Saint Etienne

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Антикалық тамыры бар Францияның көптеген қалаларынан айырмашылығы, Сент-Этьеннің тарихы Орта ғасырлардан басталады. Бастапқыда бұл феодалдық қамалдың айналасында қалыптасқан шағын елді мекен болды.

• Алғашқы құжаттық деректер XIII ғасырдың ортасына (шамамен 1243 жыл) жатады.
• Ертедегі шежірелерде қала Sanctus Stephanus de Furano (Сент-Этьен-де-Фюран) ретінде кездеседі. Атауы Әулие Стефанның құрметіне берілген, ал жалғауы приход орналасқан Фюран өзеніне нұсқайды.
• Ұзақ уақыт бойы елді мекен Сен-Приест-ан-Жаре сеньориясының құрамындағы қарапайым қалашық болып қала берді.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қаланың өсуі мен дамуы Овернь-Рона-Альпы аймағының географиялық және табиғи жағдайларының бірегей үйлесімімен алдын ала анықталды:

• Су энергиясы: Ағысы қатты Фюран өзені ерте өнеркәсіптің басты қозғалтқышы болды. Су дөңгелектері диірмендер мен қайрақ станоктарын қуаттандырды.
• Минералды ресурстар: Көмір қабаттарының бетіне шығып жатуы жергілікті тұрғындарға қымбат ағаш көміріне тәуелді болмай, ұсталық өнерді ерте меңгеруге мүмкіндік берді.
• География: Күрделі рельеф бастапқы кезеңде қаланы ірі сауда жолдарынан оқшаулады, бұл транзиттік саудадан гөрі өзін-өзі қамтамасыз ететін қолөнер өндірісінің дамуын ынталандырды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

XV–XVI ғасырларға қарай Сент-Этьен экономикасының оның бірегейлігінің негізіне айналған екі жақты мамандануы қалыптасты:

• Қару-жарақ ісі: Қолжетімді көмір мен судың арқасында қала металл өңдеу орталығына айналды. 1535 жылдан бастап Франциск I-нің жарлығымен мұнда корольдік армия үшін қару-жарақтың ауқымды өндірісі басталды.
• Тоқыма қолөнері: Сонымен қатар галантерея, әсіресе жібек ленталар (passementerie) өндірісі дамыды. Бұл нәзік қолөнер жоғары біліктілікті талап етті және қолөнерші-шеберлердің бірегей тобын қалыптастырды.

Сент-Этьен тарихындағы маңызды даталар

• 1243 жыл — Орта ғасырлық жылнамаларда Сент-Этьен-де-Фюран приходының алғашқы құжаттық ескерілуі.
• 1535 жыл — Король Франциск I қару-жарақ өндірісін ұйымдастыру үшін қалаға инженер жібереді, бұл аймақтың өнеркәсіптік тағдырын ғасырлар бойына айқындайды.
• 1764 жыл — Кейіннен әйгілі MAS мемлекеттік фабрикасына айналған Корольдік қару-жарақ мануфактурасының (Manufacture Royale d'Armes) негізінің қалануы.
• 1816 жыл — Людовик XVIII-нің жарлығымен білікті инженерлерді даярлау үшін Тау-кен мектебінің (École des Mines) негізінің қалануы.
• 1823 жыл — Франциядағы көмір тасымалдауға арналған Сент-Этьен мен Андрезьёны байланыстыратын алғашқы теміржол желісінің ашылуы.
• 1827 жыл — Сент-Этьен — Лион теміржолында Марк Сегеннің алғашқы паровоздарын пайдаланудың басталуы.
• 1855 жыл — Наполеон III-нің Сент-Этьенді көршілес коммуналармен (Монто, Утр-Фюран және т.б.) біріктіру туралы империялық жарлығы, бұл қаланың заманауи шекараларын қалыптастырды.
• 1881 жыл — Сент-Этьенді Франциядағы қалалық қоғамдық көліктің пионеріне айналдырған алғашқы бу трамвайы желісінің іске қосылуы.
• 1898 жыл — Кәсіпкер Жоффруа Гишар ірі Casino сауда тобының негізін салған алғашқы дүкенін ашады.
• 1976 жыл — Жергілікті «Сент-Этьен» футбол клубы («Жасылдар») Еуропа чемпиондары кубогының финалына шығып, ұлттық символға айналады.
• 1987 жыл — Франциядағы ең маңызды коллекциялардың біріне ие Қазіргі заманғы өнер мұражайының ашылуы.
• 2009 жыл — Бұрынғы қару-жарақ мануфактурасының аумағында қаланы ауқымды реновациялауды бейнелейтін «Дизайн қаласының» (Cité du Design) салтанатты ашылуы.
• 2010 жыл — Сент-Этьен ресми түрде ЮНЕСКО-ның шығармашылық қалалар желісіне «Дизайн» санаты бойынша енгізілді.

Сент-Этьеннің даму және трансформациялану кезеңдері

Сент-Этьен тарихы — бұл қолөнер елді мекенінен индустриялық алпауытқа айналу және одан кейін креативті индустриялар орталығы ретінде қайта жаңғыру жолы. Төменде қаланың заманауи келбеті мен мінезін қалыптастырған негізгі белестер берілген:

• Индустриялық революция және «Көмір дүрбелеңі» (XIX ғасыр):
  Бай көмір кен орындарының арқасында Сент-Этьен Францияның энергетикалық жүрегіне айналды. Пайдалы қазбаларды өндіру және ауыр металлургияның дамуы бір ғасыр ішінде халық санының төрт есе өсуіне алып келді, бұл қаланы «француз Манчестеріне» айналдырып, елдің жұмысшы астанасы мәртебесін бекітті.
• Теміржол көлігінің пайда болуы (1820-жылдар):
  Қала француз теміржолдарының бесігі болды. Көмір тасымалдауға арналған алғашқы желінің, содан кейін жолаушылар қатынасының іске қосылуы Сент-Этьенді маңызды логистикалық торапқа айналдырып, жергілікті өнімдердің экспортын және инженерлік инновацияларды енгізуді ынталандырды.
• Дәл механика дәуірі және Manufrance:
  Ауыр өнеркәсіптен бөлек, қала велосипедтер, қару-жарақ пен тігін машиналарын шығарумен де танымал болды. Каталогтар арқылы қашықтықтан сауда жасаудың пионері Manufrance компаниясының негізінің қалануы жергілікті шеберлердің өнімдерін (әсіресе әйгілі Hirondelle велосипедтерін) Францияның әр үйіне танымал етті.
• Casino ритейл-империясының дүниеге келуі (1898):
  Кәсіпкер Жоффруа Гишар шағын бакалея дүкенін ірі халықаралық сауда желілерінің біріне айналдырды. Casino тобы әлеуметтік жобаларды және стадионы компания негізін қалаушының есімімен аталатын аңызға айналған футбол клубын қаржыландыра отырып, қалаға орасан зор ықпал етті.
• Қала құрылысының бірегейлігі: Трамвай:
  Сент-Этьен — XX ғасырдың ортасында автомобильдердің пайдасына трамвайлардан бас тартпаған Франциядағы сирек қалалардың бірі. 1881 жылдан бері желінің үздіксіз пайдаланылуы қаланың өзіндік жоспарлауын және орталықтың экологиялық көлік қаңқасын сақтауға мүмкіндік берді.
• Дизайн арқылы реновация (XXI ғасыр):
  XX ғасырдың соңында шахталар мен зауыттар жабылғаннан кейін қала жаңа бірегейлігін тапты. Бұрынғы Корольдік қару-жарақ мануфактурасының Cité du Design тоқсанына айналуы және ЮНЕСКО-ның дизайн қаласы мәртебесін алуы (2010) индустриялық өткеннен білім мен туризм экономикасына өтуді білдірді.

Қала құрылысының келбеті мен мұрасы

Сент-Этьеннің сәулеттік ландшафты ескі еуропалық қалалардың көпшілігі сияқты радиалды емес, сызықтық бойымен дамығанымен бірегей. Қала Фюран өзені мен Лионды Ле-Пюи-ан-Велемен байланыстыратын негізгі жолдың бойымен созылып жатыр. Бұл құрылыстың өзіндік құрылымын қалыптастырды, мұнда тарихи қабаттар бір-бірін алмастырып, шағын елді мекеннің индустриялық астанаға, содан кейін дизайн қаласына айналуын көрсетеді.

Орта ғасырлардан Ренессансқа дейін (XV–XVI ғасырлар)

XIX ғасырдағы өнеркәсіптің қарқынды өсуі ерте тарихтың көптеген іздерін өшіріп тастаса да, қалада готикадан қайта өрлеу дәуіріне өтуді сипаттайтын ескі дәуірдің маңызды ескерткіштері сақталған.

• Лаулаған готика: Бұл кезеңнің басты символы — XV ғасырда салынған Гранд-Эглиз (Grand’Église). Құмтас пен көмірден (жергілікті тән материал) салынған ғимарат қатаң, бірақ әсем готикалық хорымен ерекшеленеді.
• Ренессанс: XVI ғасырдағы азаматтық сәулеттің жарқын үлгісі — Франциск I үйі (Maison François Ier). Ғимараттың қасбеті Қайта өрлеу дәуіріне тән медальондармен және мүсіндік элементтермен безендірілген, бұл қаланың қару-жарақ пен лента саудасынан байи бастаған кезін еске салады.
• Барокко: Нотр-Дам-де-Бон-Секур капелласы (XVII ғасыр) сол дәуірдегі діни жаңғыруды айғақтайтын ұстамды барокконың үлгісі болып табылады.

Индустриялық классицизм дәуірі (XIX ғасыр)

XIX ғасыр Сент-Этьен үшін алтын ғасыр болды. Қала құрылымы өсіп келе жатқан өнеркәсіп пен әкімшіліктің қажеттіліктеріне қарай толығымен өзгертілді. Сәулет өнерінде мемлекет пен өндірістің қуаттылығын атап көрсетуге арналған неоклассицизм мен империялық стиль басым болды.

• Неоклассицизм: Сәулетшілер Дельгобьо жобалаған Ратуша (Hôtel de Ville) ғимараты осы стильдің монументалды үлгісі болып табылады. Қатаң симметрия, бағандар мен күмбез тәртіп пен тұрақтылықты бейнелейді.
• Өнеркәсіптік сәулет: Бұрынғы Корольдік қару-жарақ мануфактурасы (қазіргі Cité du Design бөлігі) — утилитарлық сәулеттің жауһары. Қызыл кірпіш пен ақ тастан салынған ғимараттар кешені функционалдылықты классицизм эстетикасымен ұштастырады: терезелердің ырғақты қатарлары, қатаң пропорциялар және салтанатты қақпалар.

Еңбек сәулеті: пассмантье үйлері

Жергілікті кәсіптің — жібек ленталар өндірісінің ерекшелігінен қалыптасқан тұрғын үй құрылысы ерекше санатты құрайды.

• Биік терезелі үйлер: Төбелі аудандарда (мысалы, Крет-де-Рок) тоқымашы шеберлерге (пассмантье) арнап салынған XIX ғасырдағы өзіндік ғимараттарды көруге болады. Олардың басты ерекшелігі — көлемді жаккард станоктарын орналастыру және табиғи жарықпен қамтамасыз ету үшін қажет болған ерекше биік терезелер. Бұл кәсіптің сәулеттік пішінді қалай айқындағанының бірегей мысалы.

Қазіргі заман және реновация (XX–XXI ғасырлар)

Соңғы онжылдықтарда Сент-Этьен мұраны сақтауды футуристік дизайнмен ұштастыра отырып, өнеркәсіптік нысандарды мәдени кеңістіктерге белсенді түрде айналдыруда.

• Хай-тек және деконструктивизм: Әйгілі Норман Фостер жобалаған Zénith концерт залы өзінің аэродинамикалық пішіндерімен қаланың технологиялармен және болашақпен байланысын еске салады.
• Өндіріс аймақтарын жандандыру: Cité du Design кешені қару-жарақ зауытының тарихи корпустарын заманауи «Платина мұнарасымен» (Tour Observatoire) біріктіріп, өткен мен бүгін арасындағы диалогты құрайды.
• Курио шахтасы (Puits Couriot): Бұрынғы көмір өндіру кешені мұражайға айналдырылған. Шахта үстіндегі құрылыстар мен алып үйінділер (террикондар) қаланың бірегей силуэтін қалыптастыратын индустриялық дәуірдің ескерткіштері ретінде сақталған.

Өнеркәсіп және инновациялар

Сент-Этьен өзінің индустриялық астана мәртебесін идеялары өз заманынан озып кеткен іскер инженерлер мен бизнесмендерге қарыздар.

• Марк Сеген (1786–1875) — инженер және өнертапқыш. Сент-Этьенді Андрезьёмен байланыстырған Франциядағы алғашқы теміржолды жобалаған және салған теміржол көлігінің пионері. Оның түтікшелі бу қазандығын ойлап табуы паровоз жасау ісінде төңкеріс болды.
• Жоффруа Гишар (1867–1940) — кәсіпкер, Casino сауда империясының негізін қалаушы. Сент-Этьендегі бакалея дүкенінен бастап, ол әлемдегі ең ірі ритейл желілерінің бірін құрды. Оның есімімен қаланың аңызға айналған «Жоффруа-Гишар» стадионы аталады.
• Этьен Мимар (1862–1944) — өнеркәсіпші, әйгілі Manufrance компаниясының негізін қалаушылардың бірі. Ол қару-жарақ пен велосипед (Hirondelle бренді) өндірісін жаппай индустрияға айналдырды және Францияда бірінші болып пошталық каталогтар арқылы сату жүйесін енгізді.

Мәдениет және өнер

Қаланың шығармашылық рухы музыка мен әдебиетте көрініс тауып, әлемге көрнекті өнер қайраткерлерін сыйлады.

• Жюль Массне (1842–1912) — романтизм дәуірінің ұлы композиторы, Сент-Этьен тумасы. Әйгілі «Вертер», «Манон» және «Таис» операларының авторы. Оның құрметіне қалалық опера театры (Opéra de Saint-Étienne) аталған.
• Бернар Лавилье (1946 ж.т.) — әнші, музыкант және ақын. Сент-Этьеннің жұмысшы отбасынан шыққан ол өз шығармашылығында қаланың индустриялық өткен тақырыбына («Сент-Этьен», «Қызыл қала») жиі тоқталып, оның қатал сұлулығы мен тұрғындарының мінезін жырлайды.

Спорт

Қаланың спорттық тарихы оның тумаларының және аңызға айналған футбол клубының жетістіктерімен тығыз байланысты.

• Ален Прост (1955 ж.т.) — автошабандоз, Формула-1 класындағы төрт дүркін әлем чемпионы. Сент-Этьен түбінде (Лоретт) дүниеге келген және автоспорт тарихындағы ең атақты спортшылардың бірі болып табылады.
• Эме Жаке (1941 ж.т.) — футболшы және жаттықтырушы. Ол көрші департаментте дүниеге келгенімен, оның ойыншы ретіндегі мансабы «Сент-Этьенмен» (13 маусым, 5 чемпиондық титул) тығыз байланысты. Кейінірек ол Франция құрамасын 1998 жылғы Әлем чемпионатында жеңіске жеткізді.