Goulburn

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Бүгінгі таңда Гулберн орналасқан жердің тарихы ежелгі дәуірден бастау алады, ол кезде бұл жерлерді гандангара және мулвари абориген халықтары мекендеген. Еуропалықтар үшін бұл аймақты 1818 жылы зерттеуші Джеймс Миэн ашты. 1820 жылдың өзінде-ақ губернатор Лаклан Маккуори елді мекенді соғыс және отарлар істері жөніндегі мемлекеттік хатшының орынбасары Генри Гулберннің құрметіне ресми түрде атады.

Маңызды тарихи белес 1863 жыл болды, ол кезде Виктория патшайым елді мекенге қала (City) мәртебесін берді. Бұл оқиға Гулбернді Аустралияның алғашқы ішкі қаласы (First Inland City) етті, бұл оның континентті отарлаудың алғашқы кезеңдеріндегі маңыздылығын атап өтті.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын елді мекеннің гүлденген аймақтық орталыққа айналуы бірнеше факторларға байланысты болды:

• Географиялық орналасуы: Қала Уоллондилли және Мулвари өзендерінің түйіскен жерінде пайда болды, бұл тұрғындарды сумен және құнарлы жермен қамтамасыз етті.
• Стратегиялық орналасуы: Гулберн Сиднейді оңтүстік аймақтармен байланыстыратын Ұлы Оңтүстік жолындағы негізгі нүктеге айналды. 1869 жылы теміржол станциясының ашылуы экономикалық өсім мен халық ағынын күрт жеделдетті.
• Әкімшілік рөлі: Қала тез арада кең байтақ аймақтың сот төрелігі мен басқару орталығына айналды, бұл сот ғимараты мен пошта сияқты монументалды ғимараттардың салынуына ықпал етті.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Бастапқыдан Гулберн экономикасы ауыл шаруашылығына, атап айтқанда, қой шаруашылығына негізделген болатын. Аймақ жоғары сапалы биязы жүн өндірумен танымал болып, Аустралияның жүн индустриясы орталықтарының біріне айналды. Бұл мұра осы күнге дейін жергілікті тұрғындардың мақтанышы болып табылады.

Мәдени тұрғыдан қала жағалаудан алыс орналасқан дәстүрлер мен діннің тірегі ретінде дамыды. XIX ғасырдың ортасында мұнда айбынды соборлар — Әулие Құтқарушы англикан соборы мен Әулие Петр мен Павел католиктік соборы салынды, олар бүгінгі күнге дейін қаланың сәулеттік доминанттары болып қала береді.

Гулберн тарихының негізгі белестері

• 1818 — Зерттеушілер Джеймс Миэн, Гамильтон Хьюм және Чарльз Тросбидің экспедициясы еуропалықтар үшін қазіргі қала аумағын ашады.
• 1820 — Губернатор Лаклан Маккуори аймаққа келіп, оған ресми түрде Гулберн атауын береді.
• 1833 — Елді мекеннің көше құрылымын анықтаған қала құрылысының ресми жоспары бекітілді.
• 1863 — Корольдік жарлықпен Гулберн қала болып жарияланып, Аустралияның алғашқы ішкі қаласы (First Inland City) атанды.
• 1869 — Гулбернді Сиднеймен байланыстыратын теміржол желісінің ашылуы экономикалық дамуға қуатты серпін берді.
• 1884 — Неоготикалық сәулеттің көрнекті үлгісі болып табылатын Әулие Құтқарушы англикан соборының құрылысы аяқталды.
• 1884 — Бүгінде қорғалатын тарихи нысан болып табылатын Гулберн түзеу орталығының негізі қаланды.
• 1925 — Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан тұрғындарды еске алу мақсатында Роки-Хилл төбесіндегі соғыс мемориалының (Rocky Hill War Memorial) салтанатты ашылуы өтті.
• 1984 — Жаңа Оңтүстік Уэльс Полиция академиясының Гулбернге көшірілуі қаланың маңызды білім беру орталығы мәртебесін бекітті.
• 1985 — Аймақтың елдегі жүн индустриясына қосқан үлесін бейнелейтін әйгілі «Үлкен Меринос» (The Big Merino) мүсіні орнатылды.
• 2004 — Аумақтарды әкімшілік біріктіру нәтижесінде Гулберн-Малвари аймақтық кеңесі құрылды.

Қала дамуының негізгі белестері

Гулберннің шағын бекеттен ірі аймақтық орталыққа дейінгі эволюциясы оның заманауи экономикалық және мәдени келбетін қалыптастырған бірнеше шешуші сәттермен айқындалды.

• Қала мәртебесін алу (1863). Корольдік жарлық Гулбернді Аустралияның алғашқы ішкі қаласы (First Inland City) етті. Бұл оқиғаның саяси маңызы зор болды: ол елді мекенге Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстік аймақтарының әкімшілік астанасы рөлін бекітті және қала құрылысына мемлекеттік инвестициялардың ағылуын ынталандырды.
• Теміржолдың келуі (1869). Станцияның ашылуы экономиканың қуатты қозғаушы күшіне айналды. Теміржол жергілікті фермерлерді Сидней порттарымен байланыстырды, логистиканы арзандатты және қаланы аймақтың басты көлік торабына айналдырды, бұл қонақ үйлер, қоймалар мен коммерциялық ғимараттар құрылысының қарқын алуына әкелді.
• Шіркеу сәулеті дәуірі (XIX ғасырдың соңы). Екі кафедралық собордың (Әулие Құтқарушы және Әулие Петр мен Павел) құрылысы Гулбернге маңызды діни орталық мәртебесін берді. Бұл қаланың сәулеттік келбетін айқындап, оны бүгінгі күні мәдени туризмнің негізі болып табылатын бірегей неоготикалық ескерткіштермен байытты.
• «Жүн астанасының» қалыптасуы. Бір жарым ғасыр бойы қала жоғары сапалы жүн өндіру орталығы ретінде дамыды. Қой шаруашылығына негізделген экономикалық мамандану аймақтың тұрақты әл-ауқатын қамтамасыз етті және кейіннен «Үлкен Меринос» кешені символына айналған жергілікті бірегейліктің негізі болды.
• Түзеу орталығының құрылуы (1884). Түрменің ашылуы (қазіргі Гулберн түзеу орталығы) маңызды әлеуметтік-экономикалық шешім болды. Мекеме мемлекеттік секторда жүздеген тұрақты жұмыс орнын қамтамасыз етіп, қала экономикасын ауыл шаруашылығындағы маусымдық дағдарыстарға төзімді етті.
• Роки-Хилл мемориалының ашылуы (1925). Мемориал мұнарасының тұрғызылуы қауымдастықты біріктірген маңызды мәдени оқиға болды. Құрылыс Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқандардың рухына тағзым етіп қана қоймай, қалаға оның ең танымал бейнесі мен басты панорамалық нүктесін сыйлады.
• Полиция академиясының көшірілуі (1984). Штат полициясының басты оқу-жаттығу базасын Гулбернде орналастыру туралы шешім қаланы білім беру хабына айналдырды. Бұл студенттер мен оқытушылардың тұрақты ағынын қамтамасыз етіп, қызмет көрсету саласының, бөлшек сауданың және жылжымайтын мүлік нарығының дамуына серпін берді.

Сәулет мұрасы және қала құрылысы

Гулберннің сәулеттік келбеті оның бай тарихы мен Аустралияның алғашқы ішкі қаласы мәртебесінің айқын көрінісі болып табылады. Қала құрылысы жүн өнеркәсібінен түскен табыстар мен алтын безгегінің әсерінен қалыптасты, бұл мұнда көптеген монументалды ғимараттар тұрғызуға мүмкіндік берді. Қаланың орталық бөлігінің жоспарлауы 1830-жылдары жобаланған кең көшелері бар классикалық отаршылдық торды сақтап қалған.

Виктория дәуірі (1840–1901)

Бұл Гулберн құрылысының «алтын ғасыры». Қаланың ең танымал ғимараттарының көпшілігі осы кезеңге жатады, бұл империялық айбын мен болашаққа деген сенімділікті көрсетеді.

• Неоготика (Gothic Revival): Қаланың шіркеу сәулетінде басым стиль. Басты үлгісі — атақты сәулетші Эдмунд Блэкет жобалаған Әулие Құтқарушы соборы (St Saviour's Cathedral). Оған сүйір терезелер, көкке ұмтылған шпильдер және нәзік тас қашау жұмыстары тән. Әулие Петр мен Павел католиктік соборы да готика элементтерін жергілікті көк таспен үйлестіреді.
• Викториялық италиялық стиль және Классицизм: Азаматтық және әкімшілік ғимараттарда қолданылады. Айқын мысалы — 1887 жылы ашылған Гулберн сот ғимараты (Goulburn Court House). Оның бағаналы қасбеті мен күмбезі билік пен тұрақтылықты паш етеді. Тарихи Пошта ғимараты да өзінің сағат мұнарасымен және аркадаларымен осыған ұқсас стильде салынған.

Федерация және соғысаралық кезең (1901–1945)

XX ғасырдың басында сәулет өнері сәнді декордан неғұрлым қатаң және геометриялық формаларға ауыса бастады.

• Федерация стилі (Federation Style): Эдвардиандық сәулеттің аустралиялық нұсқасы, қызыл кірпіш пен сәндік ағаш элементтерін қолданумен сипатталады. Бұл стиль қаланың тарихи орамдарындағы тұрғын үйлерде жиі кездеседі.
• Ерте модернизм және Арт-деко: Бұл дәуірдің маңызды құрылысы — 1925 жылы салынған Роки-Хилл төбесіндегі соғыс мемориалы (Rocky Hill War Memorial). Бұл артық әшекейлері жоқ, шаршы қималы қатаң тас мұнара, бұл оның салтанаттылығы мен монументалдылығын айқындай түседі.

Қазіргі заман және «Үлкен заттар» (Late 20th Century)

XX ғасырдың екінші жартысында қала дамуын жалғастырып, тарихи орталыққа аймақтың жаңа символдарына айналған заманауи нысандарды қосты.

• «Үлкен заттар» сәулеті (Novelty Architecture): Гулберн аустралиялық жол жиегіндегі сәулет өнерінің ең танымал үлгілерінің бірі — «Үлкен Меринос» (The Big Merino) үйіне айналды. 1985 жылы салынған бұл алып бетон қошқар мүсіні жүн индустриясын бейнелейді және миметикалық сәулеттің (зат пішініндегі ғимарат) мысалы болып табылады.
• Институционалдық модернизм: Жаңа Оңтүстік Уэльс Полиция академиясының кешені білім беру мекемесінің практикалық қажеттіліктеріне бағытталған функционалды кампус сәулетінің үлгісі болып табылады.

Қаламен байланысты көрнекті тұлғалар

Гулберн тарихы тек аймақ шежіресінде ғана емес, бүкіл Аустралияның, тіпті әлемнің мәдениетінде айтарлықтай із қалдырған тұлғалардың есімдеріне бай. Отаршылдық дәуірдің ізашарларынан бастап заманауи кинематограф жұлдыздарына дейін — көптеген атақты адамдардың тағдыры осы қаламен тоғысқан.

• Гамильтон Хьюм (Hamilton Hume) — Зерттеуші және ізашар.
  Бұл аймақты алғашқы болып зерттеген еуропалықтардың бірі. Хьюм Сиднейден континенттің ішкі бөлігіне жол ашуда шешуші рөл атқарды. Оның экспедициялары Гулберн арқылы өтетін негізгі көлік артериясы — қазіргі Хьюм тас жолының (Hume Highway) негізі болған бағытты салды.
• Генри Гулберн (Henry Goulburn) — Британдық мемлекеттік қайраткер.
  Соғыс және отарлар істері жөніндегі мемлекеттік хатшының орынбасары, оның құрметіне қала аталған. Саясаткердің өзі Аустралия топырағына ешқашан қадам баспаса да, оның есімі губернатор Маккуоридің жарлығымен елдің алғашқы ішкі қаласының атауында мәңгі қалды.
• Майлз Франклин (Miles Franklin) — Жазушы және феминист.
  Атақты «Менің жарқын карьерам» романының авторы. Франклин осы маңда дүниеге келіп, жастық шағының едәуір бөлігін Гулберн аймағында өткізген. Жергілікті пейзаждар мен XIX ғасырдың соңындағы әлеуметтік өмір оның аустралиялық әдебиеттің классикасына айналған шығармашылығына шабыт берді.
• Кэролайн Чисхолм (Caroline Chisholm) — Филантроп және қоғам қайраткері.
  «Эмигранттардың досы» ретінде танымал Чисхолм 1850-жылдары Гулбернде тұрған. Ол мұнда жас иммигрант әйелдерге арналған көмек көрсету пунктін ашып, олардың жаңа әлемде жұмыс пен баспана табуына көмектесті. Оның гуманитарлық қызметі отардың әлеуметтік дамуында маңызды рөл атқарды.
• Джордж Лэзенби (George Lazenby) — Актер.
  Кино әлеміндегі қаланың ең танымал тумасы шығар. Лэзенби 1939 жылы Гулбернде дүниеге келген. Ол Джеймс Бондтың рөлін ойнаған жалғыз аустралиялық ретінде («Мәртебелі ханымның құпия қызметінде» фильмінде) танылып, XX ғасырдағы поп-мәдениеттің иконасына айналды.
• Эдмунд Блэкет (Edmund Blacket) — Сәулетші.
  Виктория дәуіріндегі Аустралияның ең ықпалды сәулетшілерінің бірі. Оның қала келбетіне қосқан басты үлесі — Әулие Құтқарушы англикан соборының жобасы. Блэкеттің жұмысы Гулбернге Оңтүстік жарты шардығы неоготикалық сәулет өнерінің ең үздік үлгілерінің бірін сыйлады.
• Кейт Ричи (Kate Ritchie) — Актриса және тележүргізуші.
  Гулбернде дүниеге келген танымал аустралиялық актриса. Бірнеше ұрпақ аустралиялықтар өскен «Үйге және жолға» (Home and Away) культтік сериалындағы көпжылдық рөлі арқылы кең танымалдыққа ие болды.