Perugia

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Перуджа — Италияның ең көне қалаларының бірі, оның тарихы Римнің гүлденуінен әлдеқайда бұрын басталады. Қаланың негізін этрускілер шамамен б.з.б. VI ғасырда қалаған және ол ежелгі Перусна (Perusna) атауын иеленген. Алғашқы тарихи деректер бұл елді мекеннің Умбрия аймағында тез арада қуатты әрі ықпалды орталық мәртебесіне ие болғанын куәландырады.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қаланың дамуына географиялық және саяси факторлардың сәтті үйлесуі ықпал етті:

• Стратегиялық орналасуы: Қала биік төбеде тұрғызылды, бұл жаулардан табиғи қорғанысты қамтамасыз етті және Тибр өзенінің аңғарындағы сауда жолдарын бақылауға мүмкіндік берді.
• Саяси ықпалы: Перуджа ежелгі Италияның саяси өмірінде шешуші рөл атқарған он екі этруск қала-мемлекеттерінің қуатты одағы — Додекаполис құрамына кірді.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Ежелгі Перуджа өзінің монументалды қорғаныс құрылыстарымен танымал болды. Әйгілі Этруск аркасы сияқты әсерлі бекініс қабырғаларыและความ қақпалар сол дәуірдегі инженерлік өнердің жоғары деңгейін көрсетеді. Риммен қақтығыстан кейін (Перузия соғысы) қала өртелді, бірақ көп ұзамай император Август оны Augusta Perusia деген атпен қалпына келтірді, бұл экономикалық және сәулеттік дамуға жаңа серпін берді.

Тарихтың негізгі кезеңдері

• Б.з.б. VI ғасыр — Перуджа этруск одағының (Додекаполис) он екі негізгі қаласының біріне айналып, өзінің ерте қуатының шыңына жетеді.
• Б.з.б. 310 жыл — Қала римдік экспансияға тап болып, жеңілістен кейін Рим республикасына интеграциялану процесін бастайды.
• Б.з.б. 41–40 жылдар — Азаматтық соғыс кезінде қаланы болашақ император Октавиан қоршауға алып, өртеп жібереді, бірақ көп ұзамай «Августа Перузия» деген атпен қалпына келтіріледі.
• 549 жыл — Гот соғыстары кезінде ұзақ қоршаудан кейін қаланы остготтар королі Тотила басып алады, бұл айтарлықтай қиратуларға әкеледі.
• XI ғасыр — Перуджа еркін коммуна мәртебесіне ие болып, тәуелсіздік кезеңін және Умбриядағы өз аумақтарын белсенді кеңейтуді бастайды.
• 1308 жыл — Перуджа университеті ресми түрде ашылып, ол тез арада Еуропаның жетекші білім беру орталықтарының бірі ретінде танымал болады.
• XV ғасыр — Қаладағы билік ықпалды Бальони әулетіне өтеді, олардың билігі Ренессанс өнерінің гүлденуімен және ішкі қырқыстармен ерекшеленді.
• 1540 жыл — Тұз салығының көтерілуіне байланысты Папа мемлекетіне қарсы әйгілі «Тұз соғысы» бұрқ ете түсті, ол қала автономиясының біржолата жойылуымен аяқталды.
• 1543 жыл — Папа Павел III-нің бұйрығымен қаланы бақылаудың символы ретінде салынған Рокка Паолина бекінісінің құрылысы аяқталды.
• 1797 жыл — Перуджа Наполеон соғыстары дәуірінде уақытша француз әскерлерінің бақылауына өтіп, көпғасырлық папа билігі үзіледі.
• 1860 жыл — Пьемонт әскерлері қаланы азат етеді, содан кейін Перуджа біріккен Италия Корольдігінің құрамына кіреді.
• 1907 жыл — Қалада алғашқы шоколад шығаратын фабрика ашылып, атақты Perugina компаниясының негізі қаланады.
• 1925 жыл — Шетелдіктерге арналған Перуджа университеті құрылып, қаланың халықаралық мәдениет және итальян тілі орталығы ретіндегі мәртебесін нығайтады.
• 1973 жыл — Алғаш рет Umbria Jazz джаз фестивалі өткізіліп, ол әлемдік деңгейдегі маңызды музыкалық оқиғалардың біріне айналды.

Қала құрылысы мен мәдени даму кезеңдері

Перуджаның сәулеттік және экономикалық келбеті ғасырлар бойы билік ауысуы мен мәдени парадигмалардың әсерінен қалыптасты. Қала дамуының негізгі кезеңдері оның қазіргі құрылымы мен атмосферасын айқындады:

• Этруск урбанизациясы және фортификациясы:

  Б.з.б. IV–III ғасырларда бекініс қабырғаларының қуатты шеңбері мен монументалды қақпалардың (мысалы, Этруск аркасы) салынуы бүгінгі күнге дейін сақталған тарихи орталықтың шекарасын белгілеп қана қоймай, төбедегі қаланың күрделі көпдеңгейлі құрылымын да анықтады.

• Орта ғасырдағы құрылыс қарқыны (XIII–XIV ғасырлар):

  Еркін коммунаның ең жоғары гүлденген кезеңі биліктің азаматтық нышандары — Палаццо деи Приори және сол дәуірдің инженерлік шедеврлерінің бірі — Маджоре субұрқағының құрылысымен ерекшеленді. Субұрқақты сумен қамтамасыз ету үшін бірегей акведук салынды, бұл қалалық инфрақұрылымдағы серпіліс болды.

• Университет орталығының қалыптасуы (1308 жыл):

  Университеттің папа Климент V тарапынан ресми танылуы Перуджаны Еуропаның басты зияткерлік орталықтарының біріне айналдырды. Бұл оқиға қаланың демографиясы мен экономикасын мәңгілікке өзгертіп, оларды студенттер мен академиялық элитаға қызмет көрсетуге бағыттады.

• Павел III-нің урбанистік трансформациялары (1540-жылдар):

  Алып Рокка Паолина бекінісінің құрылысы түбегейлі қайта жоспарлауға әкелді: ақсүйектер үйлерінің тұтас бір кварталы бекініс күмбездерінің астында «көміліп» қалды. Бұл бүгінде Перуджаның төменгі және жоғарғы бөліктерін байланыстыратын маңызды туристік және көліктік артерия қызметін атқаратын бірегей «жерасты қаласын» жасады.

• Индустрияландыру және «шоколад революциясы» (XX ғасырдың басы):

  1907 жылы Perugina компаниясының негізінің қалануы қала экономикасын аграрлық-қолөнерлік бағыттан индустриялық бағытқа бұрды. Фабрика қала құраушы кәсіпорынға айналды, ал «Baci» бренді Перуджаны бүкіл әлемге Италияның шоколад астанасы ретінде танытты.

• Мәдениеттің жаһандануы (XX ғасыр):

  Шетелдіктерге арналған университеттің ашылуы (1925) және Umbria Jazz фестивалінің басталуы (1973) қаланың халықаралық мәдени брендке айналуын аяқтады. Бұл институттар туристер мен студенттердің тұрақты ағынын қамтамасыз етіп, көне қаланың заманауи космополиттік атмосферасын қалыптастырады.

Сәулеттік көпқабаттылық пен стильдер

Перуджаның келбетін көбінесе «тас энциклопедиясы» деп атайды, мұнда дәуірлер бірінің үстіне бірі тікелей қабаттасқан. Қаланың қала құрылысы матасы этруск іргетастарының, тығыз ортағасырлық құрылыстардың және нүктелі заманауи урбанистік шешімдердің күрделі симбиозы болып табылады.

• Этруск кезеңі және Антикалық дәуір (б.з.б. VI–III ғғ.):

  Тарихи орталықтың іргелі негізі. Бұл кезеңнің сәулеті монументалдылығымен, травертиннің алып блоктарын қолдануымен және «циклоптық қалау» деп аталатын әдісімен ерекшеленеді.
  Маңызды нысандар: Этруск аркасы (Arco Etrusco) және ескі қаланың шекарасын айқындайтын бекініс қабырғаларының сақталған бөліктері.

• Готика және Орта ғасырлар (XIII–XIV ғасырлар):

  Тарихи орталықтың басым стилі. Перуджа готикасына қаталдық, тісті қабырғалар және сүйір аркалар тән. Осы кезеңде басты алаңға тоғысатын көшелердің радиалды құрылымы қалыптасты.
  Маңызды нысандар: Палаццо деи Приори (азаматтық готиканың шедеврі), Сан-Лоренцо соборы және ерекше инженерлік-мүсіндік кешен — Маджоре субұрқағы.

• Ренессанс (XV–XVI ғасырлар):

  Перуджада Қайта өрлеу дәуірі Флоренцияға қарағанда жұмсақ көрініс тауып, көбінесе ортағасырлық құрылымға кіріктірілді. Стиль пропорциялардың үйлесімділігімен, полихромды мәрмәрді және әсем декорды қолданумен сипатталады.
  Маңызды нысандар: Агостино ди Дуччоның қашалған қасбеті бар Сан-Бернардино ораториясы және Колледжо дель Камбиодағы фрескалар.

• Барокко және Папа сәулеті (XVI–XVIII ғасырлар):

  Папа билігінің нығаю кезеңі қалаға римдік барокко элементтерін алып келді, бірақ олар көбінесе неғұрлым қатал қасбеттердің артына жасырылған. Негізгі назар шіркеулердің ішкі безендірілуіне және ақсүйектер резиденцияларының құрылысына аударылды.
  Маңызды нысандар: Палаццо Донини, Сан-Филиппо Нери шіркеуі және Сан-Пьетро базиликасының ішкі интерьерлері.

• Постмодернизм және Хай-тек (XX–XXI ғасырлар):

  Қазіргі Перуджа жаңа сәулетті күрделі ландшафтқа кіріктіру бойынша батыл эксперименттерімен танымал. Назар функционализм мен көліктік қолжетімділікке аударылған.
  Маңызды нысандар: Постмодернист Альдо Росси жобалаған Фонтиведже ауданындағы Бролетто кешені (әкімшілік орталық) және сәулетші Жан Нувельдің футуристік Мини-метро желісі.

Қала құрылысының ерекшеліктері

Перуджаның бірегейлігі оның вертикалды құрылымында. Қала еніне қарай емес, биікке және төбенің тереңіне қарай дамыған. Мұндай урбанистиканың жарқын мысалы — ортағасырлық Виа Бальони көшелері Рокка Паолина бекінісінің күмбездерімен жабылып, бүгінде орталықтың жаяу жүргіншілер қаңқасы қызметін атқаратын жерасты қаласына айналған аудан.

Перуджаның көрнекті тұлғалары

Перуджа тарихы мұрасы Умбрия шекарасынан әлдеқайда асып кеткен ұлы өнер шеберлерінің, қолбасшылардың және кәсіпкерлердің есімдерімен тығыз байланысты.

• Пьетро Вануччи (Перуджино) (шамамен 1446–1523)
  Рөлі: Ренессанс дәуірінің кескіндемешісі, Умбрия мектебінің басшысы.
  Маңыздылығы: Аймақтың ең танымал суретшісі және ұлы Рафаэльдің ұстазы. Оның фрескалары Ватикандағы Сикстин капелласын безендіреді, ал Перуджаның өзінде оның шедеврлерін Колледжо дель Камбио мен Умбрия ұлттық галереясынан көруге болады.
• Браччо да Монтоне (1368–1424)
  Рөлі: Кондотьер және Перуджа билеушісі (сеньоры).
  Маңыздылығы: Орта ғасырлардың ең дарынды және өршіл қолбасшыларының бірі. XV ғасырдың басында Орталық Италияның үлкен бөлігін іс жүзінде бақылап, Перуджаны өзінің қысқа мерзімді, бірақ қуатты иелігінің астанасына айналдырды.
• Бернардино ди Бетто (Пинтуриккьо) (1454–1513)
  Рөлі: Кватроченто суретшісі.
  Маңыздылығы: Перуджа тумасы, өзінің декоративті талантымен және бөлшектерге деген мұқияттылығымен танымал болған. Ватикандағы Борджиа пәтерлерін безендірумен айналысып, туған қаласының шіркеулерінде бай мұра қалдырды.
• Галеаццо Алесси (1512–1572)
  Рөлі: Соңғы Ренессанс сәулетшісі.
  Маңыздылығы: Оның басты туындылары Генуяның келбетін айқындағанымен, Алесси Перуджада туып-өскен. Ол Умбрияда бірқатар ғимараттарды, соның ішінде монументалды Санта-Мария-дель-Пополо (Санта-Мария-Нуова) шіркеуін жобалады.
• Луиза Спаньоли (1877–1935)
  Рөлі: Кәсіпкер және визионер.
  Маңыздылығы: XX ғасырдағы қаланың экономикалық тарихындағы басты тұлға. Perugina кондитерлік фабрикасының негізін қалаушылардың бірі (аңызға айналған «Baci» кәмпиттерінің авторы) және әлемге әйгілі Luisa Spagnoli сән үйінің негізін қалаушы.
• Джерардо Доттори (1884–1977)
  Рөлі: Футурист суретші.
  Маңыздылығы: «Аэрокескіндеме» (aeropittura) бағытының пионері. Оның Умбрия пейзаждарын құс ұшатын биіктіктен бейнелейтін жұмыстары динамикасымен және ашық бояуларымен ерекшеленеді, олар қала мұражайларының мақтанышы болып табылады.
• Альдо Капитини (1899–1968)
  Рөлі: Философ, ақын және қоғам қайраткері.
  Маңыздылығы: «Итальяндық Ганди» ретінде танымал. Сенімді антифашист және пацифист, ол 1961 жылдан бері өткізіліп келе жатқан және мыңдаған қатысушыларды жинайтын әйгілі Перуджа — Ассизи бейбітшілік маршының бастамашысы болды.
• Сандро Пенна (1906–1977)
  Рөлі: Ақын.
  Маңыздылығы: XX ғасырдағы ең ірі итальяндық лириктердің бірі. Перуджада туған және өмірінің көп бөлігін Римде өткізгенімен, оның нәзік әрі мұңды поэзиясы итальян әдебиетінде маңызды орын алады.