Marietta

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Мариетта тарихы 1830-жылдардан бастау алады. Ресми түрде бұл елді мекенді 1834 жылы Джорджия штатының Заң шығарушы жиналысы мойындады. Қала белгілі американдық сенатор әрі судья Томас У. Коббтың жұбайы Мэри Коббтың құрметіне аталған. 1852 жылы Мариетта ресми түрде қала болып инкорпорацияланды, ол уақытта қаланың қалыптасқан құрылымы мен қауымдастығы болған.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын елді мекеннің гүлденген қалаға айналуы бірнеше стратегиялық факторларға байланысты болды:

• Теміржол қатынасы: Батыс және Атлантика теміржолының (Western and Atlantic Railroad) құрылысы шешуші сәт болды. Мариетта өңірді басқа сауда жолдарымен байланыстыратын маңызды көлік торабына айналды.
• Әкімшілік мәртебе: Мариеттаның Кобб округінің орталығы ретінде таңдалуы мұнда заңгерлерді, шенеуніктерді және бизнесмендерді тартты, бұл әкімшілік ғимараттар мен тұрғын үйлердің салынуын ынталандырды.
• Географиялық орналасуы: Қала Кеннесо тауының (Kennesaw Mountain) етегінде сәтті орналасты, бұл тек көрікті көріністерді ғана емес, сонымен қатар табиғи ресурстарға қолжетімділікті де қамтамасыз етті.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Өзінің алғашқы кезеңінде Мариетта танымал жазғы курорт ретінде даңққа ие болды. Биік жерде орналасуына және жағалаудағы аудандармен салыстырғанда қолайлы климатына байланысты оңтүстіктің дәулетті тұрғындары жазғы ыстықтан қорғану үшін осы жерге келген. Бұл қонақ үй бизнесі мен мәдени өмірдің дамуына ықпал етті.

Қала экономикасы ауыл шаруашылығы мен саудаға да негізделді. Бүгінде Marietta Square ретінде белгілі орталық алаңның айналасында өмір қызу жүріп жатты: мұнда жәрмеңкелер өткізіліп, дүкендер жұмыс істеді және сол кездегі коммерциялық пен тұрғын үй құрылыстарын ұштастырған бірегей сәулеттік келбет қалыптасты.

Негізгі тарихи белестер

• 1834: Джорджия штатының Заң шығарушы жиналысы Мариетта елді мекенін ресми түрде мойындайды.
• 1838: Қаланы маңызды көлік торабына айналдырған Батыс және Атлантика теміржолының құрылысы басталады.
• 1852: Мариетта ресми қала мәртебесін алады, бұл толыққанды жергілікті өзін-өзі басқаруды қалыптастыруға мүмкіндік береді.
• 1864: Қала маңындағы Кеннесо тауында тарихи шайқас өтеді.
• 1866: Бүгінде маңызды мемориалдық нысан болып табылатын Мариетта ұлттық зиратының негізі қаланады.
• 1905: Мариетта мен Атланта арасында тұрақты жолаушылар қатынасын қамтамасыз еткен трамвай желісі іске қосылады.
• 1935: Орталық алаңда қаланың мәдени жүрегіне айналған ар-деко стиліндегі Strand Theatre театры ашылады.
• 1943: Өңірді мыңдаған жұмыс орнымен және экономикалық өсіммен қамтамасыз еткен Bell Aircraft авиация зауыты жұмысын бастайды.
• 1951: Өндірістік қуаттар Lockheed (қазіргі Lockheed Martin) компаниясының басқаруына өтіп, авиақұрылыс дәстүрлерін жалғастырады.
• 1963: Қаланың бейресми символы мен бағдарына айналған әйгілі 17 метрлік «Үлкен балапан» (The Big Chicken) болат конструкциясы орнатылады.
• 1974: Мариеттаның тарихи орталығы жақсы сақталған сәулетінің арқасында АҚШ-тың тарихи орындарының ұлттық тізіліміне енгізіледі.
• 2009: Strand Theatre театры ауқымды реставрациядан кейін өз есігін қайта ашып, тарихи келбетіне оралады.

Дамудың негізгі кезеңдері

Мариетта тарихы — курорттық елді мекеннен ірі өнеркәсіптік және мәдени орталыққа дейінгі жол. Төменде қаланың заманауи келбетін айқындаған негізгі белестер берілген:

• Теміржол дәуірі (XIX ғасырдың ортасы). Батыс және Атлантика теміржолы (W&A Railroad) құрылысының аяқталуы Мариеттаны стратегиялық сауда торабына айналдырды. Бұл капитал мен туристер ағынын қамтамасыз етіп, қаланы Джорджияның ойпатты жерлерінің тұрғындары үшін танымал жазғы курортқа айналдырды.
• Соғыстан кейінгі қалпына келтіру (XIX ғасырдың соңы). Азамат соғысы кезіндегі (1864 жыл) айтарлықтай қирауларға қарамастан, қала инфрақұрылымын тез қалпына келтірді. Бұл кезең белсенді қала құрылысымен және бүгінде туристерді қызықтыратын тарихи орталықтың қалыптасуымен ерекшеленді.
• Атлантамен интеграция (1905 жыл). Мариеттаны Атлантамен байланыстыратын электр трамвайының іске қосылуы урбанизациядағы маңызды қадам болды. Бұл оқиға штат астанасымен экономикалық байланыстарды нығайтып, мегаполисте жұмыс істейтін жаңа тұрғындардың ағынын ынталандырды.
• Индустриялық серпіліс (1940-жылдар). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Bell Aircraft зауытының ашылуы экономикадағы бетбұрыс кезең болды. Кәсіпорын мыңдаған жұмыс орнын қамтамасыз етіп, аграрлық-курорттық қаланы қуатты өнеркәсіптік орталыққа айналдырды және тұрғын үй құрылысының қарқын алуына түрткі болды.
• Аэроғарыштық мамандану (1951 жылдан бастап). Авиация зауытының Lockheed (қазіргі Lockheed Martin) басқаруына өтуі Мариеттаны АҚШ-тағы авиақұрылыс орталықтарының бірі ретіндегі мәртебесін бекітті. Бұл өңірдегі технологиялық сектордың дамуын және ұзақ мерзімді экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етті.
• Орталықты жаңғырту (XX ғасырдың соңы — XXI ғасырдың басы). Тарихи мұраны сақтау бойынша ауқымды бағдарлама және Мариетта-сквер алаңын реконструкциялау қала орталығын өзгертті. Ол таза әкімшілік аймақтан театрлары, мұражайлары мен фестивальдері бар қаланың мәдени жүрегіне айналып, туристік экономиканың драйвері болды.

Сәулеттік келбет және қалалық орта

Мариетта сәулеті Американың оңтүстігінің тарихын: соғысқа дейінгі зәулім үйлер мен Виктория дәуірінің әсемдігінен бастап XX ғасырдағы индустриялық дамуға дейінгі аралықты айқын көрсетеді. Қалалық орта мұқият сақталып, заманауи қажеттіліктерге бейімделген тарихи орталықтың айналасында қалыптасқан.

Негізгі стильдер мен дәуірлер

Қала келбетінен оның даму кезеңдеріне сәйкес келетін бірнеше негізгі сәулеттік бағыттарды байқауға болады:

• Грек жаңғыруы (Greek Revival): XIX ғасырдың ортасына тән стиль. Kennesaw House (қазіргі мұражай) бұған жарқын мысал бола алады. Бұл — 1864 жылы қаланы өртеу кезінде аман қалған санаулы ғимараттардың бірі. Қатаң сызықтар мен монументалдылық Азамат соғысына дейінгі дәуірді көрсетеді.
• Виктория стилі және Королева Анна: XIX ғасырдың соңындағы (1880–1900 жылдар) қайта өрлеу және гүлдену кезеңі. Черч-стрит (Church Street) сияқты тарихи тұрғын аудандарда тән мұнаралары, күрделі оюлары, асимметриялық қасбеттері және ыстық климатта демалуға арналған кең верандалары бар көптеген ағаш зәулім үйлер сақталған.
• Коммерциялық стиль (Brick Commercial): Орталық Marietta Square алаңының айналасындағы құрылыстар. Бұл — XIX ғасырдың соңы — XX ғасырдың басындағы, бірінші қабаттарында үлкен витриналары және сәндік карниздері бар екі және үш қабатты кірпіш ғимараттар. Олар ескі Американың «Бас көшесінің» жайлы әрі тұтас ансамблін құрайды.
• Ар-деко: 1930-жылдардың ықпалы Strand Theatre театрының ғимаратында көрініс тапқан. Геометриялық пішіндер, жарқын неон маңдайшасы және қасбеттің стильдендірілген ою-өрнектері соғыс аралық кезеңдегі қаланың мәдени өрлеуін бейнелейді.

Ерекше нысандар және қала құрылысы

Классикалық стильдерден бөлек, Мариеттада американдық жол бойындағы сәулеттің және индустриялық ықпалдың бірегей үлгілері бар:

• Ерекше сәулет (Novelty Architecture): Әйгілі «Үлкен балапан» (The Big Chicken) — 1963 жылы салынған биіктігі 17 метр болатын болат конструкция. Бұл — жергілікті тұрғындар үшін басты топографиялық бағдарға айналған «үйрек» (мүсін-ғимарат) стилінің хрестоматиялық мысалы.
• Индустриялық модернизм: Lockheed Martin зауытының кешені қаланың экономикалық ландшафтын және оның тарихи орталықтан тыс кеңеюін айқындаған XX ғасырдың ортасындағы функционалды өнеркәсіптік сәулеттің үлгісі болып табылады.

Мариеттаның көрнекті тұлғалары

Мариетта АҚШ тарихында, саясатында, музыкасында және кинематографиясында өшпес із қалдырған көптеген талантты жандардың туған жері мен мекеніне айналды. Төменде есімдері осы қаламен тығыз байланысты ең танымал тұлғалар берілген.

• Люсиус Дюбиньон Клей (Lucius D. Clay) — Генерал және әкімші.
  Мариетта тумасы, соғыстан кейінгі Еуропаның басты тұлғаларының біріне айналды. Ол Батыс Берлин тұрғындарын аштықтан құтқарған тамаша логистикалық операция — Берлин әуе көпірінің (1948–1949) басты ұйымдастырушысы ретінде танымал. Сондай-ақ АҚШ-тың штаттар аралық авто magistralдар жүйесін құруда маңызды рөл атқарды.
• Уильям Гиббс Макаду (William Gibbs McAdoo) — Саясаткер және қаржыгер.
  1863 жылы Мариеттада дүниеге келген. Президент Вудро Вильсонның кабинетінде АҚШ Қаржы министрі қызметін атқарды. Федералды резерв жүйесінің қалыптасуында және XX ғасырдың басында елдің экономикалық инфрақұрылымын трансформациялауда шешуші рөл атқарды.
• Роберт Патрик (Robert Patrick) — Актер.
  Мариеттада туып-өскен. «Терминатор 2: Қиямет күні» культтік боевигіндегі антагонист — сұйық робот Т-1000 рөлінің арқасында әлемдік даңққа ие болды. Оның фильмографиясында «Махфий материалдар» және «Сопрано кланы» сияқты танымал сериалдар мен кинолардағы жүзден астам рөлдері бар.
• Трэвис Тритт (Travis Tritt) — Кантри орындаушысы.
  Мариеттада туған әйгілі әнші және әндер авторы. Ол екі «Грэмми» сыйлығының және бірнеше платиналық альбомдардың иегері. Тритт дәстүрлі сарындарды оңтүстік рокпен сәтті үйлестіре отырып, 1990-жылдардағы кантри музыкасының иконаларының біріне айналды.
• Крис және Рич Робинсондар (Chris & Rich Robinson) — Рок-музыканттар.
  Аты аңызға айналған The Black Crowes тобының негізін қалаған ағайындылар. Ұжым 1980-жылдары дәл осы Мариеттада құрылған. Топ миллиондаған альбомдарын сатып, блюз-рок және оңтүстік рок жанрының жарқын өкіліне айналып, әлемдік деңгейде танылды.
• Тай Пеннингтон (Ty Pennington) — Тележүргізуші және дизайнер.
  «Extreme Makeover: Home Edition» (Шектен тыс өзгеріс: Үй) шоуының танымал жүргізушісі. Пеннингтон жастық шағын Мариеттада өткізіп, медиа және дизайн саласындағы мансабын бастамас бұрын жергілікті Sprayberry High School орта мектебін бітірген.
• Элтон Браун (Alton Brown) — Аспаз және тележүргізуші.
  Танымал «Good Eats» ғылыми-аспаздық шоуының авторы және «Iron Chef America» бағдарламасының жүргізушісі. Ұзақ уақыт бойы Мариеттада тұрып, жұмыс істеген, онда өз бағдарламаларының көптеген эпизодтарын түсіріп, қаланы гастрономия әлеміне танымал етті.