Plattsburgh

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Платтсбургтың тарихы ресми түрде 1785 жылы басталады, сол кезде қала есімімен аталған Зефания Платт инвесторлар тобымен бірге Саранак өзенінің бойындағы жерлерге құқық алады. Көреген және кәсіпкер Платт бұл аумақтың орасан зор әлеуетін көріп, жаңа қоныс құру үшін Покипси аймағынан отбасылардың көшуін ұйымдастырды. Қала мәртебесі 1788 жылы ресми түрде бекітіліп, Платтсбург Шамплейн ірі ауданынан бөлініп шықты.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қоныстың тез дамуы географиялық артықшылықтар мен стратегиялық жоспарлаудың үйлесіміне байланысты болды:

• Су ресурстары: Шамплейн көлінің жағасындағы Саранак өзенінің сағасында орналасуы қаланы таза сумен және көлік жолдарымен қамтамасыз етті.
• Өнеркәсіпке арналған энергия: Саранак өзенінің жылдам ағысы өндіріс үшін қажетті алғашқы гидротехникалық құрылыстар үшін тамаша энергия көзіне айналды.
• Көлік дәлізі: Шамплейн көлі тарихи тұрғыдан Гудзон алқабын Канадамен (атап айтқанда, Монреальмен) байланыстыратын маңызды артерия қызметін атқарды, бұл қаланы негізгі сауда торабына айналдырды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Ерте кезеңде Платтсбург экономикасы аймақтың бай орман ресурстарына негізделді. Су энергиясымен жұмыс істейтін ағаш тілу зауыттары мен астық диірмендері алғашқы ірі кәсіпорындар болды. Сонымен қатар, қала темір кенін өндіру және поташ өндірісінің орталығына айналды.

Қаланың мәдени келбеті оның шекаралық жағдайының әсерінен қалыптасты. Мұнда Жаңа Англиядан келген қоныстанушылардың дәстүрлері мен көршілес француз тілді Канаданың ықпалы араласып, уақыт өте келе қонақжайлылық пен мультимәдениеттіліктің бірегей атмосферасын құрды.

Тарихтың негізгі белестері

Платтсбургтың хронологиясы маңызды әскери оқиғаларды, өнеркәсіптік дамуды және заманауи көлік торабына айналуды қамтиды. Төменде қала өміріндегі негізгі күндер берілген.

• 1785 жыл: Зефания Платт Саранак өзенінің сағасында қоныс негізін қалап, қала тарихын бастады.
• 1788 жыл: Платтсбург Шамплейн қаласынан ресми түрде бөлініп, дербес таун мәртебесін алады.
• 1814 жыл: Атақты Платтсбург шайқасы өтті, онда американдық флот 1812 жылғы соғыста британдықтарды шешуші жеңіліске ұшыратты.
• 1889 жыл: Мемлекеттік қалыпты және дайындық мектебі құрылды, ол уақыт өте келе қазіргі SUNY Plattsburgh колледжіне айналды.
• 1902 жыл: Платтсбург ресми түрде «сити» (city) ретінде тіркеліп, айналадағы тауннан әкімшілік тәуелсіздік алды.
• 1915 жыл: «Платтсбург идеясы» қозғалысының басталуы — АҚШ-тағы азаматтық еріктілерге арналған алғашқы әскери дайындық лагерлері.
• 1954 жыл: Платтсбург Әскери-әуе базасының құрылысы басталды, ол ұзақ жылдар бойы аймақтың негізгі экономикалық қозғалтқышына айналды.
• 1995 жыл: Әскери-әуе базасының ресми жабылуы, бұл аумақты қайта құру бойынша ауқымды бағдарламаға серпін берді.
• 2007 жыл: Бұрынғы әскери базаның инфрақұрылымында құрылған Платтсбург халықаралық әуежайында жаңа жолаушылар терминалының ашылуы.
• 2014 жыл: Қала Шамплейн көліндегі тарихи шайқастың 200 жылдығын кең көлемде атап өтіп, тарихи туризм орталығы ретіндегі мәртебесін нығайтты.

Даму кезеңдері және олардың маңызы

Платтсбургтың эволюциясы — бұл шекаралық сауда бекетінен заманауи өнеркәсіптік-білім беру орталығына айналу тарихы. Қала дамуының негізгі кезеңдері тек әскери оқиғалармен ғана емес, сонымен бірге экономика мен қалалық ортадағы терең құрылымдық өзгерістермен де байланысты.

• Индустрияландыру және көлік революциясы (XIX ғасырдың ортасы): Қаланы Монреаль және Нью-Йоркпен байланыстыратын теміржолдардың құрылысы, сондай-ақ Шамплейн каналының ашылуы Платтсбургты ірі логистикалық торапқа айналдырды. Бұл қолөнер өндірісінен ағаш материалдарын, темір кенін және мәрмәрді ауқымды экспорттауға көшуге мүмкіндік беріп, қаланың қаржылық негізін қалады.
• Білім беру кластерінің қалыптасуы (XIX ғасырдың соңы – XX ғасыр): Педагогикалық училищенің SUNY (Нью-Йорк штатының университеті) жүйесінің толыққанды колледжіне айналуы қаланың демографиясы мен мәдениетін түбегейлі өзгертті. Студенттер мен оқытушылардың ағыны мәдени мекемелерге, қызметтерге және тұрғын үйге деген сұранысты тудырып, білім беруді өнеркәсіптен кейінгі экономиканың екінші тірегіне айналдырды.
• «Қырғи қабақ соғыс» дәуіріндегі урбанизация (1950-ші – 1980-ші жылдар): Әскери-әуе базасының ашылуы әскери қызметшілерге қызмет көрсету үшін ауқымды тұрғын үй инфрақұрылымының, мектептер мен сауда орталықтарының құрылысына әкелді. Бұл онжылдық қаланың және оның қала маңындағы аймағының қазіргі шекараларын анықтап, аймақтың халық тығыздығы мен сатып алу қабілетін айтарлықтай арттырды.
• Базаны қайта құру бағдарламасы (PARC) (1995 жылдан бастап): Әскери база жабылғаннан кейін қала АҚШ-тағы ең сәтті конверсиялық бағдарламалардың бірін жүзеге асырды. Бұрынғы әскери аумақ индустриялық паркке және азаматтық әуежайға айналдырылды. Бұл шешім экономикалық күйреудің алдын алып, дайын инфрақұрылымы бар жаңа өнеркәсіптік платформаны құрды.
• «Монреальдың америкалық қала маңы» қалыптасуы (XXI ғасыр): Шекараға стратегиялық жақындығының арқасында Платтсбург ірі канадалық көлік корпорацияларын (мысалы, автобус және теміржол вагондарын өндірушілерді) тартты. Бұл АҚШ нарығына арналған техникаларды құрастыру орталығы ретінде қаланың бірегей экономикалық бейнесін қалыптастырып, мыңдаған жұмыс орнын қамтамасыз етті.
• Жағалауды жандандыру (қазіргі кезең): Саранак өзені мен Шамплейн көлінің рөлін қайта қарастыру орталықтан өнеркәсіптік нысандарды шығаруға және рекреациялық аймақтарды құруға әкелді. Парктер мен жаяу жүргіншілер жолдарын абаттандыру қаланың туристік тартымдылығын арттырып, назарды ауыр өнеркәсіптен қалалық ортаның сапасына аударды.

Сәулеттік эволюция және стильдер

Платтсбургтың сәулеттік келбеті — бұл ерте республика дәуіріндегі ғимараттар, өнеркәсіпшілердің викториялық зәулім үйлері мен қатаң әскери сәулет қатар өмір сүретін Америка тарихының айқын көрінісі. Қала бір дәуірде қатып қалған жоқ; оның көшелері алғашқы қоныстанушылардың ағаш сәулетінен монументалды тас пен кірпішке көшуін көрсетеді.

Қалада ұсынылған негізгі сәулеттік бағыттарды негізгі тарихи кезеңдермен байланыстыруға болады:

• Федералды стиль (XVIII ғасырдың соңы – XIX ғасырдың басы): Симметриямен және ұстамдылықпен сипатталады. Ең жарқын мысалы — Кент-Делорд үй-мұражайы (Kent-Delord House). Платтсбург шайқасынан аман қалған бұл ғимарат ерте Американың рухын сақтап қалған және қаладағы ең көне ғимараттардың бірі болып табылады.
• Грек жаңғыруы және Неоклассицизм (XIX ғасырдың ортасы – XX ғасырдың басы): Экономикалық өрлеу кезеңі азаматтық мақтанышты көрсететін ғимараттардың құрылысымен ерекшеленді. Бұл стильдің басты жауһары — әйгілі сәулетші Джон Рассел Поуп (Вашингтондағы Джефферсон мемориалының авторы) жобалаған Платтсбург Ратушасы (City Hall). Ғимарат зәулім бағандарымен және күмбезімен ерекшеленеді.
• Викториялық эклектика және Анна патшайым стилі (XIX ғасырдың соңы): Тұрғын аудандар, әсіресе Бринкерхофф көшесі (Brinkerhoff Street) мен Корт-стрит (Court Street) бойында бай саудагерлер мен орман өнеркәсіпшіленің зәулім үйлері салынған. Мұнда күрделі шатырларды, мұнараларды, ойылған верандаларды және әртүрлі текстураларды көруге болады.
• Әскери колониалды стиль (XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы): Бірегей ансамбльді «Ескі база» (Old Base) ауданы құрайды. Үлкен плац (The Oval) айналасында орналасқан зәулім кірпіш казармалар мен офицерлер үйлері әскери тәртіп пен реттілікті еске түсіретін қатаң, бірақ талғампаз стильде салынған.

Қала құрылысының дамуы және жоспарлануы

Платтсбургтың урбанистік құрылымы Саранак өзені мен Шамплейн көлінің әсерінен қалыптасты. Қаланың тарихи орталығы сол кезге тән, негізгі көлік жолдары ретінде қызмет еткен су артерияларына бағытталған классикалық жүйелі жоспарға ие.

Келесі қала құрылысы элементтеріне ерекше назар аудару қажет:

• Орталық іскерлік аудан: Ықшам және жаяу жүргіншілерге ыңғайлы, ол бірінші қабаттарында дүкендер мен кафелер орналасқан екі және үш қабатты кірпіш ғимараттарымен ескі қаланың атмосферасын сақтап қалған.
• The Oval ауданы: Тарихи ғимараттармен қоршалған қоғамдық паркке айналған бұрынғы әскери плац. Бұл әскери инфрақұрылымның азаматтық қала құрылысына сәтті интеграциялануының сирек мысалы.
• Жағалау: Соңғы онжылдықтарда қала өзінің жағалау сызығын белсенді түрде қайта қарастыруда. Өнеркәсіптік аймақтар парктерге, серуендеу жолдарына және Макдоноу ескерткіші сияқты монументтерге жол беріп, қала тұрғындарының суға қолжетімділігін қайтаруда.

Платтсбургтың көрнекті тұлғалары

Қала тарихы әскери батырлардың, ізашарлардың және өнер қайраткерлерінің тағдырымен тығыз байланысты. Төменде өмірі мен қызметі Платтсбургпен ажырамас байланысты негізгі тұлғалар берілген.

• Зефания Платт (Zephaniah Platt)
  Қаланың негізін қалаушы, саясаткер және заңгер
  Аймақ тарихындағы негізгі тұлға. 1784 жылы ол Саранак өзенінің бойындағы жерлерге құқық алып, отбасылардың қоныс аударуын ұйымдастырып, болашақ қаланың негізін қалады. Оның орын таңдаудағы көрегендігі Платтсбургтың сауда және өнеркәсіп орталығы ретіндегі экономикалық табысын анықтады.
• Томас Макдоноу (Thomas Macdonough)
  АҚШ Әскери-теңіз флотының командоры
  1812 жылғы соғыстың ұлттық батыры. Шамплейн көліндегі шешуші Платтсбург шайқасында (1814 жыл) дәл соның қолбасшылығымен американдық флотилия шайқасты. Оның тактикалық данышпандығы британ флотының басым күштерін жеңуге мүмкіндік берді, бұл соғыстағы бетбұрыс кезең болды. Оның құрметіне қала орталығында монумент орнатылған.
• Александр Макомб (Alexander Macomb)
  АҚШ армиясының генералы
  1814 жылы Платтсбургты қорғау кезінде құрлық әскерлеріне қолбасшылық етті. Британ армиясының айтарлықтай сандық басымдығына қарамастан, Макомб Макдоноу флотымен бірлесіп әрекет етіп, қала қорғанысын сауатты ұйымдастыра білді. Кейіннен АҚШ армиясының бас қолбасшысы болды.
• Джин Артур (Jean Arthur)
  Голливуд актрисасы
  Голливудтың «Алтын ғасырының» ең жарық жұлдыздарының біріне айналған Платтсбург тумасы. Фрэнк Капраның комедияларындағы рөлдерімен танымал (мысалы, «Мистер Дидс қалаға көшеді»). Оның бірегей дауысы мен таланты оны 1930–40-шы жылдардағы кинематографтың иконасына айналдырды.
• Питер Сайи (Peter Sailly)
  Кәсіпкер, алғашқы кеден инспекторы
  Француз иммигранты және Зефания Платтың жақын серіктесі. Сайи сауда мен өнеркәсіпті дамыта отырып, қаланың экономикалық қалыптасуында шешуші рөл атқарды. Томас Джефферсонмен кеден коллекторы қызметіне тағайындалған ол шекара арқылы өтетін тауар ағынын бақылап, қаланың маңызды порт ретіндегі мәртебесін нығайтты.
• Лукреция Мария Дэвидсон (Lucretia Maria Davidson)
  Ақын
  Платтсбургте туып-өскен романтизм дәуірінің талантты ақыны. 16 жасында ерте қайтыс болғанына қарамастан, оның шығармашылығы замандастары, соның ішінде Эдгар Аллан По тарапынан жоғары бағаланды. Ол XIX ғасырдағы аймақтың әдеби өмірінің символына айналды.
• Смит М. Вид (Smith M. Weed)
  Заңгер, саясаткер және өнеркәсіпші
  XIX ғасырдың екінші жартысындағы қала тарихындағы ең ықпалды тұлғалардың бірі. Вид Платтсбургты ірі орталықтармен байланыстыратын теміржол құрылысына белсенді түрде қолдау көрсетіп, жергілікті өнеркәсіптің дамуына инвестиция салды, бұл аймақтың айтарлықтай экономикалық өсуіне ықпал етті.