Wenatchee

Уэнатчи тарихы аймақтың байырғы халықтарымен тығыз байланысты. Қаланың атауы венатчи (Wenatchi) тайпасынан шыққан, бұл салиш тілінде «каньоннан ағып шығатын өзен» немесе «кемпірқосақ түстес киімдер» дегенді білдіреді. Еуропалық қоныстанушылар бұл жерлерді XIX ғасырдың аяғында аң терісі мен тауар алмасу үшін сауда бекеттерін құрып, белсенді түрде игере бастады.

Уэнатчи қала мәртебесін ресми түрде 1893 жылы алды. Бұған осы аумақтың әлеуетін көрген жер компаниясы ұйымдастырған көшелер мен учаскелерді мұқият жоспарлау жұмыстары негіз болды. Қаланың шағын қоныстан маңызды аймақтық орталыққа айналуы бірнеше стратегиялық факторларға байланысты болды:

• Географиялық орналасуы: Қала Уэнатчи және Колумбия өзендерінің түйіскен жерінде орналасқан, бұл ежелгі дәуірден бастап оны кездесулер мен сауданың табиғи орнына айналдырды.
• Теміржол қатынасы: 1892 жылы Ұлы Солтүстік теміржолының (Great Northern Railway) келуі шешуші сәт болды. Пойыздар оқшауланған алқапты Сиэтлмен және шығыс штаттармен байланыстырып, жаппай көші-қон мен экспортқа жол ашты.
• Көпір құрылысы: 1908 жылы Колумбия өзені арқылы алғашқы автомобиль көпірінің салынуы қаланың Солтүстік Орталық Вашингтонның көлік хабы мәртебесін біржола бекітті.

Бастапқыда аймақ экономикасы мал шаруашылығына негізделген болатын, бірақ көп ұзамай климат пен топырақтың бағбандыққа өте қолайлы екені белгілі болды. Аймақтың құрғақшылығы басты мәселе болды, бірақ XX ғасырдың басында ирригациялық каналдардың тармақталған жүйесін (атап айтқанда, Highline Canal жобасын) құру ландшафтты өзгертті.

1910-жылдарға қарай Уэнатчи «Әлемнің алма астанасы» ретінде танымал болды. Жеміс өсіру жергілікті мәдениет пен экономиканың негізіне айналып, бүгінгі күнге дейін гүлденіп келе жатқан ерекше аграрлық өмір салтын қалыптастырды.

Қала дамуының хронологиясы

• 1811 жыл: Зерттеуші және картограф Дэвид Томпсон өз экспедициясы кезінде Уэнатчи және Колумбия өзендерінің қосылған жеріне барған алғашқы еуропалық болды.
• 1892 жыл: Ұлы Солтүстік теміржолы алқап арқылы жол салып, қонысты жағалаудағы және елдің шығысындағы ірі өткізу нарықтарымен байланыстырды.
• 1893 жыл: Уэнатчи ресми қала мәртебесін алды, бұл жергілікті үкіметті құруға және жоспарлы құрылысты бастауға мүмкіндік берді.
• 1903 жыл: Highline Canal құрылысының аяқталуы жерді сенімді суарумен қамтамасыз етіп, өнеркәсіптік бағбандықтың дамуына қуатты серпін берді.
• 1908 жыл: Колумбия өзені арқылы алғашқы автомобиль көпірі ашылып, шығыс жағалаумен көлік қатынасын айтарлықтай жеңілдетті.
• 1920 жыл: Аймақтың басты мәдени дәстүріне айналған алғашқы ресми Алма гүлдеу фестивалі (Apple Blossom Festival) өтті.
• 1931 жыл: Ұшқыштар Клайд Пэнгборн мен Хью Херндон Уэнатчи маңына қонып, тарихтағы Тынық мұхиты арқылы алғашқы тоқтаусыз ұшуды аяқтады.
• 1933 жыл: Ағыс бойынша төменірек Рок-Айленд бөгеті (Rock Island Dam) — Колумбия өзеніндегі алғашқы гидроэлектр станциясы пайдалануға берілді.
• 1952 жыл: Alcoa компаниясының алюминий зауытының ашылуы аймаққа ауыр өнеркәсіп пен жаңа жұмыс орындарын әкелді.
• 1980 жыл: Сент-Хеленс жанартауының атқылауы қаланы күл қабатымен жауып, аймақ өмірін уақытша тоқтатты, бірақ тұрғындарды зардаптарды жою үшін біріктірді.
• 2013 жыл: Жағалауда Pybus Public Market қоғамдық базарының ашылуы қала орталығын жаңғыртудың және туризмді дамытудың жаңа кезеңін бастап берді.

Уэнатчидің өзгеруінің негізгі кезеңдері

Уэнатчи эволюциясы — бұл шағын сауда бекетінен қазіргі заманғы аймақтық орталыққа дейінгі жол. Қаланың экономикалық және мәдени ландшафтын түбегейлі өзгерткен бірнеше іргелі белестерді атап өтуге болады:

• Көлік революциясы (1892 ж.): Ұлы Солтүстік теміржолының келуі урбанизацияға алғашқы қуатты серпін берді. Теміржол оқшауланған алқапты АҚШ-тың ірі порттары мен қалаларымен байланыстырып, Уэнатчиді шалғайдағы қоныстан Вашингтон штатының стратегиялық логистикалық торабына айналдырды.
• Құрғақшылықты жеңу (1903 ж.): Хайлайн каналын (Highline Canal) пайдалануға беру XX ғасырдың басындағы басты қала құрылысы және экономикалық серпіліс болды. Ирригация шөлейтті жерлерді құнарлы бақтарға айналдырды, бұл қалаға алма өсіруде әлемдік көшбасшылық орынды иеленуге және ерекше аграрлық мәдениетті қалыптастыруға мүмкіндік берді.
• Авиациялық даңқ (1931 ж.): Ұшқыштар Пэнгборн мен Херндонның Тынық мұхиты арқылы алғашқы тоқтаусыз ұшуын (Мисава — Уэнатчи) аяқтауы. Бұл оқиға қаланы әлемдік авиация тарихының картасына енгізді және бүгінде аймақтың көлік жүйесінде маңызды рөл атқаратын жергілікті әуежайдың дамуына ықпал етті.
• Гидроэнергетика дәуірі (1933 ж.): Колумбия өзеніндегі алғашқы Рок-Айленд бөгетінің іске қосылуы аймақты арзан электр энергиясымен қамтамасыз етті. Бұл ғасырдың ортасында индустрияландыру үшін жағдай жасады (соның ішінде алюминий зауытының ашылуы) және кейінгі кезеңде технологиялық компаниялар мен дата-орталықтарды тартты.
• Өзенге оралу (2013 ж.): Pybus Public Market базарының ашылуы және жағалауды абаттандыру заманауи постиндустриалды экономикаға көшуді білдірді. Бұрынғы өнеркәсіптік қоймаларды мәдени және гастрономиялық орталыққа айналдыру қала дамуының назарын туризмге, жергілікті бизнесті қолдауға және қолайлы қалалық орта құруға аударды.

Сәулеттік бейнесі және қалалық орта

Уэнатчи сәулеті — бұл Американың Солтүстік-Батысының дамуының айқын шежіресі. Бұл жерден сіз көне готиканы немесе сәнді барокконы таба алмайсыз; қаланың келбеті алғашқы қоныстанушылардың практикалықтығы, теміржол бумы және аграрлық өркендеудің әсерінен қалыптасқан. Қаланың құрылымы XX ғасырдың басындағы кірпіш ғимараттардың тартымдылығын, жүзжылдықтың ортасындағы функционалдылықты және өнеркәсіптік аймақтарды жаңғыртудың заманауи жобаларын біріктіреді.

Қаланың қала құрылысының дамуы Колумбия өзенінен бастап төбелердің беткейлеріне қарай анық байқалады, мұнда тарихи іскерлік орталық жайлы тұрғын кварталдармен алмасады.

Негізгі сәулеттік дәуірлер мен стильдер

• XIX–XX ғасырлар тоғысы (Коммерциялық стиль және неоклассицизм):

  «Алма бумы» және теміржолдың келу кезеңі қалаға оның тарихи өзегін сыйлады. Басты артерия — Wenatchee Avenue бойында американдық коммерциялық стильдегі мықты кірпіш ғимараттар бой көтерді. Оларға қатаң қасбеттер, бірінші қабаттардағы үлкен витриналық терезелер және сәндік карниздер тән. Сол кездегі кейбір қоғамдық ғимараттар мекемелердің мәртебесі мен сенімділігін көрсететін ұстамды неоклассицизм элементтерін қамтиды.

• XX ғасырдың ортасы (Модернизм және ранчо стилі):

  Экономика мен халық санының өсуімен қала төбелерге қарай кеңейе бастады. Мұнда Craftsman (бунгало) және кейінірек Mid-Century Modern (ранчо-үйлер) стиліндегі тұрғын үйлер басым. Бұл — Уэнатчидің төбелі жерлеріне өте қолайлы, ландшафтпен үйлескен, шатыры аласа бір қабатты құрылыстар.

• Қазіргі заман (Индастриал және адаптивті пайдалану):

  Қала сәулетіндегі жаңа тарау жағалаудың өзгеруімен байланысты. Бұрынғы өнеркәсіптік қоймалар мен ангарлар қоғамдық кеңістіктерге айналып, екінші өмірге ие болуда. Бұл стиль түпнұсқа болат конструкцияларды, ашық арқалықтарды және кірпіш қалауды заманауи шыны мен бетонмен үйлестірумен сипатталады.

Көрнекті ғимараттар мен аудандар

Уэнатчидің сәулеттік сипатын бағалау үшін оның келбетін қалыптастырған келесі нысандарға назар аударған жөн:

• Тарихи орталық (Downtown Wenatchee): Аудан АҚШ-тың тарихи жерлерінің ұлттық тізіліміне енгізілген. Уэнатчи авенюі бойымен серуендеу қазіргі уақытта бутиктер, кафелер мен антикварлық дүкендер орналасқан XX ғасырдың басындағы жақсы сақталған ғимараттарды көруге мүмкіндік береді.
• Либерти театры (Liberty Theatre): 1920 жылы салынған бұл театр сол дәуірдегі ойын-сауық сәулетінің жарқын үлгісі болып табылады. Оның қасбеті мен интерьері «дүркіреген жиырмасыншы жылдардың» рухын сақтап, қаланың маңызды мәдени орталығы болып қала береді.
• Пайбас базары (Pybus Public Market): Заманауи жаңғыртудың ең үздік үлгісі. Индустриалды стильде салынған E.T. Pybus бұрынғы болат қорыту зауытының ғимараты жанданған базарға және қоғамдастық орталығына айналдырылды. Сәулетшілер өзенмен байланыс орнату үшін панорамалық әйнектер қосып, массивті болат қаңқалар мен гофрленген қабырғаларды сақтап қалды.
• Пошта ғимараты (Old Post Office): XX ғасырдың басында салынған бұл ғимарат сол кездегі федералды ғимараттарға тән симметриясымен және монументалдылығымен классикалық қайта өрлеу (Classical Revival) элементтерін көрсетеді.

Уэнатчимен байланысты көрнекті тұлғалар

Қаланың тарихы мен бүгінгі күні бұл аймақты авиацияда, өнерде, спортта және технологияда әлемге танытқан адамдардың есімдерімен тығыз байланысты. Төменде өмірбаяндары Уэнатчимен тоқайласқан негізгі тұлғалар берілген.

• Клайд Пэнгборн (1894–1958)
  Рөлі: Авиатор, жаңашыл ұшқыш.
  Маңыздылығы: Пэнгборн көрші округте туғанымен, ол дәл осы жерде ұлттық батырға айналды. 1931 жылы Хью Херндонмен бірге ол тарихтағы Тынық мұхиты арқылы алғашқы тоқтаусыз ұшуды (Жапониядан АҚШ-қа) жүзеге асырып, Ист-Уэнатчиге қатты қонды. Осы ерліктің құрметіне қалаға қызмет көрсететін аймақтық әуежай (Pangborn Memorial Airport) аталған.
• Рэйн Уилсон (1966 ж.т.)
  Рөлі: Актер, режиссер, жазушы.
  Маңыздылығы: «Офис» сериалының жұлдызы, Дуайт Шрут рөлін орындаушы. Уилсон өзінің мектеп жылдарын Уэнатчиде өткізіп, жергілікті жоғары мектепте (Wenatchee High School) оқыған. Дәл осы жерде ол театрға және музыкалық аспаптарда ойнауға қызыға бастады, бұл оның Голливудтағы болашақ мансабының негізін қалады.
• Крис ДеГармо (1963 ж.т.)
  Рөлі: Музыкант, гитарист, әндер авторы.
  Маңыздылығы: Уэнатчи тумасы, атақты Queensrÿche прогрессив-метал тобының негізін қалаушы және гитарисі. Ұжымның көптеген хиттерінің, соның ішінде «Грэмми» сыйлығына ұсынылған «Silent Lucidity» әнінің авторы. Музыкалық мансабынан кейін кәсіби авиация ұшқышы болып жұмыс істеді.
• Тайлер Фаррар (1984 ж.т.)
  Рөлі: Кәсіби тас жол велошабандозы.
  Маңыздылығы: Уэнатчиде туып-өскен. Велоспорт тарихындағы ең табысты американдық спринтерлердің бірі болды. Фаррар — барлық үш Гранд-турда: Тур де Франс, Джиро д’Италия және Вуэльта Испанияда кезеңдерді жеңіп алған санаулы американдықтардың бірі.
• Брэд Фицпатрик (1980 ж.т.)
  Рөлі: Бағдарламашы, интернет-кәсіпкер.
  Маңыздылығы: Уэнатчи мектебінің түлегі, ол 19 жасында әлеуметтік медианың дамуын анықтаған алғашқы жаппай блог платформасы — LiveJournal-ды («Живой Журнал») құрды. Сондай-ақ жоғары жүктемелі веб-жүйелерге арналған маңызды технологияларды (мысалы, Memcached) жасаумен танымал.
• Дон Ланфьер (1928–2003)
  Рөлі: Джаз саксофоншысы.
  Маңыздылығы: Уэнатчи тумасы, әлемдік джаз сахнасында танымалдылыққа ие болған. Вуди Герман және Фэтс Наварро сияқты джаз аңыздарымен бірге өнер көрсетіп, жазбалар жасаған. Оның тенор-саксофонда ойнау стилі АҚШ-тың Солтүстік-Батысындағы джаз музыкасының дамуына әсер етті.