Ellensburg

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Қазіргі Элленсберг тарихы 1870-жылдардан бастау алады. Еуропалық қоныстанушылар келгенге дейін Киттитас алқабындағы бұл жерлерді жергілікті халықтар мекендеген. Елді мекеннің ресми туған жылы 1871 жыл деп есептеледі, сол кезде кәсіпкер Джон А. Шуди (John A. Shoudy) «Қарақшылар ұясы» (Robber's Roost) деп аталатын шағын сауда постын сатып алған болатын.

1875 жылы Шуди болашақ қаланың жоспарын ресми түрде тіркеп, оны әйелі Мэри Элленнің құрметіне атады. Инкорпорацияланған қала мәртебесі 1883 жылы, Вашингтон АҚШ-тың ресми штаты болмай тұрып алынды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын сауда постының маңызды қалаға айналуы бірқатар стратегиялық факторларға байланысты болды:

• Теміржол: 1886 жылы Солтүстік Тынық мұхиты теміржолының (Northern Pacific Railway) келуі сыртқы әлеммен сенімді байланысты қамтамасыз етіп, жаңа тұрғындардың ағылуына түрткі болды.
• География және ресурстар: Штат орталығындағы құнарлы алқапта орналасуы ауыл шаруашылығының дамуына ықпал етті.
• Саяси амбициялар: 1889 жылы Элленсберг жаңа Вашингтон штатының астанасы атағына басты үміткерлердің бірі болды. Соңында таңдау Олимпияға түскенімен, белсенді саяси науқан қала мәртебесін нығайтты.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Ерте Элленсберг экономикасы мал шаруашылығына, шөп өсіруге және жүн саудасына негізделді. Қаланың сәулеттік келбетін анықтаған маңызды оқиға — 1889 жылғы өрт, ол ағаштан салынған орталықты жойып жіберді. Қайта құру жұмыстары кірпіш пен тасты қолдану арқылы жүргізілді, бұл қалаға өзінің танымал тарихи орталығын сыйлады.

Мәдени даму 1891 жылы Вашингтон мемлекеттік нормальды мектебінің (қазіргі Орталық Вашингтон университеті) ашылуымен күшті серпін алды. Бұл оқиға аграрлық қаланы аймақтың маңызды білім беру орталығына айналдырды.

Тарихтың негізгі белестері

• 1871 — Джон А. Шуди болашақ елді мекеннің өзегіне айналған «Қарақшылар ұясы» сауда постын сатып алды.
• 1875 — Негізін қалаушының әйелінің құрметіне Элленсбург (кейіннен Элленсберг) деп аталған қала жоспары ресми түрде бекітілді.
• 1883 — Элленсберг территорияның заң шығарушы жиналысымен қаланың ресми мәртебесін (инкорпорация) алды.
• 1886 — Қаланы ірі нарықтармен байланыстырған Солтүстік Тынық мұхиты теміржолының алғашқы поезы келді.
• 1889 — 4 шілдедегі Ұлы өрт коммерциялық орталықты жойып жіберді, бірақ әйгілі кірпіш ғимараттардың құрылысына түрткі болды.
• 1891 — Вашингтон мемлекеттік нормальды мектебі (қазіргі Орталық Вашингтон университеті) өз есігін айқара ашты.
• 1923 — Бүгінде Американың ең үздік және көне родеоларының қатарына кіретін алғашқы Элленсберг Родеосы өтті.
• 1977 — Қаланың тарихи іскерлік ауданы сәулеттік құндылығы үшін АҚШ-тың тарихи жерлерінің ұлттық тізіліміне енгізілді.
• 1980 — Сент-Хеленс жанартауының атқылауы қаланы қалың жанартау күлімен басып, алқаптағы өмірді уақытша тоқтатты.
• 2008 — Орталықтағы тарихи ғимараттарды ауқымды реконструкциялау аяқталып, қаланың туристік тартымдылығы нығая түсті.

Қала дамуының негізгі кезеңдері

Элленсбергтің дамуы — аграрлық форпосттан университеттік және туристік орталыққа дейінгі трансформация тарихы. Қаланың қазіргі келбеті мен экономикасын қалыптастырған басты белестер:

• Теміржол серпілісі (1886). Солтүстік Тынық мұхиты теміржолының (Northern Pacific Railway) келуі XIX ғасырдағы басты экономикалық қозғаушы күш болды. Бұл оқиға оқшауланған елді мекенді маңызды логистикалық торапқа айналдырып, Киттитас алқабының фермерлеріне өз өнімдерін сыртқы нарыққа шығаруға мүмкіндік берді.
• Сәулеттік жаңару (1889). 4 шілдедегі жойқын өрт қаланың ағаштан салынған орталығын тып-типыл етті, бірақ бұл жағдай қалаға оң әсерін тигізді. Кірпіш пен тасты қолдана отырып тез арада қалпына келтіру бүгінде туристерді қызықтыратын даунтаунның бірегей тарихи келбетін жасады.
• Білім беру доминанты (1891). Кейіннен Орталық Вашингтон университетіне (CWU) айналған оқу орнының ашылуы халықтың құрылымы мен экономиканы түбегейлі өзгертті. Қала тек ауыл шаруашылығына тәуелді болуын тоқтатып, аймақтың зияткерлік орталығына айналды.
• Мәдени бірегейлік (1923). Алғашқы ресми Элленсберг Родеосының ұйымдастырылуы қаланың Жабайы Батыс дәстүрлерінің сақтаушысы ретіндегі мәртебесін бекітті. Бұл оқиға жай ғана мереке емес, жыл сайын мыңдаған қонақтарды тартатын маңызды экономикалық активке айналды.
• Мұраны сақтау бағыты (1977). Тарихи іскерлік ауданның АҚШ-тың тарихи жерлерінің ұлттық тізіліміне енуі қала құрылысы саясатындағы бетбұрыс кезең болды. Ескі ғимараттарды бұзудың орнына қала оларды жандандыруға (ревитализация) ставка жасап, көнелікті коммерциялық табысты туристік өнімге айналдырды.
• Энергетикалық модернизация (2000-жылдар). Алқаптағы жел энергетикасының дамуы (атап айтқанда, Wild Horse Wind Farm жобасы) аграрлық ландшафтқа жоғары технологиялар алып келді. Бұл жаңа жұмыс орындарын ашып, экономиканы әртараптандырды, оған жаңартылатын энергия секторын қосты.

Сәулеттік бейне және қала құрылысы

Элленсберг сәулеті Американың Батысы үшін бірегей. Көптеген қалаларда тарихи құрылыстар модернизацияның әсерінен жойылып кетсе, мұнда XIX ғасырдың соңындағы тұтас ансамбль сақталған. Қаланың келбетін 1889 жылғы апатты өрт анықтады: қалпына келтіру жұмыстары қарқынды жүрді, бірақ бұл жолы тас пен кірпіш қолданылды, бұл қала орталығына біртұтас стилистикалық ырғақ сыйлады.

Негізгі сәулеттік дәуірлер мен стильдер

Элленсбергтің қалалық ортасы — тарихи іскерлік орталық пен университет кампусы арасындағы диалог. Дамудың бірнеше негізгі кезеңдерін бөліп көрсетуге болады:

• Викториандық коммерциялық стиль (XIX ғасырдың соңы). 1889 жылғы өрттен кейін қала орталығы қайта салынды. Бұл кезеңдегі ғимараттар сәндік кірпіш қалауымен, табақ металдан жасалған карниздермен және бірінші қабаттардағы үлкен витриналық терезелерімен ерекшеленеді. Бұл қала сәулетінің «алтын қоры».
• Ричардсондық роман стилі (1890-жылдар). Сол кезде АҚШ-та танымал болған бұл стиль Элленсбергте айқын көрініс тапқан. Оған массивтілік, терезелер мен кіреберістердің үстіндегі кең жарты дөңгелек аркалар, сондай-ақ кірпішпен үйлесімде өңделмеген тасты (руст) пайдалану тән.
• Классицизм және Академиялық стиль (XX ғасырдың басы). Нормальды мектептің (болашақ университеттің) дамуымен білім беру мекемесінің мәртебесін айқындауға бағытталған, қатаңдық пен симметрияға бейім ғимараттар пайда болды.
• Ғасыр ортасындағы модернизм (Mid-Century Modern). Соғыстан кейінгі жылдары, әсіресе 1950–70 жылдары университет кампусы белсенді түрде кеңейді. Тарихи кірпіш орталыққа қарама-қайшы келетін, функционалды геометриялы бетон мен шыныдан жасалған ғимараттар бой көтерді.

Көрнекті ғимараттар мен құрылыстар

Бірнеше сәулеттік доминанттар Элленсбергтің танымал бейнесін қалыптастырады:

• Дэвидсон ғимараты (Davidson Building). 1890 жылы іргесі қаланған қаланың ең танымал құрылысы. Оның Анна патшайым стиліндегі күмбезі бар бұрыштық мұнарасы тарихи орталықтың бейресми символына айналды. Қасбеті сәндік қалаумен бай безендірілген.
• Бардж-холл (Barge Hall). Орталық Вашингтон университеті кампусының жүрегі. 1893 жылы салынған, биік қоңырау мұнарасы бар ричардсондық роман стиліндегі қызыл кірпіштен жасалған бұл зәулім ғимарат аймақтың академиялық тарихын бейнелейді.
• Геддис ғимараты (Geddis Building). 1889 жылы жергілікті құмтас пен кірпіштен салынған бұл ғимарат фронтир рухын сақтаған, бірақ монументалды орындалған ерте коммерциялық сәулеттің тамаша үлгісі болып табылады.

Қала құрылысының ерекшеліктері

Элленсбергтің жоспарлануы дүние тараптарына бағытталған классикалық тікбұрышты көшелер желісіне негізделген. Теміржол қаланы бөліп өтіп, тарихи тұрғыдан коммерциялық орталықты тұрғын және өнеркәсіптік аймақтардан бөліп тұрады. Маңызды ерекшелігі — тарихи даунтаунның жинақылығы, ол жаяу жүргіншілер үшін ыңғайлы болып қала береді және ғасырлар тоғысындағы жайлы американдық қаланың атмосферасын сақтайды.

Негізін қалаушылар мен тарихи тұлғалар

• Джон А. Шуди (John A. Shoudy) — Қаланың негізін қалаушы, кәсіпкер және саясаткер.
  Элленсберг тарихындағы негізгі тұлға. 1871 жылы Киттитас алқабына келіп, сауда постын сатып алып, қала жоспарын ресми түрде тіркеген. Шуди сонымен қатар елді мекеннің мүдделерін қорғай отырып, Вашингтон территориясының заң шығарушы жиналысында округ атынан өкілдік етті.
• Мэри Эллен Шуди (Mary Ellen Shoudy) — Алғашқы қоныстанушы және қала атауының шабыттандырушысы.
  Джон Шудидің жұбайы, оның құрметіне қала атауы берілген (бастапқыда Ellensburgh). Ол фронтирдің қатал жағдайында әлеуметтік өмірдің дамуын қолдай отырып, ерте қауымдастықтың қалыптасуында маңызды рөл атқарды.

Мәдениет және өнер қайраткерлері

• Марк Ланеган (Mark Lanegan) — Музыкант, вокалист және әндер авторы.
  Элленсберг тумасы және американдық гранждың иконаларының бірі. 1980-жылдардың ортасында дәл Элленсбергте құрылған Screaming Trees тобының фронтмені ретінде танымал болды. Оның шығармашылығы альтернативті рок-сахнаға айтарлықтай ықпал етті.
• Брайан Томпсон (Brian Thompson) — Кино және теледидар актері.
  Элленсбергте туып-өскен. «Терминатор», «Кобра» сияқты культтік фильмдерде және «Құпия материалдар» телехикаясында жадында қалатын антагонистердің рөлін сомдауға мүмкіндік берген ерекше сырт келбетінің арқасында танымал Голливуд актеріне айналды.
• Ван Коннер (Van Conner) — Музыкант, басс-гитарист.
  Screaming Trees тобының негізін қалаушылардың бірі және осы аймақтың тумасы. Ағасы Гэри Ли Коннермен және Марк Ланеганмен бірге ол Сиэтл гранжы дәуірлегенге дейін көп уақыт бұрын Элленсбергті Тынық мұхиты Солтүстік-Батысының музыкалық картасындағы маңызды нүктеге айналдырды.

Спортшылар

• Дрю Бледсо (Drew Bledsoe) — Американдық футбол жұлдызы (ҰФЛ).
  Элленсберг тумасы, Ұлттық футбол лигасының көрнекті квотербегіне айналды. «Нью-Ингленд Пэтриотс», «Баффало Биллс» және «Даллас Ковбойс» командаларында ойнады, бірнеше рет Пробоулға (барлық жұлдыздар матчы) қатысты.
• Джон Китна (Jon Kitna) — ҰФЛ ойыншысы және жаттықтырушы.
  Китна Элленсбергте туылмаса да, оның мансабы осы қаламен тығыз байланысты. Ол Орталық Вашингтон университетінің (CWU) футбол командасының жұлдызы болып, шағын колледжден ҰФЛ-ға өтті. Кейін Элленсбергке оралып, мектеп мұғалімі және жаттықтырушы болып жұмыс істеп, жергілікті қауымдастықтың маңызды бөлігіне айналды.