San Marino

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Сан-Марино (Калифорния) тарихы Сан-Габриэль миссиясының жерлерінен және Rancho San Pasqual мексикалық жер грантынан бастау алады. Қала өз атауын Джеймс Де Барт Шорбтың иелігін Мэрилендтегі атасының үйінің құрметіне атауының арқасында алды (ал ол үй, өз кезегінде, Еуропадағы Сан-Марино Республикасының құрметіне аталған болатын).

Қаланың ресми құрылған жылы 1913 жыл болып саналады. Теміржол магнаты Генри Хантингтон мен Джордж С. Паттонды (атақты генералдың әкесі) қамтитын ықпалды жер иелерінің тобы қоныстың бірегей мәртебесін сақтау үшін оны инкорпорациялауға бастамашы болды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Сан-Мариноның дамуы эксклюзивті тұрғын үй кеңістігін құруға деген ұмтылыспен айқындалды:

• Саяси ерік: Негізін қалаушылардың басты мақсаты аумақты көрші Пасаденаның қосып алуынан қорғау және тығыз қалалық құрылыстың алдын алу болды.
• Қала құрылысы тұжырымдамасы: Қала бастапқыда «зәулім үйлер қаласы» (City of Homes) ретінде жоспарланған. Мұнда көппәтерлі үйлерге, тұрғын аймақтардағы коммерциялық қызметке, сондай-ақ алкоголь сатуға және құмар ойындарға тыйым салынды.
• География: Жұмсақ климаты бар құнарлы Сан-Габриэль аңғарында орналасуы бұл жерлерді алдымен ауыл шаруашылығы үшін, содан кейін элиталық резиденциялар үшін тамаша етті.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Ерте кезеңде экономика ауыл шаруашылығына негізделді: жерлер цитрус тоғайларымен, жүзімдіктермен және жаңғақ бақтарымен жабылды. Дегенмен, элиталық қала маңына айналу процесі тез жүрді.

Қаланың мәдени және тарихи өзегі Генри Хантингтонның иелігі болды. Оның жеке кітаптар мен өнер коллекциясы, сондай-ақ әйгілі ботаникалық бақтары бүгінгі күнге дейін қаланың басты көрікті жері және мәдени мұрасының символы болып қала беретін Хантингтон кітапханасының негізін қалады.

Сан-Марино дамуының хронологиясы

• 1854 — Бенджамин «Дон Бенито» Уилсон Сан-Паскуаль ранчосының едәуір бөлігін сатып алады, оның жерлері болашақ қаланың негізі болады.
• 1878 — Уилсонның күйеу баласы Джеймс Де Барт Шорб өз иелігін «Сан-Марино» деп атайды, бұл кейінірек бүкіл қаланың атауына айналады.
• 1903 — Теміржол магнаты Генри Хантингтон Шорбтың иеліктерін сатып алып, әйгілі ботаникалық бақтар мен өнер коллекциясын жасауды бастайды.
• 1913 — Сан-Марино көрші Пасаденаның қосып алуынан жалтару және қатаң аудандастыру заңдарын сақтау үшін ресми түрде қала болып инкорпорацияланады.
• 1917 — үлкен Джордж С. Паттон (Екінші дүниежүзілік соғыстың атақты генералының әкесі) қаланың алғашқы мэрі болып сайланады.
• 1928 — Хантингтон кітапханасы, көркемөнер галереясы және ботаникалық бақтар негізін қалаушының өсиетіне сәйкес көпшілік үшін ашылады.
• 1950 жылдар — Қала көппәтерлі үйлері жоқ элиталық тұрғын үй қауымдастығы ретінде толық қалыптасып, өз құрылысының шегіне жетеді.
• 1975 — 1816 жылы салынған тарихи ескі диірмен (El Molino Viejo) Калифорния тарихи қоғамының ресми штаб-пәтері мәртебесін алады.
• 2008 — Тұрғындар үшін маңызды мәдени орталыққа айналған Кроуэлл көпшілік кітапханасының жаңа заманауи ғимаратының ашылуы өтті.
• 2013 — Қала Лейси паркінде ауқымды мерекелік іс-шаралар өткізіп, негізі қаланғанының 100 жылдығын салтанатты түрде атап өтті.

Сан-Мариноның қалыптасу және даму кезеңдері

Сан-Мариноның дамуы — бұл ауылшаруашылық ранчоларының Калифорниядағы ең беделді тұрғын үй анклавтарының біріне айналу тарихы. Негізгі кезеңдер қаланың бірегей экономикалық және мәдени келбетін қалыптастырды.

• Ранчоның элиталық иелікке айналуы (1903)
  Теміржол магнаты Генри Хантингтонның жерлерді сатып алуы шешуші сәт болды. Бұл оқиға даму бағытын таза ауыл шаруашылығынан сәнді қала сыртындағы резиденция құруға өзгертті, болашақ қоныстанушылар үшін жоғары өмір сүру стандартын белгіледі.
• «Зәулім үйлер қаласы» тұжырымдамасының бекітілуі (1913)
  Қаланың ресми инкорпорациясы қала құрылысы үшін маңызды мәнге ие болды. Тұрғын аймақтарда көппәтерлі үйлер салуға және коммерциялық қызмет жүргізуге тыйым салу заң жүзінде бекітілді, бұл қаланы урбанизациядан қорғап, оның камералық сипатын сақтап қалды.
• Әлемдік деңгейдегі мәдени орталықтың ашылуы (1928)
  Хантингтонның өнер коллекциясын, кітапханасы мен бақтарын қоғамдық пайдалануға беру жабық қаланы әлемнің мәдени картасындағы маңызды нүктеге айналдырды. Бұл резиденттердің тыныштығын бұзбай, зиялы қауым мен туристердің келуін қамтамасыз етті.
• Сәулеттік қалыптасудың аяқталуы (1950 жылдар)
  XX ғасырдың ортасына қарай қала өз құрылысының шегіне жетті. Жер учаскелерінің зәулім үйлермен толық толтырылуы жылжымайтын мүлік нарығын тұрақтандырды және Сан-Мариноның жаппай жаңа құрылысқа мүмкіндігі жоқ толық қалыптасқан қоғамдастық мәртебесін бекітті.
• Білім беру брендінің қалыптасуы (XX ғасырдың екінші жартысы)
  Сан-Марино бірыңғай мектеп округінің (San Marino Unified School District) дамуы маңызды экономикалық факторға айналды. Мектептердің өте жоғары рейтингі қаладағы жылжымайтын мүлікті ауқатты отбасылар арасында үлкен сұранысқа ие етіп, үй бағасының тұрақты өсуін қамтамасыз етті.
• Қоғамдық ортаны модернизациялау (2000 жылдар — бүгінгі күн)
  Заманауи Кроуэлл көпшілік кітапханасының салынуы және Лейси паркінің (Lacy Park) ауқымды реконструкциясы қаланың заманауи жайлылық талаптарына бейімделуін көрсетеді. Бұл жобалар муниципалитеттің тарихи мұраны сақтай отырып, өмір сүру сапасына инвестиция салу қабілетін айқындайды.

Қала құрылысы тұжырымдамасы: «Зәулім үйлер қаласы»

Сан-Мариноның сәулеттік келбеті Оңтүстік Калифорния үшін бірегей. Қала ретсіз емес, эксклюзивті тұрғын үй паркінің атмосферасын сақтауға бағытталған қатаң жоспар бойынша дамыды. Мұнда сіз биік ғимараттарды немесе тығыз қалалық құрылыстарды таба алмайсыз. Қала құрылысының негізін ғасырлық ағаштар егілген кең бульварлар мен жеке резиденциялары бар кең учаскелер құрайды.

Қаланы аймақтарға бөлу коммерциялық жылжымайтын мүлікті қатаң түрде шектеп, оны шетке (негізінен Хантингтон-драйв бойына) ығыстырады, бұл тұрғын кварталдардың тыныштығы мен оқшаулануын сақтауға мүмкіндік береді.

Сәулет стильдері мен дәуірлері

Сан-Марино құрылысы — бұл XX ғасырдың бірінші жартысындағы американдық тұрғын үй сәулетінің энциклопедиясы, мұнда тарихи стилизациялар (Revival styles) басым.

• Испандық колониялық стиль және Миссия (Mission Revival)
  Дәуірі: 1910–1930 жылдар.
  Калифорнияның испандық мұрасын көрсететін аймақтың ең танымал стилі. Мұндай зәулім үйлерге ақ сыланған қабырғалар, қызыл черепицалы шатыр, аркалы терезелер және ішкі патио аулалары тән. Бұл стиль Сан-Габриэль аңғарының жерортатеңіздік климатына тамаша сәйкес келеді.
• Ағылшындық Тюдор және Коттедждік стиль
  Дәуірі: 1920–1940 жылдар.
  Көптеген резиденциялар ағылшынның қала сыртындағы иеліктері стилінде салынған. Ерекшеліктері: тік еңісті шатырлар, фахверк конструкциялары (қасбеттегі ағаш арқалықтардың имитациясы), үлкен мұржалар және әрлеуде кірпіш немесе тасты пайдалану.
• Неоклассицизм және Боз-ар (Beaux-Arts)
  Дәуірі: XX ғасырдың басы.
  Қоғамдық ғимараттар мен ең ірі жеке иеліктерге тән салтанат пен монументалдылықты бейнелейтін стиль. Оған антикалық және француз сәулетінен шабыт алған симметрия, бағаналар, жапсырмалар мен формалардың айбындылығы тән.
• Америкалық колониялық стиль (American Colonial Revival)
  Дәуірі: 1920–1950 жылдар.
  Симметриялы қасбеттері бар, жиі ақ ағаш қаптамалы және терезе қақпақтары бар қатаң әрі талғампаз екі қабатты үйлер. Бұл стиль АҚШ-тың Шығыс жағалауындағы алғашқы қоныстанушылардың консервативті талғамы мен дәстүрге адалдығын көрсетті.

Көрнекті ғимараттар мен құрылыстар

Сан-Мариноның сәулеттік доминанттары әкімшілік орталықтармен емес, мәдени және тарихи мұрамен байланысты.

• Эль-Молино-Вьехо (The Old Mill)
  Аймақтағы 1816 жылы салынған ең көне ғимарат. Бұл қалың қабырғалары мен арқалықты жабындары бар, Сан-Габриэль миссиясы үшін диірмен қызметін атқарған шикі кірпіштен (адоба) салынған ерте Калифорния сәулетінің классикалық үлгісі.
• Хантингтонның бас резиденциясы (қазіргі Көркемөнер галереясы)
  XX ғасырдың басында сәулетшілер Майрон Хант пен Элмер Грей жобалаған айбынды зәулім үй. Ғимарат жерортатеңіздік вилла элементтері бар Боз-ар стилінде орындалған, бұл оның негізін қалаушының мәртебесін айқындайды және айналадағы тақырыптық бақтармен үйлеседі.
• Қала әкімшілігі (San Marino City Hall)
  Қаланың жалпы стилін бұзбайтын қоғамдық сәулет үлгісі. Ғимарат өзіне тән сағат мұнарасы мен черепицалы шатыры бар испан стилінде салынған, тұрғын үйлермен көрнекі түрде біріктірілген.

Қаламен байланысты көрнекті тұлғалар

Сан-Марино тарихы осында өмір сүрген немесе жастық шағын осы бірегей қалада өткізген ірі өнеркәсіпшілердің, әлемдік деңгейдегі ғалымдардың, мемлекет қайраткерлері мен өнер жұлдыздарының есімдерімен тығыз байланысты.

• Генри Эдвардс Хантингтон (1850–1927)
  Теміржол магнаты және өнер коллекционері
  Қала тарихындағы негізгі тұлға. Оның Сан-Маринодағы ранчосын өнер мен ғылым орталығына айналдыру туралы шешімі әлемге әйгілі Хантингтон кітапханасын сыйлады. Қаланың мәдени кодының нақты негізін қалаушы.
• кіші Джордж Смит Паттон (1885–1945)
  АҚШ армиясының генералы
  Екінші дүниежүзілік соғыстың ең танымал америкалық қолбасшыларының бірі. Балалық және жастық шағын Сан-Маринодағы отбасылық ранчода өткізген, оның мінезі осында қалыптасты. Қалада генералдың есімі құрметтеледі, ал оның отбасы муниципалитеттің негізін қалауда маңызды рөл атқарды.
• Эдвин Хаббл (1889–1953)
  Астроном және космолог
  Әлем туралы түсінігімізді түбегейлі өзгерткен және басқа галактикалардың бар екенін дәлелдеген ғалым. 1925 жылдан бастап қайтыс болғанға дейін Сан-Маринода тұрып, жақын маңдағы Маунт-Вилсон обсерваториясында жұмыс істеді.
• Роберт Эндрюс Милликен (1868–1953)
  Физик, Нобель сыйлығының лауреаты
  Калифорния технологиялық институтының (Caltech) алғашқы жетекшісі. Институтты әлемдегі жетекші ғылыми орталықтардың біріне айналдырған кезеңде Сан-Маринода тұрды. Электрон зарядын өлшеуімен танымал.
• үлкен Джордж Смит Паттон (1856–1927)
  Адвокат және саясаткер
  Атақты генералдың әкесі және Сан-Мариноның алғашқы сайланған мэр. 1913 жылы қаланың инкорпорациялануында және қоныстың бірегей келбетін сақтап қалған қатаң аудандастыру заңдарын орнатуда шешуші рөл атқарды.
• Брэдли Уитфорд (1959 ж.т.)
  Актер, сценарист және продюсер
  «Эмми» сыйлығының иегері, «Батыс қанат» сериалы мен «Шық» фильміндегі рөлдерімен танымал. Уитфорд 1977 жылы Сан-Марино орта мектебін (San Marino High School) бітірген, ол жергілікті оқу орындары түлектерінің шығармашылық әлеуетінің жарқын үлгісі болып табылады.