Saratoga Springs

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Саратога-Спрингс тарихы еуропалықтар келгенге дейін көп уақыт бұрын басталған. Аймақтың байырғы тұрғындары, могавк үндістері, бұл жерді «Серехтаге» (Serach-ta-gue) деп атаған, бұл «жылдам сулы жер» дегенді білдіреді және жергілікті минералды бұлақтардың емдік қасиеттерін жоғары бағалаған.

Қаланың қалыптасуындағы маңызды кезең — 1771 жыл, сол кезде сэр Уильям Джонсон емделу үшін жергілікті тұрғындардың бастауымен Хай-Рок (High Rock Spring) бұлағына барған. Алайда қаланың нақты сәулетшісі Гидеон Патнам болды. 1802 жылы ол осы жерден жер сатып алып, кең көшелердің негізін салып, алғашқы қонақүйді тұрғызды, осылайша шипажайдың болашақ өркендеуіне негіз қалады.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын елді мекеннің әйгілі шипажайға айналуы бірнеше факторларға байланысты болды:

• Бірегей геология: Газдалған суы бар көптеген табиғи минералды бұлақтардың болуы басты экономикалық қозғаушы күшке айналды.
• Көліктің дамуы: 1832 жылы АҚШ-тағы алғашқылардың бірі болған «Саратога және Скенектади» теміржолының салынуы Нью-Йорк пен басқа да ірі қалалардың тұрғындары үшін шипажайға оңай қол жеткізуді қамтамасыз етті.
• Кәсіпкерлік бастама: Алғашқы қоныстанушылардың саябақтарды абаттандыру және сәнді қонақүйлер салу жөніндегі күш-жігері зиялы қауымның назарын тез аударды.

Ертедегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

XIX ғасырдың ортасына қарай Саратога-Спрингс «Спа патшайымы» атағына ие болды. Қала экономикасы толығымен қонақжайлылық индустриясы мен туризмге негізделді. Мұнда сол кездегі әлемдегі ең үлкендердің бірі болып саналған United States Hotel және Grand Union Hotel сияқты зәулім қонақүйлер салынды.

Қаланың мәдени өмірі зиялылардың бас қосулары, балдар және сауықтыру процедураларының төңірегінде өрбіді. Кейінірек, 1863 жылы ипподромның ашылуымен, емдік шипажай имиджіне ат спорты және құмар ойындар орталығы деген даңқ қосылды, бұл қаланың американдық жоғарғы қоғамы үшін жазғы астана мәртебесін біржола бекітті.

Шипажайдың даму хронологиясы

Саратога-Спрингс тарихы үндістер мекенін әлемдік деңгейдегі шипажайға айналдырған оқиғаларға бай. Төменде қала өміріндегі негізгі белестер көрсетілген.

• 1771 — Сэр Уильям Джонсон Хай-Рок бұлағына барады, бұл еуропалықтардың жергілікті сумен емделу мақсатындағы алғашқы сапары болып саналады.
• 1802 — Гидеон Патнам алғашқы үш қабатты таверна мен пансион салып, қаланың коммерциялық дамуына негіз салады.
• 1819 — Доктор Джон Кларк Конгресс бұлағынан суды бөтелкеге құя бастап, Саратога брендін аймақтан тыс жерлерге танымал етеді.
• 1826 — Саратога-Спрингс ресми түрде ауыл (village) әкімшілік мәртебесін алады.
• 1832 — «Саратога және Скенектади» теміржолының ашылуы ірі қалалардан туристердің жаппай ағылуын қамтамасыз етеді.
• 1863 — АҚШ-тағы ең көне спорттық ғимарат Saratoga Race Course ипподромында алғашқы ұйымдасқан ат жарыстары өткізіледі.
• 1870 — Клуб үйінің ашылуы (кейіннен Канфилд казиносы ретінде белгілі), ол қаланы зиялы қауым үшін құмар ойындар орталығына айналдырады.
• 1874 — Сол кезде әлемдегі ең ірі қонақүйге айналған Grand Union қонақүйінің кеңеюі аяқталады.

XX және XXI ғасыр

Жаңа тарихта қала таза емдік және ойын шипажайынан мәдени және тарихи орталыққа айналды.

• 1915 — Саратога-Спрингс ресми түрде қала (city) мәртебесін алып, жаңа басқару хартиясын қабылдайды.
• 1935 — Рузвельттің «Жаңа бағыты» аясында бұлақтарды сақтау үшін салынған Саратога-Спа мемлекеттік саябағының салтанатты ашылуы.
• 1966 — Нью-Йорк сити балеті мен Филадельфия оркестрінің жазғы резиденциясына айналған Саратога орындаушылық өнер орталығы (SPAC) ашылады.
• 1984 — Елдегі осы өнер түріне толық арналған жалғыз мұражай — Ұлттық би мұражайының ашылуы.
• 2013 — Қала ат жарысының 150 жылдығын ауқымды түрде атап өтіп, әлемдегі ат спортының басты астаналарының бірі ретіндегі мәртебесін растайды.

Қаланың заманауи бейнесінің қалыптасу кезеңдері

Саратога-Спрингстің дамуы — бұл таңдаулыларға арналған емдік шипажайдан жалпыға қолжетімді мәдени орталыққа айналу тарихы. Төменде қаланың экономикалық және сәулеттік келбетін айқындаған негізгі кезеңдер берілген:

• Минералды суларды коммерцияландыру (1820-жылдар).

  Доктор Джон Кларктың суды өнеркәсіптік құюды бастауы экономикадағы бетбұрысты кезең болды. Бұл жергілікті ресурсты экспорттық тауарға айналдырып, Саратога брендін Еуропада танымал етті және қаланы тек маусымдық қонақтарға тәуелді емес, алғашқы тұрақты капитал ағынымен қамтамасыз етті.

• «Алтын ғасыр» дәуірі және құмар ойындар (XIX ғасырдың аяғы).

  Ипподром мен казиноның салынуы қаланы таза сауықтыру бағытынан ойын-сауық бағытына қайта бағдарлады. Бұл Американың ең бай адамдарын (Вандербильттерді, Уитнилерді) тартты, бұл Норт-Бродвейде осы күнге дейін қаланың сәулеттік кодын қалыптастырып отырған сәнді викториялық зәулім үйлердің салынуына түрткі болды.

• Мемлекеттік араласу және бұлақтарды қорғау (1909–1930-жылдар).

  Жеке компаниялардың көмірқышқыл газын шамадан тыс өндіруіне байланысты бұлақтар сарқыла бастады. Мемлекеттік резервацияның құрылуы аймақтың экологиясын сақтап қалды. Бұл кезеңнің шыңы Saratoga Spa State Park кешенінің құрылысы болды, ол қалаға классикалық сәулеттің бірегей ансамблін және кең жасыл аймақтарды қосты.

• Мәдени тіректің құрылуы (1966 жыл).

  Саратога орындаушылық өнер орталығының (SPAC) ашылуы теміржол танымалдылығы төмендеген дәуірде қаланың құлдырауын болдырмауға мүмкіндік берген стратегиялық шешім болды. Нью-Йорк сити балеті мен Филадельфия оркестрінің жазғы резиденциясына айнала отырып, қала аймақтың мәдени астанасы мәртебесін бекітті.

• Тарихи мұраны сақтау қозғалысы (1970-жылдар).

  Көптеген американдық қалалар сауда моллдары үшін тарихи орталықтарын бұзып жатқанда, Саратога тұрғындары Мұраны сақтау қорын құрды. Бұл шешім орталықтың бірегей викториялық құрылысын сақтап қалуға және басты Бродвей көшесін АҚШ-тағы ең көрікті және экономикалық тұрғыдан сәтті жаяу жүргіншілер аймақтарының біріне айналдыруға мүмкіндік берді.

Сәулеттік бейнесі және қала құрылысы

Саратога-Спрингс сәулеті оның элиталық шипажай ретіндегі тарихының айқын көрінісі болып табылады. Қала құрылымы «Алтын ғасырдың» салтанаты, неоклассицизмнің қатаңдығы мен ойластырылған ландшафт дизайнының бірегей үйлесімі болып табылады. Көптеген американдық қалалардан айырмашылығы, мұнда XX ғасырдың ортасындағы жаппай бұзылудан аман қалған тұтас тарихи орталық сақталған.

Гүлдену дәуірі: Виктория стилі (XIX ғасыр)

XIX ғасырдың ортасынан аяғына дейінгі кезең қаланың визуалды бейнесі үшін шешуші болды. Шипажай өмірінің қарқынды дамуы елдегі ең бай адамдарды қызықтырды, олар осы жерде жазғы резиденцияларын салды. Құрылыстың негізгі ерекшелігі таза ауада демалуға және араласуға арналған кең верандалар болды.

• Анна патшайым стилі (Queen Anne): Асимметриялық қасбеттермен, мұнаралармен, еркерлермен және күрделі декормен сипатталады. Норт-Бродвей (North Broadway) көшесі мен Юнион-авенюдегі зәулім үйлер бұған жарқын мысал бола алады.
• Екінші империя (Second Empire): Бұл стильді мансардтық шатырларынан оңай тануға болады. Көрнекті ғимарат — 1870 жылы Конгресс-паркте салынған Канфилд казиносы (Canfield Casino). Ол италиялық стиль элементтерін француз талғампаздығымен ұштастырады.
• Жоғары викториялық готика: Bethesda Episcopal Church шіркеуі бұған мысал болады. Стильге көп түсті кірпіш қалау және сүйір аркаларды қолдану тән.
• Адельфи қонақүйі (The Adelphi Hotel): Бродвейдегі XIX ғасырдан сақталған соңғы гранд-отель, ол өзіне тән бағаналары мен бай безендірілген қасбеті бар италияландырылған стильде орындалған.

Институционалдық монументалдылық: Неоклассицизм (1930-жылдар)

XX ғасырдың басында, әсіресе Ұлы тоқырау және «Жаңа бағытты» іске асыру кезеңінде сәулеттік бағыт монументалдылық пен симметрияға қарай ойысты. Бұл мемлекеттік спа кешенінің құрылысы кезінде ең айқын көрініс тапты.

• Георгиандық жаңғыру (Georgian Revival): Saratoga Spa State Park саябағындағы ғимараттар кешені, оның ішінде әйгілі Бұлақтар залы (Hall of Springs) мен әкімшілік корпустар ақ бағаналары мен фронтондары бар қызыл кірпіштен салынған. Бұл ансамбль еуропалық академизм мен айбындылық атмосферасын тудырады.
• Боз-ар (Beaux-Arts): Бұл стильдің элементтері спа саябағының жоспарлануында бар: кең эспланадалар, осьтік симметрия, фонтандар және Еуропаның сарай саябақтарын еске түсіретін шағылысатын бассейндер.

Модернизм және заманауи даму

XX ғасырдың екінші жартысында қала тарихи контексті сақтай отырып, жаңғырту қажеттілігіне тап болды.

• Ғасыр ортасындағы модернизм: 1960-жылдары Скидмор колледжінің (Skidmore College) жаңа кампусқа көшуі қалаға заманауи сәулет әкелді. Белгілі сәулетшілер (соның ішінде Нил Форд пен О’Нил Форд) жобалаған кампус ғимараттары функционалдылығымен, кірпіш пен шыныны қолдануымен және орман ландшафтына үйлесімді енуімен ерекшеленеді.
• Адаптивті қайта пайдалану: Саратоганың заманауи қала құрылысы Бродвейдегі тарихи ғимараттардың қасбеттерін сақтай отырып, олардың интерьерін дүкендер, мейрамханалар мен лофттарға арнап толық жаңғыртуға бағытталған.

Қала құрылысының ерекшеліктері

Саратога-Спрингстің жоспарлануы типтік американдық «тордан» ерекшеленеді:

• Бродвей (Broadway): Қаланың басты артериясы, мұндай көлемдегі елді мекен үшін өте кең. Көше бастапқыда ағаш аллеялары бар серуендеу бульвары ретінде жобаланған, бұл «саябақтағы қала» сезімін сақтайды.
• Жасыл аймақтар: Қала құрылымы табиғи бұлақтармен тығыз байланысты. Саябақтар (Congress Park, High Rock Park) жай ғана демалыс орындары емес, айналасында құрылыс қалыптасқан қала түзуші өзектер болып табылады.

Негізін қалаушылар және тарихи тұлғалар

• Гидеон Патнам (1763–1812)
  Қаланың негізін қалаушы және кәсіпкер
  Саратога-Спрингстің «әкесі» болып саналады. Дәл осы кісі жергілікті жердің туристік әлеуетін көріп, бұлақтардың айналасындағы жерді сатып алып, кең көшелерді жобалады. Патнам шипажай қонақтары үшін алғашқы үш қабатты қонақүй салып, қаланың қонақжайлылық орталығы ретінде даму бағытын айқындады.
• Улисс С. Грант (1822–1885)
  АҚШ-тың 18-ші президенті және Азамат соғысының генералы
  Грант мұнда тумаса да, оның есімі аймақ тарихымен тығыз байланысты. Ауыр науқастанған экс-президент өзінің әйгілі мемуарларын аяқтау үшін өмірінің соңғы апталарын Макгрегор тауындағы (қалаға тікелей жақын жерде) коттеджде өткізді. Бүгінде бұл коттедж маңызды тарихи ескерткіш болып табылады.
• Соломон Нортап (1808–1863?)
  Музыкант, аболиционист және автор
  Саратога-Спрингсте скрипкашы болып өмір сүрген және жұмыс істеген еркін туған афроамерикандық. 1841 жылы оны алдап қаладан шығарып, құлдыққа сатып жіберген. Оның «12 жылдық құлдық» атты мемуарлары (оскар алған фильмнің негізі болған) ұрланғанға дейінгі Саратогадағы өмірін егжей-тегжейлі сипаттайды. Қалада оның құрметіне тарихи белгі орнатылған.

Мәдениет, өнер және инновациялар

• Джордж Крам (1824–1914)
  Шеф-аспаз және өнертапқыш
  Аспаздық әлеміндегі аңызға айналған тұлға. Саратогадағы Moon's Lake House мейрамханасында шеф-аспаз болып жұмыс істеп жүріп, 1853 жылы ол, аңыз бойынша, картоп чипстерін (бастапқыда «Saratoga Chips» деп аталған) ойлап тапқан. Крам талғампаз клиентке ашуланып, картопты қағаздай жұқа етіп турап, байқаусызда әлемдегі ең танымал жеңіл тағамды жасап шығарған.
• Спенсер Траск (1844–1909)
  Қаржыгер және филантроп
  Әйелі Катринамен бірге өзінің иелігінде әйгілі Yaddo көркемөнер колониясын құрды. Траск шипажайды экологиялық апаттан сақтап, газ өндіру үшін минералды бұлақтарды коммерциялық пайдалануды тоқтату жөніндегі күш-жігерді қаржыландырып, оларды сақтап қалуда шешуші рөл атқарды.
• Дэвид Хайд Пирс (1959 ж.т.)
  Театр және кино актері
  «Эмми» және «Тони» сыйлықтарының иегері, «Фрейзер» ситкомындағы Найлс Крэйн рөлімен кеңінен танымал. Саратога-Спрингсте туып-өскен, әкесі жергілікті актер, ал анасы сақтандыру агенті болған. Туған қаласының мәдени бастамаларына белсенді қолдау көрсетеді.

Қайырымдылық жасаушылар және зиялы қауым өкілдері

• Мэрилу Уитни (1925–2019)
  Зиялы қауым өкілі және филантроп
  «Саратога патшайымы» ретінде танымал. XX ғасырдың ортасында шипажайдың танымалдылығы төмендеген кезде қаланы жаңғыртуда шешуші рөл атқарды. Оның күш-жігері мен қаржылай қолдауының арқасында қаланың ат жарыстары мен зиялылар өмірі жаңа тыныс алды. Ол Ұлттық би мұражайының негізін қалап, көптеген қалалық жобаларға демеушілік жасады.