Palmerton

Палмертонның негізі қалану тарихы

Палмертон — бұл жаппай қоныстанғанға дейін мұқият жобаланған өнеркәсіптік қаланың (company town) классикалық үлгісі. Оның Пенсильвания картасында пайда болуы XIX ғасырдың аяғындағы индустриялық серпіліспен және металлургияның дамуымен тығыз байланысты.

Негізі қалануы және алғашқы деректер

Қаланың негізін 1898 жылы New Jersey Zinc Company (NJZ) компаниясы қалады. Бастапқыда бұл аумақта шағын елді мекендер (мысалы, Хазард) болған, бірақ ірі бизнестің келуі ғана бұл жерді біртұтас қалалық ағзаға айналдырды. Елді мекен өз атауын жобаны қадағалаған компания президенті Стивен С. Палмердің құрметіне алды. Палмертон боро (borough) ресми мәртебесін сәл кейінірек, 1912 жылы алды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қала салу үшін орын таңдау кездейсоқ болған жоқ. Негізін қалаушылар аймақтың стратегиялық артықшылықтарын басшылыққа алды:

• География және ресурстар: Қала көрікті Лихай-Гэп (Lehigh Gap) шатқалының жанында орналасқан. Лихай өзенінің жақындығы өндірісті сумен қамтамасыз етті, ал көмір аймақтарымен көршілестік мырыш балқытуға қажетті арзан антрацитке жол ашты.
• Логистика: Дамыған теміржол желісі мен каналдың жақындығы көрші Нью-Джерси шахталарынан мырыш кенін оңай жеткізуге және дайын өнімді өткізу нарықтарына жіберуге мүмкіндік берді.
• Өнеркәсіптік база: Екі ірі зауыттың (Батыс және Шығыс) құрылысы мыңдаған жұмыс орнын ашты, бұл халық үшін басты тартылыс күшіне айналды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Стихиялы кеншілер елді мекендерінен айырмашылығы, Палмертон «үлгілі қала» ретінде салынды. Негізін қалаушы компания сол заман үшін озық инфрақұрылым құруды өз мойнына алды:

• Әлеуметтік нысандар: Заманауи аурухана, кітапхана, мектептер мен саябақтар салынды. Компания тіпті санитария мен жайлылықтың жоғары стандарттарын енгізе отырып, жұмысшыларға арналған тұрғын үй құрылысын қаржыландырды.
• Мультимәдени қауымдастық: Жұмыс күшіне деген сұраныс иммигранттар толқынын, әсіресе Шығыс Еуропадан (словактар, венгрлер, украиндар) тартты. Бұл қаланың бірегей мәдени ландшафтын қалыптастырды, мұнда мырыш өндірісіндегі ортақ еңбекпен біріккен әртүрлі халықтардың дәстүрлері тоғысты.

Палмертонның даму хронологиясы

• 1898 жыл — New Jersey Zinc Company компаниясы тұрғын үй кварталдары мен өнеркәсіптік нысандардың негізін қалай отырып, қала құрылысын бастайды.
• 1911 жыл — Аймақтағы алғашқы ірі әлеуметтік мекемелердің бірі болған Палмертон ауруханасының ашылуы.
• 1912 жыл — Палмертон ресми түрде боро (borough) мәртебесін алып, әкімшілік тәуелсіздікке ие болады.
• 1920 жыл — Жұмысшы отбасылары үшін мәдени және спорттық өмірдің орталығына айналған «Neighborhood House» қоғамдық орталығының ашылуы.
• 1927 жыл — Негізін қалаушы компанияның қалаға тарту еткен қалалық кітапханасы құрылысының аяқталуы.
• 1980 жыл — Жергілікті зауытта мырышты алғашқы балқытудың тоқтатылуы, бұл қаланың экономикалық трансформациясының басталуын білдірді.
• 1983 жыл — Көгілдір тау (Blue Mountain) беткейлеріндегі өсімдіктерді қалпына келтіру бойынша ауқымды экологиялық бағдарламаның басталуы.
• 2003 жыл — Бұрынғы өнеркәсіптік аймақтарды қорыққа айналдырумен айналысқан Lehigh Gap Nature Center табиғи орталығының негізі қалануы.
• 2018 жыл — Палмертонның тарихи ауданы бірегей сәулеті мен жоспарлануы үшін АҚШ-тың Тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілді.

Қала трансформациясының негізгі кезеңдері

Палмертон тарихы — бұл үлгілі индустриялық елді мекеннен экологиялық қалпына келтіру саласындағы көшбасшыға дейінгі жол. Төменде қаланың заманауи келбетін айқындаған негізгі кезеңдер және олардың тұрғындар мен экономика үшін маңызы берілген.

• Құрылыстың бас жоспарын іске асыру (1900–1910 жж.)
  Сол кездегі ретсіз салынған кеншілер қалашықтарынан айырмашылығы, Палмертон нақты сәулеттік жоспар бойынша салынды.
  Маңызы: Қаланы аймақтарға бөлу, кең көшелердің, электр қуаты мен кәріз жүйесінің болуы бастапқыда жоғары өмір сүру стандартын орнатып, білікті мамандарды тартты және жайлы қалалық ортаны қалыптастырды.
• Әлеуметтік инфрақұрылымды және «Neighborhood House» орталығын құру (1920 жж.)
  New Jersey Zinc компаниясы кітапханасы, спорт залы және боулингі бар қоғамдық орталық салып, демалыс пен білім беруге инвестиция салды.
  Маңызы: Бұл иммигранттардың бейімделуіне және өмір тек зауыттағы жұмыспен шектелмейтін ұйымшыл қауымдастықтың қалыптасуына ықпал етті.
• Көгілдір таудың экологиялық дағдарысы (XX ғасырдың ортасы)
  Ондаған жылдар бойғы мырыш оксиді мен күкірт шығарындылары жақын маңдағы Blue Mountain тауының беткейлеріндегі өсімдіктердің жойылуына әкелді.
  Маңызы: Қала үлкен экологиялық мәселеге тап болды, ол көптеген жылдар бойы оның беделін айқындады және қоршаған ортаны қалпына келтіру бойынша бұрын-соңды болмаған шараларды талап етті.
• Алғашқы балқыту дәуірінің аяқталуы (1980 ж.)
  Әлемдік нарықтағы экономикалық өзгерістерге байланысты негізгі балқыту пештері жұмысының тоқтатылуы.
  Маңызы: Қала экономикасы үшін бетбұрыс кезеңі, бұл Палмертонды моноиндустриялық тәуелділіктен арылуға және шағын бизнес пен қызмет көрсету саласын дамытудың жаңа жолдарын іздеуге мәжбүр етті.
• Superfund бағдарламасына қосылу (1983 ж.)
  Қала аумағы мен оның төңірегі АҚШ-тың қауіпті қалдықтарды тазарту жөніндегі федералды бағдарламасына енгізілді.
  Маңызы: Топырақ пен суды ремедиациялаудың (тазартудың) ауқымды процесінің басталуы, бұл аймаққа мемлекеттік қаржыландыру мен ғылыми мамандарды тартты.
• «Көгалдандыру» жобасы және Lehigh Gap Nature Center құрылуы (2000 жж.)
  Таудың жалаңаш беткейлеріне металдарға төзімді шөптерді отырғызу бойынша инновациялық жоба.
  Маңызы: Экологиялық апат аймағын гүлденген табиғи қорыққа айналдырудың бірегей үлгісі, ол жаңа туристік нысанға және білім беру орталығына айналды.
• Тарихи құндылығының танылуы (2010 жж.)
  Палмертонның тарихи ауданын Тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізу.
  Маңызы: Қала сәулетінің (соның ішінде жұмысшылардың түпнұсқа бунгалоларының) бірегейлігін ресми тану мәдени туризмнің дамуына және тарихи мұраның сақталуына серпін берді.

Қала құрылысы тұжырымдамасы мен жоспарлануы

Палмертон индустрияландыру дәуіріндегі (XX ғасырдың басы) жоспарлы қала құрылысының жарқын үлгісі болып табылады. Қала стихиялы түрде өскен жоқ, оны New Jersey Zinc компаниясының инженерлері мен сәулетшілері жобалады. Бас жоспар кең көшелердің нақты торын, аллеялардың болуын және ойластырылған аудандастыру жүйесін қарастырды: өнеркәсіптік нысандар тұрғын кварталдардан бөлінді, ал қала орталығында кең саябақ салынды.

Құрылыс сол кездегі әлеуметтік иерархияны көрсетеді: үйлердің көлемі мен стилі көбінесе қызметкердің зауыттағы лауазымына байланысты болды — жұмысшыларға арналған шағын коттедждерден бастап, басқарушыларға арналған кең резиденцияларға дейін.

Сәулет стильдері мен дәуірлері

Палмертонның сәулеттік келбеті негізінен XX ғасырдың бірінші үштен бірінде қалыптасты. Бұл жерден көне готиканы немесе сән-салтанатты барокконы кездестіре алмайсыз; қала прогрессивизм кезеңіндегі америкалық сәулет өнерінің ескерткіші болып табылады.

• Америкалық крафтсмен және Бунгало (1910–1930 жж.)
  Тұрғын үй құрылысындағы басым стиль. Бұл аласа еңіс шатырлары, кең ернеулері және кең верандалары бар практикалық, жайлы үйлер. Стиль жұмысшы отбасылары үшін сапалы тұрғын үйлерді жаппай салуға өте қолайлы болды.
• Колониялық жаңғыру (Colonial Revival) (1900–1940 жж.)
  Басшы құрамның ірі зәулім үйлері мен кейбір қоғамдық ғимараттар үшін таңдалған стиль. Фасадтардың симметриясымен, классикалық колонналармен және сенімділік пен дәстүрлі америкалық құндылықтарды бейнелейтін қатаң сызықтармен сипатталады.
• Испандық колониялық стиль (Spanish Colonial Revival) (1920 жж.)
  Қала сәулетіндегі сирек, бірақ байқалатын екпін. Сылақты, аркалы ойықтарды және қызыл жабынқышты (черепица) пайдалану ғимараттарға мерекелік және қоғамдық түр берді.

Қаланың келбетін қалыптастырған маңызды ғимараттар

Палмертонның тарихи ауданы ансамбльдің тұтастығын сақтап қалды, мұнда тек тұрғын үйлер ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік инфрақұрылым нысандары да маңызды рөл атқарады.

• The Neighborhood House (Қоғамдық орталық): Қаланың ең танымал ғимараты, испандық колониялық стильде салынған. Оның ақ қабырғалары мен жабынқыш шатыры бар сәулеті тұрғын үй кварталдарының кірпіш және ағаш құрылыстарымен қатты ерекшеленіп, оны мәдени өмірдің орталығы ретінде көрсетеді.
• Палмертон кітапханасы (Palmerton Library): Шағын формадағы классикалық сәулеттің үлгісі, компания-қала идеологиясындағы білімнің маңыздылығын көрсетеді.
• «Авеню» ауданы (The Avenues): Өткен ғасырдың басындағы америкалық қалашықтың ерекше атмосферасын тудыратын, түпнұсқа бунгало үйлері сақталған, ғасырлық ағаштары бар тарихи тұрғын аймақ.

Палмертонның көрнекті тұлғалары

Көлемі шағын болғанына қарамастан, Палмертон ұлттық және әлемдік деңгейде табысқа жеткен бірқатар адамдар үшін бастау нүктесі болды. Қала тарихы өнеркәсіпшілердің, аңызға айналған спортшылардың, шығармашылық қайраткерлер мен әскери лидерлердің тағдырымен тығыз байланысты.

• Стивен С. Палмер (Stephen S. Palmer) — Өнеркәсіпші және негізін қалаушы
  New Jersey Zinc Company компаниясының президенті. Ол бизнесті Нью-Йорктен басқарғанымен, жұмысшылар үшін үлгілі қала салу туралы стратегиялық шешімі осы елді мекенге жан бітірді. Қала оның есімімен аталады, ал оның филантропиялық қызметі Палмертонның бірегей әлеуметтік инфрақұрылымының негізін қалады.
• Элмер Вало (Elmer Valo) — Кәсіби бейсболшы (MLB)
  Словакияда дүниеге келген, бірақ отбасы мырыш зауытында жұмыс істеу үшін көшіп келген Палмертонда өсті. Бейсболдың бас лигасының жұлдызына айналып, 20 маусым (1940–1961 жж.) ойнады және базаға жетудің керемет жоғары пайызымен танымал болды. Оның мансабы қаланың мінезін қалыптастырған иммигранттар ұрпағының жетістігін бейнелейді.
• Билл Млкви (Bill Mlkvy) — NBA баскетболшысы
  Тегіне байланысты «Дауыссыз дыбысы жоқ үкі» (The Owl without a Vowel) деген лақап атқа ие болған аңызға айналған спортшы. Палмертон тумасы, Темпл университетінде студенттік баскетболдың ұлттық жұлдызы болды, кейін 1950-ші жылдары «Филадельфия Уорриорз» құрамында NBA-ның кәсіби ойыншысы атанды.
• Джейн Дженсен (Jane Jensen) — Геймдизайнер және жазушы
  Бейнеойындар индустриясында әлемдік танымалдылыққа ие болған Палмертонның атақты тумасы. Ол квест жанрының классикасы болып саналатын Gabriel Knight шытырман оқиғалы ойындар сериясының авторы. Дженсен сонымен қатар детективтік және мистикалық романдардың авторы ретінде де танымал.
• Дэниел А. Дэйли (Daniel A. Dailey) — Әскери қайраткер
  АҚШ әскери иерархиясындағы ең биік шыңдардың біріне жеткен қала тумасы. Ол АҚШ армиясының 15-ші сержант-майоры (Sergeant Major of the Army) болып қызмет етті — бұл қатардағы және сержанттық құрам үшін ең жоғары шен, бұл оны қызмет кезеңіндегі өз әскер түріндегі enlisted ranks-тың ең жоғары лауазымды өкілі етеді.