Saranac Lake

Негізінің қалануы және алғашқы қоныстанушылар

Саранак-Лейк тарихы 1819 жылы алғашқы қоныстанушы Джейкоб Муди осы жерде бөренеден үй салып, ауыл шаруашылығымен айналысу үшін жерді тазарта бастаған кезден басталады. Алайда, қоныстың дамуына нағыз серпін берген 1827 жылы капитан Плини Миллердің келуі болды. Ол ағаш тілу зауыты мен бөгет тұрғызды, бұл ауылдың бастапқы өнеркәсіптік келбетін айқындап, жаңа тұрғындарды тартты.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Бастапқыда аймақ экономикасы Адирондак тауларының бай табиғи ресурстарына: ағаш дайындау мен аңшылық кәсіпке негізделді. Көлдер мен қалың ормандардың арасындағы географиялық орналасуы бұл жерді ағаш өндіру үшін қолайлы етті. Алайда, XIX ғасырдың екінші жартысында бірегей микроклиматтың арқасында қаланың тағдыры түбегейлі өзгерді.

Шешуші сәт 1876 жылы доктор Эдвард Ливингстон Трюдоның келуі болды. Жергілікті тау ауасының туберкулезді емдеуге оң әсер ететінін байқаған ол мұнда Америкадағы алғашқы санаторийдің негізін қалады. Бұл өнеркәсіптік кентті әлемге әйгілі емдік-климаттық курортқа айналдырды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

XIX ғасырдың соңына қарай Саранак-Лейк бірегей ғылыми және мәдени орталық ретінде қалыптасты. Қала экономикасы пациенттерге қызмет көрсетуге және медициналық туризмге қайта бағытталды, бұл бірқатар ерекше белгілерді тудырды:

• «Емдеу» архитектурасы: Қалада пациенттер жыл бойы таза ауамен тыныс ала алатын ерекше шыныланған «ұйықтайтын верандалары» (Cure Porches) бар өзіндік архитектуралық стиль пайда болды.
• Атақты қонақтар: Шипалы климат туралы даңқ танымал тұлғаларды өзіне тартты. Мұнда жазушы Роберт Льюис Стивенсон тұрып, шығармашылықпен айналысты, ол Саранак-Лейкте 1887–1888 жылдардың қысын өткізді.
• Қысқы карнавал: Пациенттер мен тұрғындар үшін ұзақ қысты көңілді өткізу мақсатында 1897 жылы алғаш рет Қысқы карнавал өткізілді, ол кейіннен АҚШ-тың шығысындағы осындай ең көне іс-шараға айналды.

Негізгі тарихи кезеңдер

• 1819: Джейкоб Муди болашақ қала аумағында үй салған алғашқы қоныстанушы болды.
• 1827: Капитан Плини Миллер ағаш тілу зауыты мен бөгет тұрғызып, қоныстың өнеркәсіптік орталығын қалыптастырды.
• 1876: Доктор Эдвард Ливингстон Трюдоның келуі, оның туберкулезді емдеу әдістері аймақтың тағдырын мәңгілікке өзгертті.
• 1884: «Адирондак Коттедж» санаторийінің негізі қаланды — бұл АҚШ-тағы таза ауада туберкулезді емдейтін алғашқы мекеме.
• 1887: Жазушы Роберт Льюис Стивенсон қалада қыстап, «Баллантрэ иесі» романымен жұмыс істейді.
• 1892: Саранак-Лейк ресми түрде ауыл (village) мәртебесін алып, жергілікті өзін-өзі басқаруға ие болды.
• 1894: Саранак зертханасының ашылуы — елдегі туберкулезді зерттейтін алғашқы зерттеу орталығы.
• 1897: Алғашқы Қысқы карнавалдың өткізілуі, ол кейіннен АҚШ-тың шығысындағы осындай ең көне фестивальге айналды.
• 1927: Қала орталығының архитектуралық жауһарына айналған тарихи Hotel Saranac қонақ үйінің ашылуы.
• 1954: Тиімді антибиотиктердің пайда болуына байланысты Трюдо санаторийінің жабылуы, бұл «емдік курорт» дәуірінің аяқталуын білдірді.
• 1967: Аймақтың маңызды білім беру орталығына айналған North Country Community College колледжінің негізі қаланды.
• 1980: Қала көршілес Лейк-Плэсидте өткен Қысқы Олимпиада ойындары кезінде қонақтарды қабылдауға және логистиканы қамтамасыз етуге белсенді қатысты.
• 1998: Саранак-Лейк қауымдастықты дамытудағы жетістіктері үшін беделді All-America City атағын алды.
• 2018: Әйгілі Hotel Saranac қонақ үйінің ауқымды реставрациясының аяқталуы және қайта ашылуы.

Дамудың негізгі кезеңдері мен олардың маңызы

Саранак-Лейк тарихы — қаланың өзгермелі жағдайларға таңқаларлық бейімделуінің мысалы. Ормандағы ағаш кесушілердің қатал қонысынан бастап әлемге әйгілі шипажай мен заманауи мәдени орталыққа дейінгі әрбір кезең қала келбетінде өз ізін қалдырды.

• Орман өнеркәсібі дәуірі. XIX ғасырдың бірінші жартысында қала экономикасы толығымен Саранак өзеніне тәуелді болды. Ағаш тілу зауыттары мен бөгеттердің құрылысы тұрғындарды жұмыспен қамтып қана қоймай, көшелердің бастапқы жоспарын су артерияларының айналасында қалыптастырып, жабайы орманды игерілген кеңістікке айналдырды.
• Емдік курорттың тууы. XIX ғасырдың соңында қаланың туберкулезді емдеу орталығына айналуы ондаған жылдар бойы басты экономикалық драйвер болды. Бұл халық санының күрт өсуіне, теміржол қатынасының дамуына және әлемнің түкпір-түкпірінен келген ауқатты пациенттерге бағытталған жоғары деңгейлі қызмет көрсету саласының пайда болуына әкелді.
• Ортаның архитектуралық бейімделуі. Таза ауада емделудің ерекшелігі «Cure Cottages» (емдеу коттедждері) атты бірегей қала құрылысы феноменін тудырды. Шыныланған верандалары бар үйлердің жаппай құрылысы қаланың бүгінде ұлттық қазына ретінде қорғалатын қайталанбас архитектуралық келбетін жасады.
• Ғылыми серпіліс. Саранак зертханасының ашылуы қаланы халықаралық ғылыми аренаға шығарды. Көрнекті дәрігерлер мен зерттеушілердің болуы мұнда шағын таулы қоныстарға тән емес ерекше зияткерлік орта мен жоғары мәдени деңгейді қалыптастырды.
• Постиндустриялық трансформация. 1950-жылдары антибиотиктердің ойлап табылуымен санаторийлерге деген қажеттілік жойылды. Қала экономиканы медицинадан білім беруге (колледждің ашылуы) және бұрынғы емдеу мекемелерінің инфрақұрылымын пайдалана отырып, жаппай туризмге қайта бағыттай отырып, қайта құрылымдаудың күрделі кезеңін бастан өткеруге мәжбүр болды.
• Олимпиадалық ықпал. Лейк-Плэсидке жақындығы және Қысқы Олимпиада ойындарын қамтамасыз етуге қатысуы (әсіресе 1980 жылы) Саранак-Лейктің маңызды қысқы спорт түрлері орталығы мәртебесін бекітіп, қонақ үй бизнесі мен спорттық инфрақұрылымның дамуына серпін берді.
• Заманауи ревитализация. Соңғы жылдары қала мәдени ренессансты бастан кешіруде. Тарихи қонақ үй сияқты маңызды нысандарды қалпына келтіру және арт-қауымдастықты қолдау Саранак-Лейкті өткен мен бүгінді үйлесімді біріктірген тарих пен өнерді сүюшілер үшін тартымды бағытқа айналдырды.

Архитектуралық бірегейлік: «Верандалар қаласы»

Саранак-Лейк қаласының архитектуралық келбеті бірегей және кішігірім америкалық қалалардың қала құрылысының стандартты шеңберіне сыймайды. Көшелердің көрінісін қалыптастырған басты ерекшелік туберкулезді емдеу индустриясы болды. Бұл ерекше архитектуралық феноменнің — «Cure Cottages» (Емдеу коттедждері) пайда болуына әкелді. Ғимараттың негізгі стиліне қарамастан (мейлі ол викториялық зәулім үй немесе қарапайым үй болсын), оған қаланың визит картасына айналған шыныланған верандалар (sleeping porches) жалғап салынды.

Негізгі стильдер мен тарихи дәуірлер

Қала құрылысы XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы стильдердің эклектикалық қоспасы болып табылады, ол курорттың экономикалық гүлдену кезеңдерін көрсетеді.

• Виктория дәуірі және Анна патшайым стилі (XIX ғасырдың соңы). Курорттың қалыптасу кезеңі күрделі асимметриялық формалармен, мұнаралармен және декоративті әрлеумен сипатталады.
  Маңызды нысан: Саранак зертханасы (Saranac Laboratory). Бұл АҚШ-тағы туберкулезді зерттеу үшін арнайы салынған алғашқы ғимарат, ол кірпіш пен терракотаны қолдана отырып Анна патшайым стилінде салынған, бұл оның ғылыми маңыздылығы мен сенімділігін айқындай түсті.
• Колониялық жаңғыру және Неоклассицизм (XX ғасырдың басы). Қалада әл-ауқаттың артуына қарай тұрақтылықты бейнелейтін неғұрлым қатаң және монументалды ғимараттар пайда бола бастады.
  Маңызды нысан: АҚШ Пошта бөлімшесі. Классикалық портигі мен бағандары бар ғимарат федералды стильді және дамып келе жатқан қаладағы мемлекеттік мекемелердің маңыздылығын көрсетеді.
• Тюдор-ревайвл (1920-жылдар). Орта ғасырлық Англияны еске түсіретін стиль жайлылық пен сенімділік атмосферасын жасау үшін пайдаланылды, бұл медициналық мекемелер үшін маңызды болды.
  Маңызды нысан: Уилл Роджерс мемориалдық госпиталі (маңайда орналасқан, бірақ архитектуралық жағынан қаламен байланысты). Еуропалық қамалды еске түсіретін, водевиль әртістеріне арналған санаторий ретінде қызмет еткен ауқымды кешен.
• 1920-жылдардағы америкалық қалалық стиль (Дүркіреген жиырмасыншы жылдар). Джаз дәуірі тау қаласына қалалық сәндік элементтерін әкелді.
  Маңызды нысан: Hotel Saranac. Қала орталығының архитектуралық доминанты. Ғимарат италиялық палаццо (Флоренциядағы Palazzo Davanzati) үлгісінде салынған, бірақ сол дәуірдегі заманауи қонақ үй форматына бейімделген. Бұл Адирондактағы ағаш сәулет өнерінен тас сәулетіне көшуді бейнелейтін алғашқы өртке төзімді қонақ үй болды.

Қала құрылысының дамуы

Саранак-Лейктің жоспарлануы қатаң тікбұрышты торға емес, жергілікті жердің күрделі бедеріне және Саранак өзенінің ағысына бағына отырып, табиғи түрде дамыды. Орталығы тұрғын аудандардан анық бөлінген көптеген америкалық қалалардан айырмашылығы, мұнда санаторийлер мен пансионаттар қаланың тұрғын үй құрылымына кіріктірілген.

Тарихи орталықтағы құрылыстың жоғары тығыздығы пациенттердің үлкен санын және медициналық қызметкерлерді инфрақұрылымға жақын жерде орналастыру қажеттілігімен түсіндіріледі. Бүгінде қаланың тарихи ауданы архитектурасы толығымен медициналық мақсаттарға негізделген қаланың сирек үлгісі ретінде АҚШ-тың Тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілген.

Саранак-Лейктің көрнекті тұлғалары

Бірегей микроклиматы мен Американың басты емдік курорты мәртебесінің арқасында Саранак-Лейк көптеген атақты адамдардың үйіне немесе уақытша тұрағына айналды. Мұнда өз дәуірінің ұлы тұлғалары сауығуды, шабыт пен оңашалануды іздеп келді.

• Эдвард Ливингстон Трюдо (1848–1915)
  Дәрігер, ғалым, филантроп.
  Қала тарихындағы басты тұлға. Доктор Трюдо кентті әлемдік медициналық орталыққа айналдырған санаторийдің негізін қалап қана қоймай, зерттеу зертханасын да құрды. Оның мұрасы осы күнге дейін аймақтың ғылыми және мәдени мәртебесін айқындайды.
• Роберт Льюис Стивенсон (1850–1894)
  Жазушы және ақын.
  «Қазына аралының» авторы 1887–1888 жылдардың қысын Саранак-Лейкте емделіп өткізді. Дәл осы жерде ол «Баллантрэ иесі» романының едәуір бөлігін жазды. Жазушы тұрған Бейкер коттеджі бүгінде мемориалдық мұражайға айналған.
• Альберт Эйнштейн (1879–1955)
  Физик-теоретик, Нобель сыйлығының лауреаты.
  Ұлы ғалым 1930-шы және 1940-шы жылдары жаз айларын жиі Саранак-Лейкте өткізетін. Ол Knollwood клубына тоқтап, жергілікті көлдерде желкенді қайықпен серуендеуді жақсы көрген, осы жерден әлемдік танымалдылықтан тыныштық табатын.
• Бела Барток (1881–1945)
  Венгр композиторы және пианист.
  XX ғасырдың ең маңызды композиторларының бірі соңғы жазын Саранак-Лейкте өткізді. Жергілікті табиғаттан шабыт алған ол мұнда өзінің соңғы жауһарларын: Альтқа арналған концерт пен №3 Фортепианоға арналған концертін жазды.
• Марк Твен (1835–1910)
  Жазушы, журналист.
  Америка әдебиетінің классигі 1901 жылдың жазында Лоуэр-Саранак көліндегі лагерьді жалға алды. Ол құбылмалы ауа райына шағымданғанымен, мұнда өткізген уақыты оның кейінгі өмірбаянының және Адирондак аймағымен байланысының маңызды бөлігіне айналды.
• Кристи Мэтьюсон (1880–1925)
  Кәсіби бейсболшы.
  Аңызға айналған питчер, Бейсбол даңқ залының алғашқы бес мүшесінің бірі. Көптеген басқалар сияқты, ол да Саранак-Лейкке туберкулезден емделу үшін келген. Мэтьюсон жергілікті қауымдастықтың белсенді мүшесі болып, өмірінің соңғы жылдарын осында өткізді.
• Келвин Кулидж (1872–1933)
  АҚШ-тың 30-шы президенті.
  1926 жылдың жазында Кулидж өз резиденциясын қалаға жақын жердегі White Pine Camp лагеріне көшірді. Осы кезеңде Саранак-Лейк жоғары лауазымды шенеуніктер мен дипломаттарды қабылдап, іс жүзінде АҚШ-тың жазғы астанасына айналды.