Santa Ana

Санта-Ана тарихы — бұл испан ранчосынан Ориндж округінің жандаған орталығына дейінгі жол. Құнарлы жерлерде негізі қаланған қала, ауыл шаруашылығы мен стратегиялық орналасуының арқасында тез өсіп, Оңтүстік Калифорнияның маңызды экономикалық және мәдени торабына айналды.

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

• Қазіргі Санта-Ана аумағы бастапқыда тонгва және акахемем тайпаларынан шыққан жергілікті американдықтардың мекені болған.
• 1769 жылы Гаспар де Портола бастаған испандық экспедиция бұл аймақты зерттеп, оны «Вальехо де Санта-Ана» (Әулие Анна алқабы) деп атады.
• Қазіргі қаланың негізін 1869 жылы алғашқы испандық қоныстанушылардың ұрпақтарынан 70 акр жер сатып алған Уильям Х. Сперджен қалады. 1886 жылы қоныс ресми түрде қала мәртебесін алды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

• География және ауыл шаруашылығы: Қала Санта-Ана өзенінің бойындағы құнарлы алқапта орналасқан, бұл ауыл шаруашылығының дамуына ықпал етті. Ертедегі экономика цитрус жемістерін, жаңғақтарды өсіруге және мал шаруашылығына негізделген болатын.
• Саяси мәртебе: 1889 жылы Санта-Ана жаңадан құрылған Ориндж округінің әкімшілік орталығына айналды, бұл оның саяси және экономикалық маңызын нығайтты.
• Көлік: 1887 жылы Оңтүстік Тынық мұхиты теміржолының келуі қаланы Лос-Анджелеспен және елдің қалған бөлігімен байланыстырып, сауда мен халық санының өсуіне қуатты серпін берді.

Ертедегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

• Бастапқыда Санта-Ана испан, мексикалық және американдық мұраны ұштастыратын мәдениеті бар негізінен аграрлық қауымдастық болды.
• XX ғасырда әскери және аэроғарыш өнеркәсібінің дамуымен, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Santa Ana Army Air Base авиабазасының пайда болуымен экономика әртараптандырылды.
• Қала бірте-бірте маңызды қаржылық және үкіметтік орталыққа айналды, сонымен бірге бүгінгі күнде де байқалатын бай мәдени әртүрлілікті сақтап қалды.

Санта-Ана тарихындағы маңызды күндер

• 1901 жыл: Ориндж округінің тарихи сот ғимаратының құрылысы аяқталды, ол бүгінгі күнге дейін қаланың архитектуралық символдарының бірі болып табылады.
• 1912 жыл: Авиация пионері Гленн Л. Мартин Санта-Анада өзінің алғашқы авиациялық компаниясын құрып, аймақтағы аэроғарыш өнеркәсібінің дамуына негіз қалады.
• 1933 жыл: Лонг-Бичтегі жойқын жер сілкінісі қала орталығындағы көптеген ғимараттарға зақым келтірді, бұл кейіннен оларды ауқымды қайта құру мен модернизациялауға әкелді.
• 1936 жыл: Бауэрс мұражайы (Bowers Museum) ашылды, ол уақыт өте келе Калифорниядағы ең ірі өнер және мәдениет мұражайларының біріне айналды.
• 1952 жыл: Прентис-паркте отбасылық демалыс пен білім берудің танымал орнына айналған Санта-Ана хайуанаттар бағы негізделді.
• 1984 жыл: Қаланың тарихи орталығы ресми түрде АҚШ-тың тарихи жерлерінің ұлттық тізіліміне енгізілді, бұл оның сақталған архитектуралық мұрасын айқындайды.
• 1987 жыл: Бүкіл аймақ үшін бөлшек сауда мен қоғамдық өмірдің маңызды орталығына айналған ірі MainPlace Mall сауда орталығы ашылды.
• 1998 жыл: Келушілер үшін I-5 мемлекетаралық автомагистралінің үстінде көтеріліп тұрған алып кубымен танымал Discovery Cube Orange County ғылыми мұражайы ашылды.

Қала дамуының басты белестері

Санта-Ананың даму жолы — бұл фермерлік қауымдастықтың халық тығыз қоныстанған әкімшілік және мәдени орталыққа айналуының серпінді процесі. Төменде қаланың қазіргі келбетін қалыптастырған негізгі кезеңдер берілген:

• Аграрлық негіз (1870–1900 жж.): Мал шаруашылығы ранчоларынан қарқынды егіншілікке көшу. Цитрус жемістерін, өрік пен грек жаңғағын ауқымды түрде өсіру қуатты экономикалық база құрып, алғашқы кәсіпкерлерді тартты.
• Теміржол дәуірі (1887 жыл): Southern Pacific Railroad желісіне қосылу. Теміржолдың пайда болуы қаланы АҚШ-тың ірі нарықтарымен байланыстырып, ауылшаруашылық өнімдерінің экспортын және халық санының өсуін күрт жеделдетті.
• Саяси өрлеу (1889 жыл): Жаңадан құрылған Ориндж округінің әкімшілік орталығы (county seat) мәртебесін алу. Бұл оқиға қала құрылысының бағытын айқындады: монументалды үкімет ғимараттары салына бастады, іскерлік орталық қалыптасты.
• Әскери индустрияландыру (1940-шы жылдар): Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде армия авиабазасының (Santa Ana Army Air Base) ашылуы. Әскери қызметшілердің ағыны мен қорғаныс өнеркәсібінің дамуы аграрлық экономикадан индустриялық және сервистік экономикаға көшуді ынталандырды.
• Соғыстан кейінгі урбанизация (1950–1960 жж.): «Тұрғын үй бумы» және автострадалардың дамуы. Жеміс бақтарының орнын тығыз тұрғын үйлер мен сауда алаңдары басып, қалалық ортаны толықтай қалыптастырды және оны Оңтүстік Калифорния мегаполисіне интеграциялады.
• Даунтаунды ревитализациялау (1990-шы жылдар – қазіргі уақыт): Тарихи орталықты қалпына келтіру бағдарламасы және «Суретшілер ауылын» (Artists Village) құру. Ескі кварталдарды галереялары, театрлары мен мейрамханалары бар сәнді мәдени кластерге айналдыру қаланың жүрегіне жан бітіріп, туристерді тартты.

Санта-Ананың архитектуралық келбеті оның қарқынды тарихын көрсетеді: XIX ғасырдың соңындағы шағын ауылшаруашылық қонысынан бастап Ориндж округінің қазіргі заманғы әкімшілік орталығына дейін. Қалада готика немесе Ренессанс дәуіріндегі ғимараттар жоқ, өйткені оның дамуы әлдеқайда кеш басталған, алайда мұнда соңғы 150 жылдағы американдық архитектураның әртүрлі стильдері ұсынылған.

XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы: Стилдердің қайта өрлеу дәуірі

Қаланың әкімшілік орталық ретіндегі ерте өсуі монументалды ғимараттардың пайда болуына ықпал етті. Негізгі мысал ретінде 1901 жылы салынған Ориндж округінің ескі сот ғимаратын (Old Orange County Courthouse) айтуға болады. Бұл айтулы құрылыс массивті тас қабырғалар мен зәулім аркаларға тән романдық қайта өрлеу (Richardsonian Romanesque) стилінде орындалған. Қала орталығындағы тарихи аудандарда виктория дәуіріндегі ғимараттар мен классикалық қайта өрлеу стиліндегі құрылыстар да сақталған.

Испан мұрасы және соғыс аралық кезең

XX ғасырдың бірінші жартысында Калифорнияда испандық колониалды өткен шаққа сілтеме жасайтын стильдер танымал болды. Санта-Анада бұл бағыттың жарқын өкілдері мыналар болып табылады:

• Миссионерлік қайта өрлеу стилі (Mission Revival): 1936 жылы салынған Бауэрс мұражайының (Bowers Museum) түпнұсқа ғимараты ескі испан миссияларының архитектурасына еліктейтін осы стильдің тамаша үлгісі болып табылады.
• Испан колониалдық қайта өрлеу стилі (Spanish Colonial Revival): Қала орталығындағы Santora Building (1929) ғимараты — өзінің сәндік әрлеуі мен ою-өрнектері бар осы стильдің тән мысалы. 1920-шы және 1930-шы жылдары қалада арт-деко стиліндегі ғимараттар да пайда болды.

Соғыстан кейінгі модернизм және қазіргі заман

Соғыстан кейінгі халық санының күрт өсуі және субурбиялардың дамуы модернизм архитектурасының және оның мид-сенчури модерн (Mid-Century Modern) ағымының, әсіресе тұрғын аудандарда таралуына әкелді. Бұл стильдер функционалдылығымен, қарапайым сызықтарымен және қоршаған ландшафтпен интеграциялануымен ерекшеленді. Кейінірек қалада постмодернистік құрылыстар да пайда болды. Санта-Ананың қазіргі заманғы архитектурасының ең танымал символы 1998 жылы ашылған Discovery Cube Orange County ғылыми орталығы болды. Оның тас жолдың үстінде көтеріліп тұрған алып кубы — деконструктивизм мен технологиялық архитектураның батыл үлгісі.

Санта-Анамен байланысты көрнекті тұлғалар

Санта-Ана қаласы тарихта, мәдениетте және өнерде айтарлықтай із қалдырған көптеген дарынды әрі ықпалды адамдар үшін бастапқы нүкте болды. Олардың кейбіреулері мыналар:

• Уильям Х. Сперджен (William H. Spurgeon, 1829–1915) — қазіргі қаланың негізін қалаушы. 1869 жылы ол қоныс негізін қалаған жерді сатып алып, оның ерте дамуында, соның ішінде Ориндж округінің әкімшілік орталығы мәртебесін алуында маңызды рөл атқарды.
• Гленн Л. Мартин (Glenn L. Martin, 1886–1955) — авиация пионері. 1912 жылы ол өзінің алғашқы авиациялық компаниясын дәл осы Санта-Анада құрып, аймақтағы болашақ аэроғарыш өнеркәсібінің негізін қалады.
• Билл Медли (Bill Medley, 1940 ж.т.) — әнші және әндер авторы, әйгілі The Righteous Brothers дуэтінің мүшесі ретінде танымал. Ол Санта-Анада туған және жергілікті Santa Ana High School орта мектебінің түлегі. Оның терең баритоны «You've Lost That Lovin' Feelin'» сияқты хиттерде естіледі.
• Дайан Китон (Diane Keaton, 1946 ж.т.) — «Оскар» сыйлығының иегері, актриса және режиссер. Ол Лос-Анджелесте туғанымен, оның отбасы Санта-Анаға көшіп келген, ол осында өсіп, Santa Ana High School мектебін бітірген және Santa Ana College-де оқыған. Ол қаланың көрнекті тұрғындарының бірі болып саналады.
• Мишель Пфайффер (Michelle Pfeiffer, 1958 ж.т.) — әлемге әйгілі актриса, «Оскар» сыйлығына үш мәрте үміткер. Ол Санта-Анада туып, алғашқы жылдарын осында өткізген. Оның мансабы «Сорлы бет» (Scarface), «Бэтмен оралады» және «Қауіпті байланыстар» фильмдеріндегі айтулы рөлдерді қамтиды.
• Майкл Бакари Джордан (Michael B. Jordan, 1987 ж.т.) — танымал актер және продюсер, «Қара пантера», «Крид: Рокки мұрасы» және «Тек рақым ету» фильмдеріндегі рөлдерімен танымал. Ол отбасы Нью-Джерсиге көшпес бұрын Санта-Анада дүниеге келген.
• Линдси Стирлинг (Lindsey Stirling, 1986 ж.т.) — скрипкашы, биші және композитор, YouTube-тегі бірегей музыкалық бейнелерінің арқасында әлемдік жұлдызға айналды. Ол Санта-Анада туған және классикалық музыканы электронды жанрлармен ұштастыра отырып, орындаушылыққа инновациялық көзқарасымен танымал болды.