық орналасуы: табиғи терең сулы айлақ желден қорғалған және порт үшін өте қолайлы болды. Екіншіден, жағалауды ішкі аудандармен байланыстырған салынып жатқан Солтүстік Борнео теміржолына жақындығы сауданың дамуына ықпал етті. Британдық компанияның басқаруымен Джесселтон тез арада маңызды сауда торабына айналды.

Бастапқыдан-ақ қала экономикасы экспортқа бағытталды. Джесселтон аралдың ішкі аймақтарынан жеткізілетін каучук, ротанг, бал және балауыз саудасының орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, қала толығымен дерлік қираған кезде, ол қалпына келтіріліп, 1946 жылы Сандаканның орнына Британдық Солтүстік Борнео тәждік отаршылдығының астанасы болды. 1968 жылы, тәуелсіз Малайзияның құрамында болған кезде, Джесселтон жақын маңда орналасқан айбынды Кинабалу тауының құрметіне Кота-Кинабалу деп өзгертілді.

• XIX ғасырдың соңы: 1882 жылы Апи-Апи («Оттар») деген атпен белгілі қазіргі қаланың орнында шағын балықшылар қонысының негізі қаланды.
• 1899 жыл: Британдық Солтүстік Борнео компаниясы осы жерде өзінің жаңа әкімшілік орталығы мен портының негізін қалап, оны төраға орынбасары сэр Чарльз Джесселдің құрметіне Джесселтон деп атайды. Стратегиялық орналасуы мен теміржол құрылысының арқасында қала каучук пен басқа да ресурстарды экспорттаудың маңызды орталығына айналады.
• 1942–1945 жылдар: Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала оккупацияда болады. 1945 жылы азат ету жолындағы шайқастар кезінде Джесселтон жаппай бомбалауға ұшырап, нәтижесінде толығымен дерлік қирайды.
• 1946 жыл: Соғыстан кейін қираған қала британдық тәждің тікелей басқаруына өтіп, Сандаканның орнына Солтүстік Борнео отарының астанасы болады. Оны ауқымды қалпына келтіру жұмыстары басталады.
• 1963 жыл: Солтүстік Борнео, атауы Сабах деп өзгертіліп, жаңадан құрылған Малайзия Федерациясының құрамына кіреді. Джесселтон штат астанасы мәртебесін сақтап қалады.
• 1968 жыл: 30 қыркүйекте қала атауы ресми түрде Кота-Кинабалу болып өзгереді. Жаңа атау жақын маңда орналасқан және жергілікті халықтар үшін қасиетті саналатын Кинабалу тауының құрметіне берілген.
• 2000 жыл: 2 ақпанда Кота-Кинабалу ресми қала (city status) мәртебесін алады, бұл оның Шығыс Малайзияның негізгі туристік және экономикалық орталықтарының бірі ретінде дамуының жаңа кезеңін білдіреді.

Кота-Кинабалу дамуындағы негізгі белестер

Кота-Кинабалудың қазіргі келбеті мен мәртебесі — шағын жағалаудағы қонысты Шығыс Малайзияның серпінді мегаполисі мен туристік орталығына айналдырған бірнеше негізгі кезеңдердің нәтижесі. Міне, оның дамуының басты кезеңдері:

• Джесселтонның негізінің қалануы және теміржол құрылысы (1899). Британдық Солтүстік Борнео компаниясының жаңа әкімшілік орталығын құруы және аралдың ішкі аудандарына теміржол тартуы экономикалық өсудің бастау нүктесі болды. Қала тез арада каучук, ағаш және басқа да табиғи ресурстарды экспорттауға арналған негізгі портқа айналды.
• Соғыстан кейінгі қалпына келтіру және астаналық мәртебе (1946). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде толықтай дерлік қирағаннан кейін, ол кезде әлі Джесселтон деп аталатын қала қайта тұрғызылып, Сандаканды мәртебесі жағынан басып озып, жаңа британдық Солтүстік Борнео тәждік отаршылдығының астанасы болып тағайындалды. Бұл оның болашақ әкімшілік және саяси маңыздылығының негізін қалады.
• Кота-Кинабалу болып қайта аталуы (1968). Малайзия құрамына кіргеннен кейін атаудың отаршылдық «Джесселтоннан» «Кота-Кинабалуға» (Кинабалу бекінісі) өзгеруі маңызды мәдени бетбұрысты білдірді. Қала жергілікті халықтар үшін қасиетті Кинабалу тауымен тығыз байланысты жаңа бірегейлікке ие болды.
• Қала мәртебесін алу (2000). 2000 жылғы 2 ақпанда «city» мәртебесінің ресми түрде берілуі оның қарқынды өсуі мен маңыздылығының мойындалуы болды. Бұл қадам қалалық инфрақұрылымға, заманауи сауда орталықтарының, қонақүйлер мен тұрғын үй кешендерінің құрылысына одан әрі инвестиция тартуға серпін берді.
• Халықаралық туристік хабқа айналу (XX ғасырдың соңы – XXI ғасырдың басы). Теңіз бен таулардың арасындағы бірегей орналасуының арқасында Кота-Кинабалу Малайзияның басты туристік бағыттарының біріне айналды. Халықаралық әуежайдың дамуы, Тунку Абдул Рахман теңіз ұлттық паркінің құрылуы және Кинабалу тауына шығуды танымал ету бүкіл әлемнен саяхатшыларды қалаға тартты.
• Экономикалық өсу және модернизация. Кота-Кинабалу — Шығыс Малайзияның ірі өнеркәсіптік және коммерциялық орталықтарының бірі. Оның экономикасы әртараптандырылған және сауда, логистика, туризм мен қызмет көрсету салаларын қамтиды. 30 қабатты Сабах Фаундейшен мұнарасы сияқты заманауи ғимараттардың салынуы оның экономикалық табысы мен жылдам даму қарқынын бейнелейді.

Кота-Кинабалудың сәулеттік келбеті — бұл оның толықтай дерлік қайта жаңғыру тарихы. Қала, ол кезде Джесселтон деп аталған, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде толығымен дерлік қирағандықтан, оның қазіргі көрінісі негізінен XX ғасырдың екінші жартысы мен XXI ғасырдың басында қалыптасты. Мұнда дәстүрлі мағынадағы көне кварталдар жоқ, бірақ оның орнына қарқынды тарих пен жедел дамуды көрсететін стильдердің бірегей қоспасы бар.

Соғысқа дейінгі мұра: өткеннің сынықтары

Отаршылдық Джесселтоннан санаулы ғана ғимарат сақталған. Олардың ішіндегі ең танымалы — Аткинсон сағат мұнарасы. 1905 жылы салынған бұл ағаш құрылыс бомбалау кезінде ғажайыппен аман қалды және бүгінде қаланың ерте тарихы туралы үнсіз ескерту болып табылады. Тағы бір мысал — қазір Сабах туризм басқармасы орналасқан ғимарат (бұрынғы пошта бөлімшесі). Бұл санаулы құрылыстар тропикалық климатқа бейімделген XX ғасырдың басындағы типтік британдық отаршылдық стильді білдіреді.

Соғыстан кейінгі модернизм және функционализм

1945 жылдан кейін ауқымды қайта құру басталды. Қала көшелері жағалау сызығына параллель және перпендикуляр етіп салынған нақты жоспармен жаңадан тұрғызылды. Орталық бөліктің құрылыс негізін екі және үш қабатты «шопхаустар» (shophouses) — функционализм стиліндегі ғимараттар құрады, мұнда бірінші қабатта дүкендер мен шеберханалар, ал жоғарғы қабаттарда тұрғын үйлер орналасты. Бұл утилитарлық тәсіл ескі орталықта әлі күнге дейін басым болып келетін танымал қалалық ландшафтты қалыптастырды.

Жаңа дәуірдің символдары: модернизм және брутализм (1970–1990 жылдар)

Малайзия құрамына кіргеннен кейін және одан кейінгі экономикалық өсумен қатар қалада маңызды, амбициялық жобалар пайда болады. Ең жарқын мысал — Тун Мустафа мұнарасы (Menara Tun Mustapha), ол сондай-ақ Sabah Foundation Building ретінде де белгілі. 1977 жылы салынған бұл 30 қабатты шыны мен болаттан жасалған цилиндрлік ғимарат әлемдегі қабаттары орталық өзектен тарайтын болат штангаларға бекітілген санаулы «аспалы» конструкциялы құрылыстардың бірі болып табылады. Бұл футуристік зәулім ғимарат Сабах штатының прогресі мен өркендеуінің символына айналды.

Қазіргі заманғы сәулет (2000 жылдардан бастап)

XXI ғасырдың басы Кота-Кинабалуды заманауи мегаполиске айналдырған құрылыс бумымен ерекшеленді. Көптеген зәулім қонақүйлер, тұрғын үй кешендері және Imago мен Suria Sabah сияқты ірі сауда орталықтары пайда болды. Қаланың жаңа келбетінде су бетінде жүзіп жүргендей әсер қалдыратын жасанды көлмен қоршалған Кота-Кинабалу қалалық мешіті сияқты заманауи мешіттер маңызды орын алады. Жағалаудың дамуы және Сабах халықаралық конгресс орталығы (SICC) сияқты нысандардың салынуы қаланың Борнеодағы негізгі туристік және іскерлік орталық ретіндегі мәртебесін айқындай түседі.

Кота-Кинабалу тарихындағы көрнекті тұлғалар

Кота-Кинабалу тарихы, отаршыл Джесселтоннан бастап қазіргі заманғы мегаполиске дейін, көрнекті тұлғалардың — жергілікті көсемдер мен тәуелсіздік үшін күрескерлерден бастап саясаткерлер мен халықаралық деңгейдегі қайраткерлерге дейінгі қызметімен тығыз байланысты. Олар қаланың және бүкіл Сабах аймағының дамуына елеулі із қалдырды.

• Дату Мухаммад Саллех (Мат Саллех) (1900 ж. қайтыс болған)

  Рөлі/мамандығы: Көсем және қарсылық күрескері.

  Тарихи маңызы: Мат Саллех Британдық Солтүстік Борнео компаниясының билігіне қарсы жергілікті қарсылықтың көшбасшысы болды. Ол XIX ғасырдың аяғында бірқатар көтерілістерді, соның ішінде 1897 жылы Гая аралындағы британдық қонысқа жасалған атақты шабуылды басқарды, бұл әкімшілік орталықтың материкке ауыстырылуына және Джесселтонның (болашақ Кота-Кинабалу) негізінің қалануына әкелді. Оның көтерілісі соңында басылғанымен, Мат Саллех Сабахта тәуелсіздік үшін күрескен ұлттық батыр ретінде құрметтеледі.

• Тун Фуад Стивенс (Tun Fuad Stephens) (1920–1976)

  Рөлі/мамандығы: Саясаткер, Сабахтың алғашқы бас министрі.

  Тарихи маңызы: Дональд Стивенс, кейіннен исламды қабылдап, Фуад есімін алған, Сабахтың тәуелсіздік алуы мен 1963 жылы Малайзия құрамына кіру процесіндегі негізгі тұлға болды. Ол штаттың алғашқы бас министрі және Сабахтың алғашқы губернаторы (Yang di-Pertua Negara) болды. Оның қызметі аймақтың саяси және экономикалық дамуының негізін қалады. 1976 жылы әуе апатынан қайғылы қаза тапты.

• Тун Дату Мустафа бин Дату Харун (Tun Mustapha) (1918–1995)

  Рөлі/мамандығы: Саясаткер, Сабахтың үшінші бас министрі.

  Тарихи маңызы: Тун Мустафа 1967-1975 жылдар аралығында бас министр қызметін атқарып, Сабах тарихындағы ең ықпалды саясаткерлердің бірі болды. Экономикаға, білім беруге және исламның таралуына қосқан үлесі үшін оны жиі «Сабах дамуының атасы» деп атайды. Ол штаттың әлеуметтік және экономикалық прогресінде орасан зор рөл атқарған «Сабах Фаундейшен» (Yayasan Sabah) қорын құрды. Кота-Кинабалудағы әйгілі Тун Мустафа мұнарасы оның құрметіне аталған.

• Датук Питер Моджунтин (Datuk Peter Mojuntin) (1939–1976)

  Рөлі/мамандығы: Саясаткер, штат үкіметіндегі министр.

  Тарихи маңызы: Питер Моджунтин кадазан-дусун халқының көрнекті саяси көшбасшысы және UNKO партиясының негізін қалаушылардың бірі болды. Ол Сабахтың байырғы халқының құқықтары мен мүдделерін белсенді түрде қорғады. Жергілікті өзін-өзі басқару және тұрғын үй құрылысы министрі ретінде ол инфрақұрылымның дамуына айтарлықтай үлес қосты. Оның өмірі Тун Фуад Стивенстің өмірін қиған сол «Double Six Crash» әуе апатында үзілді.

• Пенни Вонг (Penny Wong) (1968 ж. т.)

  Рөлі/мамандығы: Саясаткер, Австралияның сыртқы істер министрі.

  Тарихи маңызы: Пенни Вонг Кота-Кинабалуда дүниеге келген және Австралияға көшкенге дейін балалық шағын осында өткізген. Ол Австралия саясатындағы ең ықпалды тұлғалардың біріне айналып, сыртқы істер министрі лауазымын иеленді. Оның тарихы Малайзия мен Австралия арасындағы тығыз байланысты бейнелейді, ал оның туған жеріне сапарлары әрқашан үлкен қызығушылық тудырып, Кота-Кинабалудың халықаралық маңызын айқындайды.