Roanoke Rapids

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Роанок-Рапидс тарихы ресми танылудан әлдеқайда бұрын басталады, бірақ толыққанды қала бірлігі ретінде ол XIX ғасырдың соңында қалыптаса бастады. Қаланың ресми инкорпорацияланған күні 1897 жыл болып саналады. Елді мекен өз атауын географиялық ерекшелікке — Роанок өзеніндегі табалдырықтарға (rapids) қарыздар. Қаланың негізін қалаудағы басты тұлғалар өнеркәсіпші Джон Армстронг Чалонер және майор Сэмюэл Уолсер болды, олар өзеннің асау суларынан болашақ кәсіпорындар үшін энергия көзін көрді.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қаланың дамуы табиғи ресурстар мен инженерлік ойдың бірегей үйлесімімен анықталды:

• География және гидроэнергетика: Өзен қыраттан жағалаудағы жазыққа түсетін «құлама сызығында» (Fall Line) орналасуы су күшін пайдалануға мүмкіндік берді. Бұл осы жерде зауыттар салудың басты себебі болды.
• Роанок каналы: Алғашында XIX ғасырдың басында навигация және темекі мен мақта саудасы үшін жобаланған бұл канал 1890 жылдарға қарай электр энергиясын өндіруге бейімделді, бұл индустрияландыруға қуатты серпін берді.
• Теміржол қатынасы: Көлік жолдарына жақындық дайын өнімді өткізу нарықтарына тиімді шығаруға мүмкіндік берді.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Бастапқыда Роанок-Рапидс классикалық индустриалды орталық ретінде дамыды. Тоқыма фабрикалары мен қағаз өндірісі экономикалық негізге айналды. Бұл қауымдастық өмірі кәсіпорындардың жұмыс ырғағымен тығыз байланысты болған «фабрика қаласының» ерекше мәдениетін қалыптастырды. Жұмысшыларға арналған тұрғын үйлер, мектептер мен шіркеулердің құрылысы жиі зауыт иелері тарапынан қаржыландырылды, бұл әл-ауқаты тікелей жергілікті өнеркәсіптің табысына байланысты болған ұйымшыл, еңбекқор халықты қалыптастырды.

Қаланың пайда болуы мен қалыптасуы

• 1823 жыл: Алғашында навигация және сауда жүктерін тасымалдау үшін пайдаланылған Роанок каналының құрылысы аяқталды.
• 1891 жыл: Майор Томас Эмри өнеркәсіптік орталық құруды жоспарлап, жерлер мен су ресурстарын пайдалану құқығын сатып алды.
• 1895 жыл: Аймақты индустрияландырудың бастауы болған алғашқы тоқыма фабрикасының құрылысы басталды.
• 1897 жыл: Роанок-Рапидс ресми түрде инкорпорацияланып, қала мәртебесін алды.

Индустриалды өркендеу дәуірі

• 1906 жыл: Қала экономикасындағы негізгі кәсіпорындардың біріне айналған Halifax Paper Company қағаз фабрикасының ашылуы.
• 1920-жылдар: Тоқыма өндірісінің белсенді кеңеюі және фабрикалардың айналасында жұмысшы кенттерінің өсуі.
• 1955 жыл: Өсіп келе жатқан энергия қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін Роанок өзенінде гидроэлектр станциясы мен бөгет құрылысының аяқталуы.
• 1976 жыл: Роанок каналының тарихи құрылыстары АҚШ-тың Тарихи жерлердің ұлттық тізіліміне енгізілді.
• 1979 жыл: Түсірілімі қалада өткен және жергілікті оқиғаларға негізделген танымал «Норма Рэй» фильмінің экранға шығуы.

Қазіргі заман тарихы және туризм

• 1984 жыл: Каналды гидроэнергия өндіру үшін пайдаланудың тоқтатылуы және оны рекреациялық аймаққа айналдырудың басталуы.
• 2005 жыл: Аймақтың инженерлік және өнеркәсіптік тарихына арналған Роанок каналы мұражайының ашылуы.
• 2010-жылдар: Қаланың басты табиғи көрікті жері ретінде Roanoke Canal Trail туристік соқпағының ауқымды дамуы.

Трансформацияның негізгі кезеңдері

Роанок-Рапидстің дамуы — бұл өзен жағасындағы шағын қоныстың маңызды өнеркәсіптік торапқа айналу және кейіннен заманауи шындыққа бейімделу тарихы. Қаланың келбетін айқындаған келесі маңызды белестерді атап өтуге болады:

• Каналдың энергетикалық революциясы (1890 жж.). Ескі навигациялық каналды гидроэнергия көзіне айналдыру өсудің басты катализаторы болды. Бұл шешім инвесторларды тартуға мүмкіндік берді және жергілікті жердің географиялық ерекшелігін (өзен табалдырықтарын) қуатты экономикалық активке айналдырды.
• Тоқыма империясының құрылуы (XX ғасырдың басы). Ірі мануфактуралардың құрылысы Роанок-Рапидстің қала құрылысы құрылымын анықтады. Қала фабрикалық кенттер кластері ретінде дамыды, бұл көптеген жылдар бойы тұрғындардың әлеуметтік құрылымы мен жұмыспен қамтылуын қалыптастырды.
• Бөгет пен ГЭС құрылысы (1955). Ауқымды гидроэлектр станциясының салынуы қаланың аймақтық энергетикалық донор мәртебесін нығайтты. Сонымен қатар, су қоймасының (Роанок-Рапидс көлі) пайда болуы қала тұрғындарының өмір сүру сапасы үшін маңызды жаңа рекреациялық аймақ құрды.
• Кәсіподақ қозғалысы және мәдени із (1970 жж.). J.P. Stevens тоқыма фабрикасы жұмысшыларының өз құқықтары үшін күресі қалаға ұлттық назар аудартты. Оскар алған «Норма Рэй» фильмінде мәңгілікке қалдырылған бұл оқиғалар Роанок-Рапидсті АҚШ-тың әлеуметтік тарихы картасындағы маңызды нүктеге айналдырды.
• Экономиканы әртүрлі ету (1990 жж. – 2000 жж.). Америкалық тоқыма өнеркәсібінің дағдарысы қаланы монопрофильді модельден бас тартуға мәжбүр етті. Ескі фабрикалардың жабылуы қызмет көрсету саласын, денсаулық сақтауды және ритейлді дамытуға серпін беріп, қаланы көрші округтер үшін сауда хабына айналдырды.
• Мұраны сақтау және туризм (XXI ғасыр). Тарихи канал мен оның инфрақұрылымын ұзын саябақ аймағына (Roanoke Canal Trail) айналдыру және мұражайдың ашылуы жаңа кезеңді бастады. Қала өзінің индустриалды өткенін туристерді тарту және мәдени даму үшін іргетас ретінде пайдалана бастады.

Қала құрылысының дамуы: каналдан орамдарға дейін

Роанок-Рапидстің сәулеттік келбеті оның индустриалды өткенімен тығыз байланысты. Қала бейберекет емес, «милл-вилладж» (mill villages) — ірі тоқыма және қағаз фабрикаларының айналасына салынған жұмысшы кенттерінің жоспарланған жүйесі ретінде дамыды. Қала құрылысының құрылымы өзен жағасындағы өнеркәсіптік аймақтарға және жұмысшылардың үйлері өндіріске жақын жерде орналасқан тұрғын орамдарға нақты бөлінді. Орталық сауда артериясы — Роанок-авеню — шашыраңқы фабрика аудандарын біртұтас қала организміне біріктіретін байланыстырушы буынға айналды.

Сәулет стильдері мен дәуірлері

Қала құрылысында аймақтың экономикалық өркендеу кезеңін көрсететін XX ғасырдың бірінші жартысындағы америкалық стильдер басым:

• Индустриалды стиль (XIX ғ. соңы – XX ғ. басы): Қызыл кірпіштен салынған утилитарлық сәулет. Бұл табиғи жарық үшін үлкен терезелері бар фабрикалар мен қоймалардың массивтік ғимараттары. Көптеген өндірістер жабылғанымен, бұл құрылыстар қала ортасының ауқымы мен ырғағын айқындайды.
• Коллегиялық готика (Тюдор-ривайвл): Шағын өнеркәсіптік қала үшін ең жарқын және күтпеген стиль. Ол қаланың басты білім беру мекемесінің сәулетінде көрініс тауып, ағартушылық пен ұлылыққа деген ұмтылысты бейнелейді.
• Америкалық коммерциялық стиль (1910–1940 жж.): Тарихи орталыққа (Даунтаун) тән. Бұл бірінші қабаттарында витриналары және сәндік карниздері бар, басты көшенің жайлы әрі танымал келбетін қалыптастыратын бір және екі қабатты кірпіш ғимараттар.
• Колониялық жаңғыру және бунгало: Тарихи аудандардағы тұрғын үй құрылысының негізгі стильдері. XX ғасырдың басында жұмысшылар мен басқарушылардың отбасылары үшін салынған верандалары бар ұқыпты ағаш үйлер.

Көрнекті ғимараттар мен құрылыстар

Роанок-Рапидстегі бірнеше нысан ерекше назар аударуға тұрарлық, өйткені дәл солар қаланың бірегей визуалды кодын қалыптастырады:

• Роанок-Рапидс жоғары мектебі (Roanoke Rapids High School): Қаланың сөзсіз сәулеттік доминанты. 1921 жылы ашылған коллегиялық готика және Тюдор-ривайвл стиліндегі бұл зәулім ғимаратты танымал сәулетші Хобарт Апджон жобалаған. Мұнараларымен, тісті қабырғаларымен және күрделі кірпіш қалауымен мектеп ортағасырлық қамалды немесе «Шырмауық лигасының» университеттік кампусын еске түсіреді. Ғимаратты өнеркәсіпшілер жұмысшылардың балаларына арналған білім ескерткіші ретінде салған.
• Роанок-авеню тарихи ауданы: Тарихи жерлердің ұлттық тізіліміне енгізілген. Мұнда тарихи кинотеатры мен көне дүкендері бар өткен ғасырдың ортасындағы классикалық америкалық қалашықтың атмосферасы сақталған.
• Роанок каналының инфрақұрылымы: Бұл тұрғын үй емес, инженерлік құрылыстар болса да, XIX ғасырдың бірінші жартысында қашалған тастан салынған көне шлюздер мен акведуктар сәулеттік ландшафттың маңызды бөлігі болып табылады және сол дәуірдегі тас қалаушылардың шеберлігін көрсетеді.

Роанок-Рапидстің көрнекті тұлғалары

Қаланың тарихы мен бүгінгі күні өнер, спорт және қоғамдық қызметте табысқа жеткен адамдардың есімдерімен тығыз байланысты. Төменде өмірбаяны Роанок-Рапидспен өрілген негізгі тұлғалар берілген.

• Кристал Ли Саттон (Crystal Lee Sutton)
  Кәсіподақ ұйымдастырушысы және белсенді (1940–2009)
  Қаланың әлеуметтік тарихындағы ең танымал тұлға. Жергілікті J.P. Stevens тоқыма фабрикасында жұмыс істей жүріп, ол ауыр еңбек жағдайларына қарсы жұмысшылардың құқықтарын қорғау күресін басқарды. Оның оқиғасы мен батылдығы 1979 жылғы Оскар алған «Норма Рэй» (Norma Rae) фильміне негіз болды. Саттон АҚШ-тағы жұмысшылар қозғалысының символына айналды.
• Крис Дотри (Chris Daughtry)
  Рок-музыкант, әнші және әндер авторы
  American Idol шоуының финалисі және Daughtry рок тобының фронтмені ретінде әлемге танымал болған Роанок-Рапидс тумасы. Халықаралық сахнадағы табысына қарамастан, музыкант Солтүстік Каролинадағы тамырын жиі еске алады, ал оның мансабы жергілікті жастар үшін шабыт көзі болып табылады.
• Рейнольдс Прайс (Reynolds Price)
  Жазушы, ақын және профессор (1933–2011)
  Америкалық Оңтүстіктің ең құрметті әдебиетшілерінің бірі. Прайс балалық шағы мен жастық шағының бір бөлігін Роанок-Рапидсте өткізген. Қаладағы өмір туралы естеліктері оның мемуарлары мен XX ғасырдың ортасындағы Солтүстік Каролинаның тұрмысы мен атмосферасын сипаттайтын көркем шығармаларында көрініс тапты.
• Хобарт Апджон (Hobart Upjohn)
  Сәулетші (1876–1949)
  Апджон қалада тұрақты тұрмаса да, оның Роанок-Рапидс келбетіне қосқан үлесін бағаламау мүмкін емес. Ол штаттағы ең әдемі мектеп ғимараттарының бірі болып саналатын Роанок-Рапидс жоғары мектебінің ғимаратын — сәулет өнерінің жауһарын жобалады. Оның жұмысы аймақтағы азаматтық сәулеттің жоғары стандартын белгіледі.
• Карим Мартин (Kareem Martin)
  Кәсіби спортшы (NFL)
  Arizona Cardinals және New York Giants сияқты командаларда қорғаушы (linebacker) позициясында ойнаған танымал америкалық футболшы. Роанок-Рапидсте дүниеге келген және қаланың спорт мектебінің жоғары әлеуетін көрсете отырып, жергілікті мектеп командасының жұлдызы болған.
• Назаир Джонс (Nazair Jones)
  Кәсіби спортшы (NFL)
  Роанок-Рапидстен шыққан тағы бір көрнекті футболшы. Ұлттық футбол лигасында, атап айтқанда Seattle Seahawks командасында ойнады. Джонс туған қаласында жергілікті қауымдастықтар мен жастар бағдарламаларын қолдап, қайырымдылықпен белсенді айналысады.