Hibbing

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Хиббинг қаласының тарихы 1893 жылы неміс кеншісі Фрэнк Хиббинг Миннесота штатының осы аймағынан бай темір рудасының кен орындарын тапқан кезден басталды. Елді мекен ресми түрде сол жылдың тамыз айында тіркелді. Қала классикалық шахтерлер лагері ретінде пайда болып, XIX ғасырдың соңында АҚШ-тың солтүстігін қамтыған өнеркәсіптік серпілістің арқасында тез өсті.

Қалыптасудың негізгі факторлары

• Геологиялық орналасуы: Қала Солтүстік Америкадағы ең ірі темір рудасы бассейні — әйгілі Месаби жотасында (Mesabi Range) орналасқан. Жоғары сапалы руданың болуы елді мекеннің тағдыры мен экономикасын анықтады.
• «Көшірілген қала»: Қаланың мобильділігі дамудың бірегей факторы болды. 1919 жылы ең бай руда кен орындары тікелей тұрғын үй орамдарының астында екені белгілі болды. Кейінгі жылдары Халл-Раст-Махонинг карьерін кеңейтуге орын босату үшін қала орталығы мен жүздеген ғимарат бірнеше шақырым оңтүстікке физикалық түрде көшірілді.
• Көлік инновациялары: Шахтерлерді жұмыс орындарына жеткізу қажеттілігі 1914 жылы жолаушылар тасымалының пайда болуына әкелді, ол кейіннен әлемге әйгілі Greyhound Lines автобус компаниясына айналды.

Ертедегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Ертедегі Хиббинг экономикасы толығымен тау-кен өнеркәсібіне тәуелді болды. Бұл әртүрлі мәдени ландшафтты қалыптастырды: қала шахталардан жұмыс іздеген Еуропадан келген мыңдаған иммигранттардың — финдердің, итальяндықтардың, хорваттардың және ирландықтардың үйіне айналды. XX ғасырдың басында руда өндіруден түскен жоғары табыс қалаға сәнді қоғамдық архитектураға инвестиция салуға мүмкіндік берді, оның үлгісі ретінде Қайта өрлеу дәуірі стилінде салынған атақты Хиббинг жоғары мектебін айтуға болады.

Даму хронологиясы

• 1893: Неміс кеншісі Фрэнк Хиббинг темір рудасының бай кен орындарын тауып, Хиббинг қаласының негізін қалады.
• 1893: Тамыз айында елді мекен ресми түрде тіркеліп, ауыл мәртебесін алады.
• 1895: Қалаға жергілікті кеніштерді Жоғарғы көл порттарымен байланыстыратын алғашқы теміржол келеді.
• 1914: Карл Викман шахтерлерге арналған алғашқы тұрақты жолаушылар рейсін іске қосып, Greyhound Lines корпорациясының тарихын бастайды.
• 1918: Тұрғын үй орамдарының астынан құнды жыныстар табылғандықтан, қаланың солтүстік бөлігін оңтүстікке көшіру туралы шешім қабылданады.
• 1919–1921: Бу тартқыштар мен аттардың көмегімен жүздеген ғимаратты жаңа орынға көшіру бойынша ауқымды операция жүреді.
• 1924: Сол кез үшін рекордтық сомаға Қайта өрлеу дәуірі стилінде салынған Жоғары мектептің жаңа ғимараты ашылады.
• 1948: Циммерман отбасы қалаға көшіп келеді, мұнда болашақ музыкант Боб Дилан балалық шағы мен мектеп жылдарын өткізеді.
• 1966: Халл-Раст-Махонинг карьері АҚШ-тың Ұлттық тарихи ескерткіші мәртебесін алады.
• 1980: Қалааралық тасымал индустриясының басталуына арналған Greyhound автобустар мұражайының негізі қаланады.
• 2017: Жаңа руда кен орындарына қол жеткізу үшін 53-ші тас жолын көшіру бойынша ірі инфрақұрылымдық жобаның аяқталуы.

Қалыптасу және даму кезеңдері

Хиббингтің дамуы — бұл өзгермелі экономикалық жағдайларға бейімделу мен бірегей қала құрылысы шешімдерінің тарихы. Төменде қаланың қазіргі келбетін анықтаған негізгі белестер берілген.

• Темір рудасы бассейнінің ашылуы (1893)
  Маңызы: Месаби жотасында бай руда кен орындарының табылуы орман лагерін өнеркәсіптік орталыққа айналдырды. Бұл оқиға аймақ экономикасына серпін беріп қана қоймай, жаппай миграцияны тудырып, халықтың бірегей этникалық құрамын қалыптастырды.
• Автобус индустриясының бастауы (1914)
  Маңызы: Шахтерлерді тасымалдау үшін алғашқы тұрақты рейстердің ұйымдастырылуы Greyhound Lines компаниясының құрылуына әкелді. Қала үшін бұл АҚШ-тағы қалааралық автобус тасымалының отаны мәртебесін бекіткен маңызды экономикалық белес болды.
• Қаланың ұлы көшірілуі (1919–1921)
  Маңызы: 180-нен астам ғимаратты оңтүстікке көшіру бойынша бұрын-соңды болмаған инженерлік және қала құрылысы шешімі Халл-Раст-Махонинг карьерінде өндірісті кеңейтуге мүмкіндік берді. Бұл оқиға қала картасын толығымен өзгертті және қоғам өміріндегі өнеркәсіптің басымдылығын көрсетті.
• «Ормандағы қамалдың» құрылысы (1920–1924)
  Маңызы: Құны 4 миллион долларға жуық (сол уақыт үшін орасан зор сома) Хиббинг жоғары мектебінің салынуы өркендеудің символына айналды. Бұл ғимарат әлі күнге дейін мәдени және білім беру орталығы ретінде қызмет етіп, өзінің архитектурасымен туристерді баурап келеді.
• Таконит өндіруге көшу (1950-жылдар)
  Маңызы: Бай руда қорының таусылуы экономикалық күйреуге әкелуі мүмкін еді, бірақ таконитті (кедей руданы) байыту технологияларын енгізу тау-кен саласына екінші тыныс беріп, ондаған жылдар бойы жұмыс орындарын қамтамасыз етті.
• Боб Диланның мәдени феномені (XX ғасырдың ортасы)
  Маңызы: Роберт Циммерманның (Боб Дилан) тұлға ретінде қалыптасу жылдары қалада қуатты мәдени бренд қалыптастырды. Бүгінде бұл әлемнің түкпір-түкпірінен музыка сүйер қауымды тартып, оқиғалық туризмнің дамуына ықпал етеді.
• Туризм арқылы әртараптандыру (XX ғасырдың соңы — XXI ғасырдың басы)
  Маңызы: Индустриалды нысандардың айналасында туристік инфрақұрылымның (карьерді көру алаңы, автобустар мұражайы) құрылуы қалаға шикізат бағасының құбылуына тәуелділікті азайтуға және тарихи мұраны сақтауға мүмкіндік берді.

Қала құрылысының бірегейлігі: «Көшіп жүретін қала»

Хиббингтің архитектуралық келбеті оның өнеркәсіптік тағдырымен тығыз байланысты. Эволюциялық жолмен дамыған АҚШ қалаларының көпшілігінен айырмашылығы, қазіргі Хиббинг жоспары — бұрын-соңды болмаған инженерлік шешімнің нәтижесі. 1919–1921 жылдары тарихи орталық (Солтүстік Хиббинг) іс жүзінде жойылып, бай руда кен орындарына қол жеткізу үшін жүздеген ғимарат оңтүстікке көшірілді. Бұл нөлден бастап жобаланған кең даңғылдары бар «жаңа» қаланың нақты жүйелі жоспарын қалыптастырды.

Архитектуралық стильдер мен тарихи дәуірлер

Қала құрылысы тау-кен өндірісі саласының экономикалық өркендеу кезеңдерін айқын көрсетеді.

• Негізін қалау дәуірі және «ағаш» кезеңі (1893–1918): Ертеректегі архитектура уақытша лагерьлерге тән утилитарлы болды. Дегенмен, оңтүстік бөлікке көшірілген сол кездегі сақталған тұрғын үйлер крафтсман (Craftsman) стилі мен викториялық коттедждердің үлгілері болып табылады. Бұл екі жақты шатыры бар қарапайым, бірақ сапалы ағаш құрылыстар.
• «Дүрілдеген жиырмасыншы жылдар» және историзм (1920-жылдар): Қала көшірілгеннен кейін, руда өндіруден түскен орасан зор салықтық түсімдердің арқасында монументалды құрылыс қарқын алды. Негізгі бағыт историзм (Revival styles) болды. Билік қоғамдық ғимараттарда ренессанс және неоклассицизм элементтерін қолдана отырып, жаңа қалаға айбындылық беруге тырысты.
• Соғыстан кейінгі модернизм (1950-жылдардан бастап): XX ғасырдың екінші жартысында қаланың кеңеюі жалпыамерикалық үрдістерге сәйкес жүрді. Тұрғын аудандар ранчо стиліндегі типтік бір қабатты үйлермен салынды, ал коммерциялық жылжымайтын мүлік жеңілдетілген функционализм сипаттарына ие болды.

Қала келбетін қалыптастырған маңызды ғимараттар

Хиббингтің негізгі көрікті жерлері оның 1920-жылдардағы «қайта өрлеу» кезеңіне жатады және провинциялық қала үшін күтпеген салтанатымен ерекшеленеді.

• Хиббинг жоғары мектебі (Hibbing High School): 1920–1924 жылдары салынған қаланың ең танымал ғимараты. Бұл тюдорлық готика элементтері бар солтүстік неміс ренессансының (North German Renaissance) жарқын үлгісі. «Ормандағы қамал» деп аталған ғимарат күрделі кірпіш қалауымен, мұнараларымен және бай декорымен ерекшеленіп, индустриалды дәуірдің қуатын бейнелейді.
• Мэрия (City Hall): 1923 жылы тұрғызылған ратуша отаршылдық жаңғыру (Colonial Revival) стилінде орындалған. Ғимарат Филадельфиядағы Индепенденс-холл архитектурасына еліктеп, патриотизм мен дәстүрлі америкалық құндылықтарға адалдықты көрсетеді.
• Мемориалдық ғимарат (The Memorial Building): 1923 жылы салынған, классицизм мен ерте ар-деко сипаттарын біріктіретін спорттық-концерттік кешен. Ол қайта жаңғырған қаланың қоғамдық өмірінің орталығына айналды.

Көрнекті тұрғындары мен тумалары

Хиббинг қаласымен Миннесота штаты мен АҚШ шегінен тыс жерлерде танымал болған көптеген әйгілі адамдардың тағдыры байланысты. Музыка аңыздарынан бастап индустрия пионерлеріне дейін — бұл шағын қала бірқатар танымал тұлғалардың бастау нүктесіне айналды.

• Боб Дилан (Роберт Циммерман) — музыкант, ақын, әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты. Ол Дулутта дүниеге келгенімен, оның балалық шағы мен мектеп жылдары (6-дан 18 жасқа дейін) Хиббингте өтті. Ол осында өлең жаза бастады және алғашқы музыкалық топтарын құрды, ал ол тұрған үй жанкүйерлердің зиярат ететін орнына айналды.
• Карл Викман — кәсіпкер, Greyhound Lines компаниясының негізін қалаушы. 1914 жылы Хиббингте жұмыс істей жүріп, ол өзінің жеті орындық Hupmobile автокөлігімен шахтерлерді тасымалдай бастады, бұл Солтүстік Америкадағы ең ірі қалааралық автобус тасымалы желісінің негізін салды.
• Кевин Макхейл — аңызға айналған баскетболшы және жаттықтырушы. Хиббингтің тумасы, ол «Бостон Селтикс» сапында ойнап, үш рет чемпиондық атақты жеңіп алып, НБА жұлдызына айналды. Баскетбол Даңқ залының мүшесі және лига тарихындағы ең үздік ауыр форвардтардың бірі.
• Роджер Марис — кәсіби бейсболшы. Хиббингте туған, бірақ «Нью-Йорк Янкиз» сапында ойнап танымал болды. 1961 жылы ол бір маусымда 61 хоум-ран жасап, Бейб Руттың жетістігін жаңартып, Бейсболдың бас лигасының тарихи рекордын орнатты.
• Роберт Мондави — шарап жасаушы және бизнесмен. Хиббингте итальяндық иммигранттардың отбасында дүниеге келген. Кейіннен Калифорнияға көшіп, онда жоғары сапалы калифорниялық шараптарды әлемдік деңгейде танымал етіп, шарап индустриясында төңкеріс жасады.
• Винсент Буглиози — танымал заңгер және жазушы. Қала тумасы, ол Чарльз Мэнсон ісі бойынша прокурор ретінде әлемге танылды, кейінірек осы процесті егжей-тегжейлі баяндайтын «Helter Skelter» деректі бестселлерін жазды.
• Руди Перпич — саяси қайраткер, Миннесотаның 34-ші және 36-шы губернаторы. Хиббингте стоматолог болып жұмыс істеп, мансабын осында жергілікті мектеп кеңесінен бастады. Ол Темір жотасы аймағынан шыққан штаттың алғашқы губернаторы болды және штаттың халықаралық байланыстарын белсенді дамытуымен есте қалды.
• Джено Палуччи — кәсіпкер, «мұздатылған өнімдер королі». Хиббингте тұрып, жұмыс істеді, онда Chun King азық-түлік империясының негізін қалады. Оның дайын тағам саласындағы инновациялары XX ғасырдың ортасында Американың тамақ өнеркәсібін өзгертті.