Winnipeg

Виннипег тарихы еуропалықтар келгенге дейін ерте кезден бастау алады. Ред-Ривер және Ассинибойн өзендерінің түйіскен жері, The Forks (Форкс) ретінде танымал орын мыңдаған жылдар бойы жергілікті халықтар үшін сауда, аңшылық және кездесулер өткізу үшін маңызды орталық болған. Алғашқы еуропалық қатысу 1738 жылы, француздар аң терісі саудасы үшін Форт-Руж сауда бекетінің негізін қалаған кезде белгіленді. Кейінірек бұл аумақ Гудзон шығанағы компаниясының бақылауына өтті. Алғашқы тұрақты еуропалық қоныс — Ред-Ривер колониясының негізін 1812 жылы шотландиялық қоныс аударушылар қалады. Виннипег ресми қала мәртебесін 1873 жылы алды.

Виннипегтің дамуын бірнеше негізгі факторлар айқындады. Бастапқыда оның өсуі аң терісі саудасымен және маңызды өзен жолдарының қиылысындағы стратегиялық орналасуымен байланысты болды. Дегенмен, қала үшін нағыз серпіліс Канадалық Тынық мұхит теміржолының құрылысы болды. 1885 жылы Виннипег арқылы Канаданың шығысы мен батысын жалғастыратын теміржол желісі тартылды. Бұл қаланы ең ірі көлік торабына және «Батысқа ашылған қақпаға» айналдырды, бұл қарқынды экономикалық өсу мен иммигранттардың келуіне түрткі болды.

XIX ғасырдың аяғы – XX ғасырдың басында Виннипег Солтүстік Америкадағы ең жылдам дамып келе жатқан және өркендеген қалалардың бірі болды. Ол Канаданың астық өнеркәсібінің орталығына айналды, мұнда ең ірі астық биржаларының бірі жұмыс істеді. Экономикалық серпіліс бүкіл әлемнен инвесторлар мен жұмыс күшін тартты, бұл қаланың көпұлтты келбетін қалыптастырды. Осы кезеңде көптеген викториандық стильдегі ғимараттар салынды, олардың көбі тарихи Эксчейндж ауданында сақталған. 1920 жылға қарай Виннипег Канаданың экономикалық және мәдени өмірінде маңызды рөл атқара отырып, елдегі төртінші үлкен қала болды.

Виннипег тарихындағы негізгі белестер

Виннипег тарихы — бұл жергілікті халықтардың сауда бекетінен бастап Канада прерияларының ең маңызды мегаполистерінің біріне дейінгі толысқан жолы. Төменде заманауи қаланың келбеті мен сипатын қалыптастырған негізгі оқиғалар берілген.

• 1738 ж. — Француз зерттеушісі Пьер Готье де Варенн де ла Верандри негізін қалаған осы аумақтағы алғашқы сауда бекеті — Форт-Руж орнатылды.
• 1812 ж. — Граф Селкирктің басшылығымен шотландиялық қоныс аударушылар аймақтағы алғашқы тұрақты еуропалық қоныс болған Ред-Ривер колониясының негізін қалайды.
• 1822 ж. — Гудзон шығанағы компаниясы Форт-Гарриді салады, ол ұзақ жылдар бойы Солтүстік Американың бұл бөлігіндегі аң терісі саудасының басты орталығына айналады.
• 1869–1870 жж. — Луи Риэльдің басшылығымен Ред-Ривердегі көтеріліс орын алады. Бұл оқиға 1870 жылы Манитоба провинциясының құрылуына әкелді.
• 1873 ж. — Виннипег ресми түрде қала мәртебесін алады. Ол кезде оның халқы 2000 адамнан аз болатын.
• 1885 ж. — Виннипег арқылы Канадалық Тынық мұхит теміржолы құрылысының аяқталуы оны «Батысқа ашылған қақпаға» айналдырып, қарқынды өсуіне зор серпін береді.
• XX ғ. басы — Қала экономикалық серпілісті бастан өткеріп, Канададағы үшінші үлкен қалаға және астық саудасының, қаржы мен өнеркәсіптің ірі орталығына айналады.
• 1919 ж. — 30 000-нан астам жұмысшы қатысқан Канаданың жұмысшы қозғалысы тарихындағы ең маңызды оқиғалардың бірі — Виннипегтегі жалпыға бірдей ереуіл өтеді.
• 1950 ж. — Ред-Ривер өзеніндегі «Ұлы тасқын» деп аталатын ірі су тасқыны шамамен 100 000 тұрғынның жаппай эвакуациялануына және айтарлықтай қирауларға әкеледі.
• 1972 ж. — Виннипегтің іргелес 12 муниципалитетпен бірігуі орын алады, нәтижесінде «Unicity» деп аталатын біртұтас мегаполис құрылады.
• 1989 ж. — Өзендердің тоғысқан тарихи орны — The Forks ресми түрде жыл сайын миллиондаған келушілерді тартатын ірі қоғамдық, мәдени және туристік орталыққа айналады.
• 2014 ж. — Ұлттық маңызы бар жаңа көрнекті орынға айналған Адам құқықтары жөніндегі Канада мұражайы ашылады.

Виннипегтің дамуындағы негізгі кезеңдер

Виннипегтің дамуы — бұл оның сауда бекетінен ірі заманауи қалаға айналу тарихы. Оның экономикалық, мәдени және қала құрылысы келбетін айқындаған бірнеше бетбұрысты сәттерді атап өтуге болады.

• Канадалық Тынық мұхит теміржолының құрылысы (1885): Бұл жоба қала өсуінің басты катализаторына айналды. Теміржолдың пайда болуы Виннипегті жүктер мен мыңдаған иммигранттар үшін негізгі көлік торабына — «Батысқа ашылған қақпаға» айналдырды. Бұл астық саудасын, өнеркәсіпті ынталандырып, халық санының күрт өсуіне әкелді.
• Экономикалық серпіліс (XIX ғасырдың аяғы – XX ғасырдың басы): Өзінің жаңа мәртебесінің арқасында Виннипег «алтын ғасырды» бастан өткерді. Ол Канаданың үшінші үлкен қаласы және Солтүстік Американың басты қаржы орталықтарының бірі болды. Осы кезеңде тарихи Эксчейндж-Дистрикт ауданы салынды, оның архитектуралық келбеті әлі күнге дейін өткендегі өркендеудің куәсі болып табылады.
• Виннипегтегі жалпыға бірдей ереуіл (1919): 30 000-нан астам жұмысшы көшеге шығып, қала жұмысын тоқтатып тастаған Канаданың жұмысшы қозғалысы тарихындағы ең маңызды оқиғалардың бірі. Ереуіл басылғанымен, ол әлеуметтік мәселелерге назар аудартып, ұзақ мерзімді перспективада елдегі кәсіподақ қозғалысы мен еңбек реформаларының дамуына ықпал етті.
• Су тасқынымен күрес және Red River Floodway құрылысы (1962–1968): 1950 жылғы жойқын су тасқынынан кейін алып айналма арна салу туралы шешім қабылданды. Өз уақытында Панама каналынан кейінгі жер жұмыстарының көлемі бойынша әлемде екінші орын алған бұл өршіл инженерлік жоба қаланы болашақ тасқындардан қорғап, оның қауіпсіз дамуын қамтамасыз етті.
• «Unicity» құрылуы (1972): Әкімшілік реформа Виннипегтің өзін және оның 12 маңайын біртұтас мегаполиске біріктірді. Бұл дамуды үйлестіруге, бірыңғай салық жүйесін құруға және үлкен аумақтағы қалалық қызметтердің тиімділігін арттыруға бағытталған қалалық басқару саласындағы батыл эксперимент болды.
• The Forks-ты жаңарту (1989 жылдан бастап): Мыңдаған жылдар бойы жергілікті халықтардың орталығы болған, кейін қараусыз қалған теміржол шеберханаларына айналған өзендердің тоғысқан тарихи орны жанды қоғамдық кеңістікке айналдырылды. Бүгінде The Forks — қаланың басты мәдени, туристік және рекреациялық орталығы, оның заманауи жаңғыруының символы.
• Адам құқықтары жөніндегі Канада мұражайының ашылуы (2014): Бұл ұлттық маңызы бар мұражайдың пайда болуы қалаға әсерлі архитектуралық нысан қосып қана қоймай, Виннипегтің гуманитарлық мәселелерді талқылау орталығы ретіндегі мәртебесін нығайтты. Бұл Канаданың астанадан тыс жерде жарты ғасырға жуық уақыт ішінде салынған алғашқы ұлттық мұражайы, бұл қаланың елдің мәдени картасындағы маңыздылығын атап өтті.

Виннипег архитектурасы — оның «Солтүстік Чикагоға» айналуынан бастап қазіргі жаңғыруына дейінгі өрлеуі мен құлдырауының айқын тарихы. Қала ландшафты — эдуард дәуірінің зәулім ғимараттары модернизм үлгілерімен және батыл заманауи құрылымдармен астасып жатқан эклектикалық стильдер жиынтығы.

Өркендеу дәуірі: XIX ғасырдың аяғы – XX ғасырдың басы

1880-жылдардан 1913 жылға дейінгі кезең Виннипег үшін «алтын ғасыр» болды. Канадалық Батысқа ашылған қақпа және астық саудасының орталығы мәртебесінің арқасында қала бұрын-соңды болмаған экономикалық серпілісті бастан өткерді. Бұл өркендеу архитектурада, әсіресе тарихи Эксчейндж-Дистрикт ауданында көрініс тапты. Канаданың ұлттық тарихи ескерткіші ретінде танылған бұл аудан Солтүстік Американың XX ғасырдың басындағы коммерциялық архитектурасының ең жақсы сақталған топтамаларының бірімен мақтана алады. Мұнда мынадай стильдер басым:

• Чикаго мектебі: Үлкен терезелері, болат қаңқасы және минималды ою-өрнегі бар функционалды ғимараттар. Union Bank Tower ғимараты сияқты қаланың алғашқы зәулім үйлері бұған жарқын мысал бола алады.
• Боз-ар (Beaux-Arts): Банктер мен үкімет ғимараттарына тән, бағандары, пилястралары және бай декоры бар зәулім әрі симметриялы стиль. Манитоба Заң шығарушы жиналысының ғимараты осы стильдің көрнекті үлгісі болып табылады.
• Ричардсон роман стилі: Дөңгелек аркалары мен өңделмеген тас қалауы бар, беріктік пен төзімділік сезімін ұялататын массивті тас ғимараттар. Эксчейндж-Дистрикттегі көптеген қоймалар дәл осы стильде салынған.

Модернизм және соғыстан кейінгі даму: XX ғасырдың ортасы

Ғасыр басындағы қарқынды өсуден кейін қаланың дамуы баяулады. XX ғасырдың ортасында Виннипег архитектурасы модернизмнің әлемдік тенденцияларына ілесті. Бұл кезең таза сызықтары бар және артық декорсыз функционалды ғимараттардың құрылысымен сипатталады. Қалада брутализм және интернационалдық стильдегі құрылыстар пайда болды. Centennial Concert Hall және Manitoba Museum, Centennial Centre мәдени кешенінің аясында салынған ғимараттар бұған мысал бола алады. Осы кезеңде ауқымды қала құрылысы жобасы — Red River Floodway (1962–1968) іске асырылды. Бұл қаланы жойқын су тасқынынан қорғаған және оның болашақ аумақтық дамуын айқындаған алып айналма арна.

Заманауи архитектура және постмодернизм: XX ғасырдың аяғы – XXI ғасырдың басы

Соңғы онжылдықтарда Виннипег бірнеше айтулы жобалардың арқасында әлемдік архитектуралық картада өзін тағы да танытты. Бұл ғимараттар өз функцияларын орындап қана қоймай, қаланың жаңа символдарына айналуда.

• Адам құқықтары жөніндегі Канада мұражайы (2014): Сәулетші Антуан Предок жобалаған бұл ғимарат деконструктивизмнің ең жарқын үлгісі болып табылады. Оның күрделі геометриясы, спиральді пандустары және көкке бой созған «Үміт мұнарасы» қуатты әрі есте қаларлық бейне қалыптастырады.
• Эспланада Риэль көпірі (2003): Ред-Ривер өзені арқылы өтетін, үстінде мейрамханасы бар бұл жаяу жүргіншілерге арналған аспалы көпір заманауи Виннипегтің ең танымал символдарының біріне айналды.
• Manitoba Hydro Place ғимараты: Бұл кеңселік зәулім ғимарат энергия тиімділігімен және архитектура мен қоршаған ортаны қорғау саласында көптеген марапаттарға ие болған инновациялық "жасыл" дизайнымен танымал.

Виннипегтің қала құрылысының дамуы оның географиясымен — Ред-Ривер және Ассинибойн өзендерінің түйісуімен, сондай-ақ оның алғашқы көшелер желісін қалыптастырған теміржолдардың салынуымен тығыз байланысты болды. Бүгінде қала өзінің бай архитектуралық мұрасын сақтай отырып және оған жаңа, батыл жобаларды үйлесімді түрде енгізе отырып, дамуын жалғастыруда.

Виннипегпен байланысты көрнекті тұлғалар

Виннипег Канаданың және бүкіл әлемнің тарихында, мәдениетінде және спортында айтарлықтай із қалдырған көптеген адамдардың туған жері немесе өмірінің маңызды кезеңі болды. Олардың кейбіреулері мыналар:

• Луи Риэль (1844–1885) — саяси қайраткер, метистердің көшбасшысы. Манитоба провинциясының негізін қалаушы болып саналады. Оның қызметі, соның ішінде Ред-Ривердегі көтеріліс Виннипег пен Канадалық Батыс тарихындағы басты оқиға болды.
• Нелли Маккланг (1873–1951) — суфражист, жазушы және саясаткер. Виннипегте тұрған кезінде ол 1916 жылы әйелдерге сайлау құқығын берген Канададағы алғашқы провинция болған Манитобадағы әйелдердің құқықтары үшін күрестегі негізгі тұлғалардың бірі болды.
• Терри Фокс (1958–1981) — атлет, гуманитарлық қайраткер және Канаданың ұлттық батыры. Ол Виннипегте дүниеге келген. Оның «Үміт марафоны» — қатерлі ісікті зерттеуге қаражат жинау үшін протез аяқпен бүкіл ел бойынша жүгіруі — батылдықтың символына айналды және бүкіл әлем бойынша миллиондаған адамды шабыттандырды.
• Габриэль Руа (1909–1983) — франко-канадалық әдебиет тарихындағы ең маңызды жазушылардың бірі. Сен-Бонифасте (қазіргі Виннипегтің бөлігі) өскен, оның көптеген шығармалары, соның ішінде атақты «Bonheur d'occasion» романы осы аймақтағы өмірді суреттейді.
• Нил Янг (1945 ж.т.) — әлемге әйгілі рок-музыкант және әндер авторы. Ол Торонтода туғанымен, жастық шағы мен музыкалық мансабының бастауын Виннипегте өткізіп, алғашқы топтарын осында құрған.
• Бертон Каммингс (1947 ж.т.) — музыкант, әнші және әндер авторы. Әлемге "American Woman" сияқты хиттерді сыйлаған аңызға айналған виннипегтік The Guess Who рок-тобының вокалисі және клавишшісі ретінде танымал.
• Клара Хьюз (1972 ж.т.) — спортшы, алты дүркін Олимпиада жүлдегері. Тарихта жазғы (велоспорттан) және қысқы (конькимен жүгіруден) Олимпиада ойындарында медаль жеңіп алған жалғыз атлет болуымен ерекшеленеді.
• Гай Мэддин (1956 ж.т.) — кинорежиссер және сценарист. Өзінің авангардтық және сюрреалистік стилімен танымал. Оның фильмдері көбінесе туған қаласынан шабыт алады, ал «Менің Виннипегім» туындысы қалаға деген махаббатының өзіндік көрінісі болып табылады.