Wichita

АҚШ-тағы Канзас штатының ең үлкен қаласы — Уичито тарихы американдық Батысты игерумен тығыз байланысты. Шағын сауда бекетінен өсіп шыққан қала «сиырлы астанадан» «әлемнің авиациялық астанасына» дейінгі жолды жүріп өтіп, маңызды экономикалық және мәдени орталыққа айналды.

Негізінің қалануы және алғашқы деректер. Қала атауы осы жерлерде қоныстанған жергілікті уичита тайпасына байланысты қойылған. 1860-жылдары мұнда үндістермен іс жүргізу және қоныс аударушыларға қызмет көрсету үшін сауда бекетінің негізі қаланды. Уичито ресми түрде 1870 жылы қала мәртебесін алды. Бұл оның Арканзас өзеніндегі стратегиялық орналасуы мен Техастан солтүстікке қарай мал айдауға арналған негізгі бағыт — әйгілі Чисхолм жолының (Chisholm Trail) арқасында мүмкін болды.

Қалыптасудың негізгі факторлары. XIX ғасырдың соңында қаланың қарқынды дамуын бірнеше негізгі факторлар айқындады:

• Географиялық орны: Арканзас өзені мен Чисхолм жолын қоса алғанда, маңызды жолдардың қиылысында орналасуы Уичитоны сауданың табиғи тартылыс орталығына айналдырды.
• Сауда және экономика: Қала мал шаруашылығы дүрбелеңінің орталығына айналып, «Сиырлы қала» (Cowtown) деген лақап атқа ие болды. Мыңдаған бас мал Уичито арқылы шығыс нарықтарына жөнелту үшін теміржол станцияларына айдалды.
• Көлік: Теміржолдың келуі қаланың маңызды көлік және коммерциялық торабы ретіндегі мәртебесін біржолата бекітті, бұл халық пен капиталдың келуін ынталандырды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер. Өзінің алғашқы онжылдықтарында Уичито салундары, қонақ үйлері және ковбойлар мен мал саудагерлерінің айналасындағы қызу өмірі бар типтік Жабайы Батыс қаласы болды. Алайда «сиырлы» кезең ұзаққа созылмады және XX ғасырдың басына қарай қала дамудың жаңа жолдарын іздей бастады. Маңайдағы мұнай кен орындарының ашылуы бетбұрыс сәті болып, экономикаға қуатты серпін берді. Алынған табысты Клайд Сессна және Уолтер Бич сияқты жергілікті кәсіпкерлер жаңадан дамып келе жатқан авиация саласына сала бастады. Бұл шешім қаланың болашағын айқындап, 1930-жылдарға қарай Уичито Cessna, Stearman және Beechcraft сияқты компаниялардың отанына айналып, бүкіл әлемге «Әлемнің авиациялық астанасы» (The Air Capital of the World) ретінде танымал болды.

Уичито тарихындағы маңызды даталар

• 1864 ж. — Саудагер Дж. Р. Мид Арканзас және Литл-Арканзас өзендерінің түйіскен жерінде сауда бекетін ашып, бұл алғашқы тұрақты қоныстың бастауы болды.
• 1870 ж. — Уичито ресми түрде қала мәртебесін алады.
• 1872 ж. — Қалаға Санта-Фе теміржолы келеді, бұл Уичитоны Чисхолм жолы бойымен мал айдау мен жөнелтудің ірі орталығына айналдырып, оған «Сиырлы қала» деген лақап ат әкеледі.
• 1915 ж. — Көршілес Батлер округінде ірі мұнай кен орындары табылады, бұл экономикалық дүрбелең туғызып, қалаға жаңа инвестициялар тартады.
• 1917 ж. — Авиация пионері Клайд Сессна Уичитода өзінің алғашқы ұшағын жасап, қаланың болашақ авиация өнеркәсібінің негізін қалайды.
• 1928 ж. — Қала мұнда негізі қаланған Cessna, Stearman және Travel Air сияқты көптеген авиақұрылыс компанияларының арқасында ресми түрде «Әлемнің авиация астанасы» атағын алады.
• 1941–1945 жж. — Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Уичитодағы Boeing зауыттары мыңдаған B-29 «Superfortress» стратегиялық бомбалаушы ұшақтарын шығарып, елдің әскери күш-жігеріне үлкен үлес қосады.
• 1958 ж. — Dockum Drug Store дәмханасында отыру ереуілі өтеді, бұл АҚШ-тағы нәсілдік сегрегацияға қарсы алғашқы сәтті бейбіт наразылық акцияларының бірі болады.
• 1958 ж. — Ағайынды Дэн және Фрэнк Карни Уичитода алғашқы Pizza Hut пиццериясын ашып, бүкіл әлемге әйгілі мейрамханалар желісінің негізін қалайды.
• 1974 ж. — Өзендердің түйіскен жерінде суретші Блэкбэр Босиннің жұмысы — қаланың символына айналған «Жазықтар сақшысы» (Keeper of the Plains) монументалды болат мүсіні орнатылады.

Уичито дамуының негізгі белестері

Уичито тарихы — бұл әр кезең қаланың экономикалық және сәулеттік келбетін түбегейлі өзгерткен серпінді эволюцияның мысалы. АҚШ орталығындағы сауда бекетінен бастап әлемдік технологиялық көшбасшыға дейін қала бірнеше ауқымды трансформациялардан өтті.

• Сауда қиылысы және негізінің қалануы (1860-жылдар). Арканзас өзені мен сауда жолдарының қиылысында елді мекеннің пайда болуы оның шығыс пен батыс арасындағы коммерциялық делдал ретіндегі рөлін анықтады. Маңызы: Бұл географиялық артықшылық қаланың болашақ логистикалық және сауда экономикасының негізін қалады.
• Теміржол дәуірі және «Сиырлы қала» (1870-жылдар). Теміржол желілерінің тартылуы Уичитоны Техас малының негізгі жөнелту пунктіне айналдырды. Маңызы: Капиталдың келуі уақытша құрылыстарды іргелі тас қалаға айналдыруға мүмкіндік беріп, бүгінде Old Town ауданы ретінде белгілі тарихи орталықты қалыптастырды.
• Мұнай дүрбелеңі (1915 ж.). Өңірдегі ең бай мұнай кен орындарының ашылуы индустрияландыруға қуатты серпін берді. Маңызы: «Қара алтын» тәуекелді жобаларды қаржыландыруға дайын ауқатты жергілікті инвесторлар тобын құрды, бұл авиақұрылыстың басталуына қаржылық база болды.
• «Авиация астанасының» қалыптасуы (1920–1930-жылдар). Кәсіпкерлер Клайд Сессна, Уолтер Бич және Ллойда Стерманның арқасында қала авиациядағы инновациялар орталығына айналды. Маңызы: Бұл мамандану қаланың бір ғасыр алдағы бірегей экономикалық профилін айқындап, оны аграрлық орталықтан жоғары технологиялық хабқа айналдырды.
• Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі индустриялық экспансия (1940-жылдар). Boeing зауыттарында B-29 бомбалаушы ұшақтарының ауқымды өндірісі халық санының күрт өсуіне әкелді. Маңызы: Қала инфрақұрылымы айтарлықтай кеңейіп, жаңа тұрғын аудандар пайда болды, ал Уичито елдің стратегиялық өнеркәсіптік орталығы мәртебесін бекітті.
• Кәсіпкерлік диверсификация (1950–1970-жылдар). Қалада Pizza Hut және Koch Industries сияқты жаһандық брендтердің пайда болуы. Маңызы: Бұл қала экономикасының тек авиацияда ғана емес, сонымен қатар қызмет көрсету және энергетика саласында да дами алатынын дәлелдеп, оның қаржылық тұрақтылығын нығайтты.
• Заманауи урбанизм және ревитализация (XXI ғасыр). Қала орталығын жаңарту бағдарламалары, жағалауды дамыту және «Жазықтар сақшысы» мүсінінің орнатылуы. Маңызы: Қала құрылысының фокусы таза өндірістік дамудан жайлы қалалық орта құруға, туристерді тартуға және мәдени мұраны сақтауға ауысты.

Уичитоның сәулеттік келбеті: Жабайы Батыстан авиация астанасына дейін

Уичито сәулеті — бұл қаланың Жабайы Батыстағы сауда бекетінен XX ғасырдағы гүлденген өнеркәсіп орталығына дейінгі қарқынды дамуын көрсететін айқын тарихы. Мұнда ортағасырлық готика немесе ренессанс жоқ, бірақ американдық сәулет стильдері бай ұсынылған, олардың әрқайсысы қала өміріндегі маңызды дәуірді бейнелейді.

XIX ғасырдың соңы: «Сиырлы қала» дәуірі

Мал айдаумен және теміржол құрылысымен байланысты қарқынды өсу кезеңінде сәулетте утилитарлы, сонымен бірге айбынды стильдер басым болды.

• Роман стилінің жаңғыруы (Romanesque Revival): «Ричардсондық роман стилі» ретінде де танымал бұл стиль кірпіш пен тастан жасалған массивті қабырғалармен, кең дөңгелек аркалармен және әсерлі көрініспен сипатталады. Ең жарқын үлгісі — 1890 жылы салынған, бүгінде Седжуик округінің тарихи мұражайы орналасқан ескі Ратуша (Old City Hall). Бұл ғимарат қаланың негізгі сәулет ескерткіштерінің бірі болып саналады.
• Викториялық сәулет: Осы кезеңдегі тұрғын және коммерциялық ғимараттардан, әсіресе тарихи Old Town ауданынан викториялық стиль элементтерін көруге болады. Кезінде қоймалар мен мануфактуралар орталығы болған бұл аудан жергілікті әктастан жасалған екпіндері бар көптеген кірпіш ғимараттарды сақтап қалған, олар ұқыпты қалпына келтірілген.

XX ғасырдың басы: мұнай дүрбелеңі және жаңа ағымдар

Мұнай кен орындарының ашылуымен және қаладағы әл-ауқаттың артуымен, әсіресе Колледж-Хилл (College Hill) сияқты тұрғын аудандарда неғұрлым талғампаз және әртүрлі сәулет формалары пайда болды.

• Прейри стилі (Prairie School): Уичитодағы бұл стильдің ең танымал үлгісі — аты аңызға айналған сәулетші Фрэнк Ллойд Райт жобалаған Allen House үйі. Бұл стиль сызықтардың көлденең бағытымен, жайпақ шатырлармен және айналадағы ландшафтпен үйлесімділікке ұмтылуымен ерекшеленеді.
• Ренессанс стильдері (Revival styles): Колледж-Хилл және сол кездегі басқа да беделді аудандарды салуда колониялық, готикалық және итальяндық ренессанс стильдері танымал болды.

1920–1940 жылдар: ар-деконың гүлденуі және «Авиация астанасы»

Бұл кезең Уичито сәулетінің алтын ғасыры болды. «Әлемнің авиация астанасы» мәртебесі мен өнеркәсіптік өрлеу сәнді әрі технологиялық ар-деко стилінде көрініс тапты.

• Ар-деко (Art Deco): Қалада қатаң геометриямен, сәндік ою-өрнектермен және заманауи материалдарды қолданумен сипатталатын бұл стильдің көптеген тамаша үлгілері сақталған. Негізгі ғимараттар:
  • Wichita North High School (1929) — мүсіндермен және барельефтермен безендірілген монументалды ғимарат.
  • Kansas Aviation Museum — муниципалды әуежайдың бұрынғы ғимараты (1935), ар-деконың тармағы болып табылатын «стримлайн-модерн» стилінің жұмырланған формаларының жарқын үлгісі.
  • Petroleum Building (1929) және АҚШ Федералды соты (1932) — қала орталығының тік сызықтары мен бай декорын көрсететін биік ғимараттары.

XX ғасырдың ортасы – қазіргі уақыт: модернизм және заманауи даму

Соғыстан кейінгі кезең функционалды және минималистік стильдерді ала келді, ал XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басы қала орталығының ауқымды реконструкциясымен және жаңа нышандық нысандардың пайда болуымен ерекшеленді. Old Town сияқты ескі қойма аудандары мейрамханалары, дүкендері және тұрғын лофттары бар жанданған орталықтарға айналып, жаңа өмірге ие болды. Бұл қаланың өзінің сәулеттік мұрасына ұқыпты қарауын және оның заманауи қалалық ортаға шебер интеграциялануын көрсетеді.

Уичитомен байланысты көрнекті тұлғалар

Уичито тарих, мәдениет, бизнес және спортта айтарлықтай із қалдырған көптеген адамдар үшін туған жер немесе өмірінің маңызды кезеңі болды. Олардың жетістіктері тек қаланың беделін қалыптастырып қана қоймай, одан тыс жерлерге де әсер етті.

• Клайд Сессна (Clyde Cessna, 1879–1954) — авиация пионері, 1927 жылы Уичитода Cessna Aircraft Company компаниясының негізін қалаған. Оның ұшақ жасаудағы жаңашыл идеялары мен кәсіпкерлік рухы Уичитоның «Әлемнің авиация астанасы» мәртебесінің негізі болды.
• Уолтер Бич (Walter Beech, 1891–1950) — авиация тарихындағы тағы бір негізгі тұлға. Басқа компанияларда жұмыс істегеннен кейін, ол жұбайы Олив Эннмен бірге 1932 жылы Уичитода Beech Aircraft Company компаниясын құрды. Оның Сессна және Стерманмен бірге қосқан үлесі қаланың авиация өнеркәсібіндегі үстемдігін айқындады.
• Дэн және Фрэнк Карни (Dan and Frank Carney) — 1958 жылы студент бола тұра, Уичитода алғашқы Pizza Hut пиццериясын ашқан ағайынды кәсіпкерлер. Анасынан алған 600 доллар қарызға негізделген олардың шағын мекемесі әлемдегі ең ірі және ең танымал мейрамханалар желісінің біріне айналды.
• Хэтти Макдэниел (Hattie McDaniel, 1893–1952) — Уичитода туған актриса және әнші. Ол 1940 жылы «Желмен ұшқандар» (Gone with the Wind) фильміндегі рөлі үшін «Оскар» сыйлығын иеленген алғашқы афроамерикандық ретінде тарихқа енді. Оның отбасы ол бала кезінде Канзастан көшіп кеткенімен, Уичитода туылуы қала мұрасының маңызды бөлігі болып табылады.
• Блэкбэр Босин (Blackbear Bosin, 1921–1980) — үнді тегінен шыққан (команчи-кайова) көрнекті суретші және мүсінші. Оның ең танымал туындысы — Арканзас және Литл-Арканзас өзендерінің түйіскен жерінде орнатылған және Уичитоның басты символына айналған 44 футтық монументалды болат мүсін «Жазықтар сақшысы» (Keeper of the Plains).
• Барри Сандерс (Barry Sanders, 1968 ж.т.) — америкалық футболдың аңызға айналған ойыншысы, кәсіпқой футболдың Даңқ залының мүшесі. Уичитода туып-өскен, мұнда Wichita North High School мектебін бітірген. Оның таңғажайып ептілігі мен қарапайымдылығы оны ҰФЛ тарихындағы ұлы раннинг-бектердің біріне айналдырды.
• Кирсти Элли (Kirstie Alley, 1951–2022) — танымал актриса, «Эмми» және «Алтын глобус» сыйлықтарының лауреаты. Уичитода туып-өскен. Оған «Көңілді компания» (Cheers) ситкомы мен «Кім айтса да» (Look Who's Talking) фильмдер сериясындағы рөлдері үлкен танымалдылық әкелді.
• Роберт Гейтс (Robert Gates, 1943 ж.т.) — ықпалды мемлекеттік қайраткер. Уичитода туған, екі президент тұсында Орталық барлау басқармасының (ОББ) директоры (1991–1993) және АҚШ Қорғаныс министрі (2006–2011) қызметтерін атқарды.