Toronto

Торонто тарихы — бұл еуропалықтар келгенге дейін көп уақыт бұрын басталған терең тарих. Бұл жерлер мыңдаған жылдар бойы байырғы халықтар үшін мекен және маңызды сауда торабы болған, бұл болашақ мегаполистің атауына негіз болды.

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

«Торонто» атауы ирокездердің "Tkaronto" сөзінен шыққан деп есептеледі, бұл «ағаштар суда тұрған жер» дегенді білдіреді. Еуропалық отарлауға дейін бұл аумақтар гурон-вендаттар, гауденосаунилер және кейінірек миссиссогилер сияқты халықтардың мекені мен кездесу орны болды. XVIII ғасырда француз көпестері мұнда аң терісі саудасы үшін бірнеше сауда бекеттерін құрды, бірақ олардың болуы ұзаққа созылмады.

Қаланың заманауи тарихы XVIII ғасырдың соңында басталды. Америка революциясынан кейін мұнда британдық тажға адал лоялистер ағылды. 1787 жылы британдық билік миссиссоги тайпасымен «Торонтоны сатып алу» деп аталатын мәміле жасап, Онтарио көлінің маңындағы кең алқаптарды иемденді. Қаланың ресми негізі қаланған күні 1793 жыл болып саналады, сол кезде Жоғарғы Канаданың лейтенант-губернаторы Джон Грейвс Симко мұнда провинцияның жаңа астанасы болуы тиіс Йорк қаласының іргетасын қалады.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Йорктің, содан кейін Торонтоның дамуы бірнеше негізгі факторларға байланысты болды:

• География: Онтарио көлінің жағасындағы табиғи айлағы бар стратегиялық орналасуы қорғанысты қамтамасыз етіп, қаланы маңызды көлік және сауда торабына айналдырды.
• Саяси билік: Жоғарғы Канаданың астанасы мәртебесі қалаға бірден әкімшілік маңыз беріп, мұнда шенеуніктерді, әскерилерді және қоныстанушыларды тартты.
• Сауда және экономика: Бастапқыда экономика аң терісі саудасына негізделді, бірақ көп ұзамай порт ағаш пен ауылшаруашылық өнімдерін экспорттау орталығына айналды. XIX ғасырдың ортасында теміржолдардың салынуы индустрияландыруға қуатты серпін берді.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

1813 жылы ағылшын-америка соғысы кезінде қаланы американдық әскерлер басып алып, ішінара өртеп жіберді. Дегенмен, ол тез арада қалпына келтірілді және 1834 жылы қала өзінің тарихи атауымен — Торонто болып ресми түрде тіркелді. Саясаткер және журналист Уильям Лайон Маккензи оның алғашқы мэрі болды.

XIX ғасыр қарқынды өсу кезеңі болды: халық саны негізінен Британ аралдарынан келген иммигранттар есебінен өсті, өнеркәсіп, банк ісі және көлік желісі дамыды. Көшелерінің жағдайына байланысты «Батпақты Йорк» (Muddy York) деген лақап ат алған қала біртіндеп Канаданың жетекші экономикалық орталықтарының біріне айналды.

Торонто тарихындағы негізгі белестер

Қарапайым қоныстан гүлденген мегаполиске дейін — Торонто тарихы оның бірегей мінезін қалыптастырған оқиғаларға толы. Төменде қала дамуындағы негізгі сәттердің қысқаша хронологиясы берілген.

• 1750 ж. — Француз көпестері аң терісімен сауда жасау үшін Руйе фортын (Fort Rouillé) салады, бұл осы аумақтағы алғашқы еуропалық қоныстардың бірі болды.
• 1793 ж. — Лейтенант-губернатор Джон Грейвс Симко британдық Жоғарғы Канада колониясының астанасы болған Йорк қаласының негізін қалайды.
• 1813 ж. — Ағылшын-америка соғысы кезінде американдық әскерлер Йоркті басып алып, ішінара өртеп жібереді.
• 1834 ж. 6 наурыз — Йорк қаласы ресми түрде Торонто болып өзгертіледі, ал оның алғашқы мэрі Уильям Лайон Маккензи болады.
• 1837 ж. — Қалада мэр Маккензидің бастауымен билік етуші элитаға қарсы Жоғарғы Канададағы көтеріліс орын алады.
• 1849 ж. — «Торонтодағы ұлы өрт» деп аталатын ірі өрт қала орталығының едәуір бөлігін, соның ішінде Әулие Иаков соборын жойып жібереді.
• 1867 ж. — Канада Конфедерациясы құрылғаннан кейін Торонто жаңа Онтарио провинциясының астанасы болады.
• 1884 ж. — Канададағы алғашқы және ең ірі кітапханалардың бірі Торонто көпшілік кітапханасы ашылады.
• 1954 ж. — Торонто метрополитенінің алғашқы желісі іске қосылады, бұл қалалық көлік дамуының жаңа дәуірін білдіреді.
• 1976 ж. — Көптеген жылдар бойы әлемдегі ең биік ғимарат әрі қала символы болған Си-Эн Тауэр (CN Tower) құрылысы аяқталады.
• 1998 ж. — Алты муниципалитет (Ескі Торонто, Ист-Йорк, Этобико, Норт-Йорк, Скарборо және Йорк) біртұтас мегаполис — қазіргі Торонто қаласына біріктіріледі.
• 2010 ж. — Торонто G20 саммитін қабылдап, әлемдік жетекші қаржылық және саяси орталықтардың бірі ретіндегі мәртебесін растайды.

Торонто дамуының негізгі кезеңдері

Торонтоның британдық форпосттан әлемдегі жетекші мегаполистердің біріне айналуы — бұл амбициялардың, инновациялар мен мәдени әртүрліліктің тарихы. Экономикадағы, қала құрылысы мен әлеуметтік саладағы негізгі оқиғалар оның қазіргі келбетін айқындады.

• Теміржол бумы (XIX ғасырдың ортасы): Grand Trunk Railway сияқты теміржолдардың құрылысы Торонтоны Канаданың басты көлік және өнеркәсіп торабына айналдырды. Бұл өнеркәсіптің, қаржының қарқынды өсуіне ықпал етіп, қалаға мыңдаған жаңа тұрғындар мен жұмысшыларды тартты.
• Онтарио астанасы (1867 ж.): Канада Конфедерациясының құрылуымен Торонто халық ең тығыз қоныстанған және экономикалық тұрғыдан ең дамыған провинция — Онтарионың астанасы болып жарияланды. Бұл мәртебе қаланың саяси және әкімшілік маңызын нығайтып, билік пен капиталдың шоғырлануына жағдай жасады.
• Ұлы өрт (1904 ж.): Қала орталығындағы 100-ден астам ғимаратты жойған жойқын өрт құрылыс нормаларына түбегейлі өзгерістер енгізуге алып келді. Бұл оқиға іскерлік орталықты отқа төзімді материалдарды қолдана отырып ауқымды түрде қайта құруға серпін берді, бұл қазіргі даунтаунның келбетін қалыптастырды.
• Соғыстан кейінгі иммиграция (1950 жылдардан бастап): Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қала бүкіл әлемнен келген иммигранттардың жаппай ағынын бастан өткерді. Бұл толқын мәдени ландшафтты өзгертіп, Торонтоны планетадағы ең көпұлтты қалалардың біріне айналдырды және оның экономикасы мен әлеуметтік өмірін байытты.
• Метрополитен құрылысы (1954 ж.): Алғашқы метро желісінің іске қосылуы қалалық мобильділікте төңкеріс болды. Ол кеңейіп жатқан аудандарды орталықпен байланыстырды, метро желілерінің бойындағы аумақтардың дамуын ынталандырды және мегаполистің болашақ қоғамдық көлік жүйесінің негізін қалады.
• Си-Эн Тауэрдің бой көтеруі (1976 ж.): CN Tower телемұнарасының құрылысы теле және радиосигналдарды тарату мәселесін шешіп қана қоймай, қалаға оның басты сәулеттік символын сыйлады. Мұнара миллиондаған туристерді тартып, Канаданың инженерлік және экономикалық амбицияларын паш ете отырып, Торонтоның визит карточкасына айналды.
• Қаржы орталығы ретінде қалыптасуы (1970 жылдардан бастап): Квебектегі сепаратистік көңіл-күйдің нәтижесінде көптеген ірі компаниялар мен банктер өз штаб-пәтерлерін Монреальдан Торонтоға көшірді. Бұл оқиға қаланың Канаданың қаржы астанасы және Солтүстік Американың жетекші қаржы орталықтарының бірі ретіндегі мәртебесін біржола бекітті.
• Мегаполиске бірігу (1998 ж.): Алты бөлек муниципалитет (Ескі Торонто, Норт-Йорк, Скарборо, Этобико, Йорк және Ист-Йорк) біртұтас «мегаполиске» біріктірілді. Бұл әкімшілік реформа қалалық қызметтер мен ресурстарды басқаруды орталықтандыруға мүмкіндік беріп, қазіргі шекарасындағы заманауи Торонтоны құрды.

Торонтоның сәулеттік келбеті — бұл ұстамды георгиандық құрылыстардан бастап, батыл постмодернистік зәулім ғимараттарға дейінгі дәуірлер мен стильдер тоғысқан эклектикалық кенеп. Қаланың британдық Йорк форпостынан қазіргі заманғы мегаполиске дейінгі даму жолын оның әрқайсысы өз уақытының айғағы болып табылатын ғимараттары арқылы бақылауға болады.

Ерте кезең: георгиандық және викториялық стильдер

Өз тарихының бастауында, XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында Торонтоның (ол кезде Йорк) сәулеті британдық дәстүрлерге негізделді. Қатаң симметриясы мен қарапайым формалары бар георгиандық стиль қаланың алғашқы сәулеттік тіліне айналды. Өрттердің салдарынан сол кездегі көптеген құрылыстар сақталмағанымен, Дэниел Брук ғимараты (Daniel Brook Building) сияқты жекелеген мысалдар ерте кезеңді әлі күнге дейін еске салады. Қала тарихының басым бөлігінде негізгі құрылыс материалы кірпіш болды, бұл аймақтағы саздың бай қорымен байланысты еді.

XIX ғасырдың ортасынан бастап экономикалық өрлеу мен халық санының өсуін көрсететін викториялық сәулет басым бағытқа айналды. Бұл кезең өзімен бірге неоготика, роман стилі және Екінші империя сияқты қосалқы стильдердің алуан түрлілігін әкелді. Оған тән белгілер асимметрия, бай декор және ашық түстер болды. Кэббеджтаун (Cabbagetown) ауданы Солтүстік Америкадағы сақталған викториялық үйлердің ең үлкен топтамасымен мақтанады. Ескі мэрия (Old City Hall) мен Дистиллери тарихи ауданындағы (Distillery District) ғимараттар да сол дәуірдің көрнекті ескерткіштері болып табылады.

XX ғасырдың басы: классицизмнен ар-декоға дейін

XX ғасырдың басында эдвардтық классицизм және бозар (Beaux-Arts) сәнге енді, олар Юнион-Стейшн (Union Station) вокзалы сияқты ірі қоғамдық және коммерциялық ғимараттарды салу кезінде қолданылды. 1920–1930 жылдары қатаң геометрия, сәнді ою-өрнектер және заманауи материалдарды пайдаланумен сипатталатын ар-деко стилі өз ізін қалдырды. Canada Life Building ғимараты бұған мысал бола алады.

Соғыстан кейінгі модернизм

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Торонто сәулеті модернизм мен халықаралық стильдің ықпалымен түбегейлі өзгерді. Функционалдылық, қарапайым формалар, шынының, болаттың және бетонның көптігі жаңа дәуірдің визит карточкасына айналды. Бұл стиль прогресс пен экономикалық өсумен байланыстырылды. Қаржы ауданының келбетін айқындаған басты жоба көрнекті сәулетші Людвиг Мис ван дер Роэ жобалаған Toronto-Dominion Centre кешені болды. Тағы бір маңызды модернистік нысан — фин сәулетшісі Вильо Ревеллдің жобасы бойынша салынған Жаңа мэрия (Toronto City Hall).

Постмодернизм және қазіргі заман

1980 жылдардан бастап қатаң модернизмнің орнына сәулет өнеріне бейнелілікті, тарихи формалармен ойнауды және декоративтілікті қайтарған постмодернизм келді. Бұл кезең Торонтоның көкжиегін мәңгіге өзгерткен құрылыс бумымен тұспа-тұс келді. 1976 жылы аяқталған әйгілі Си-Эн Тауэр (CN Tower) мұнарасы қаланың символына айналды. XXI ғасырда сәулеттік ландшафт «Майкл Ли-Чин Кристалы» ретінде белгілі Онтарио Корольдік мұражайының (Royal Ontario Museum) қосымша құрылысы сияқты батыл деконструктивистік жобалармен толықты. Бүгінде Торонто өзінің бай тарихи мұрасын сақтай отырып, сәулеттік эксперименттер алаңы ретінде белсенді түрде бой көтеруін жалғастыруда.

Торонтомен байланысты көрнекті тұлғалар

Өз тарихы бойында Торонто тек Канаданың ғана емес, бүкіл әлемнің саясатында, ғылымында, өнері мен мәдениетінде айтарлықтай із қалдырған көптеген дарынды адамдардың үйі және тартылыс орталығы болды.

• Уильям Лайон Маккензи (1795–1861) — журналист, саясаткер және реформатор. 1834 жылы Йорк атауы ресми түрде өзгертілгеннен кейін Торонтоның алғашқы мэрі болып сайланды. Маккензи Жоғарғы Канаданың саяси өміріндегі орталық тұлға болды және билік етуші элитаға қарсы 1837 жылғы Көтерілісті басқарды.
• Сэр Фредерик Бантинг (1891–1941) — ғалым-медик және дәрігер. Чарльз Бестпен бірге Торонто университетінде инсулинді ашқан өнертапқыштардың бірі. Осы еңбегі үшін 1923 жылы ол физиология мен медицина саласындағы Нобель сыйлығына ие болып, осы санаттағы ең жас лауреат атанды.
• Маршалл Маклюэн (1911–1980) — философ, филолог және коммуникация теоретигі. Торонто университетінің профессоры, онда Мәдениет және технология орталығының негізін қалады. Маклюэн медианың әсерін зерттеу жөніндегі еңбектерімен әлемге танымал болды және «жаһандық ауыл» мен «хабарлама — бұл құрал» сияқты ұғымдарды айналымға енгізді.
• Кристофер Пламмер (1929–2021) — театр және кино актері. Торонтода дүниеге келген Пламмер жеті онжылдықты қамтитын керемет мансап құрды. Ол «Оскар», «Эмми» және «Тони» сыйлықтарының иегері, бұл оны «актерлік шеберліктің үштік тәжіне» ие болған санаулы актерлердің бірі етеді.
• Маргарет Этвуд (1939 ж.т.) — жазушы, ақын және әдебиет сыншысы. Шығармалары, соның ішінде әйгілі «Күтуші әйелдің хикаясы» романы әлемдік деңгейде танылған Канаданың ең танымал заманауи авторларының бірі. Этвуд ұзақ уақыт бойы Торонтода тұрып, еңбек етіп келеді.
• Фрэнк Гери (1929 ж.т.) — сәулетші. Қазіргі заманның ең ірі сәулетшілерінің бірі, деконструктивизмнің негізін қалаушы. Ол Торонтода туған және туған қаласына оның сәулеттік жауһарларының бірі — Онтарио өнер галереясының жаңартылған ғимаратын сыйға тартты.
• Нил Янг (1945 ж.т.) — музыкант, әнші және әндер авторы. Ол Торонтода тумаса да, халықаралық даңққа ие болғанға дейін дәл осы жерде 1960 жылдары оның музыкалық мансабы басталған.
• Дрейк (1986 ж.т.) — рэпер, әнші және актер. Торонтоның заманауи мәдени бейнесін айқындаған, қаланы жиі «The 6» деп атайтын жаһандық супержұлдыз. Оның қаланы әлемдік аренада танымал етуге қосқан үлесін асыра бағалау қиын.