Franklin

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Франклин қаласы ресми түрде 1799 жылы 26 қазанда құрылды. Оның негізін салушы болып штат сенаторы кіші Абрам Мори саналады, ол жаңа қоныс салу үшін өз жерінің бір бөлігін бөлген. Қала өзінің атауын көрнекті американдық саяси қайраткер және ғалым Бенджамин Франклиннің құрметіне алды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Франклиннің дамуына географиялық және әкімшілік факторлардың сәтті үйлесуі ықпал етті:

• География және ресурстар: Қала Харпет (Harpeth River) өзенінің құнарлы алқабында орналасқан, бұл тұрғындарды сумен қамтамасыз етіп, егіншілік үшін тамаша жағдай жасады.
• Әкімшілік мәртебе: Негізі қаланғаннан кейін дерлік Франклин Уильямсон округінің әкімшілік орталығына айналды, бұл мұнда заңгерлерді, саудагерлерді және шенеуніктерді тартты.
• Көлік қолжетімділігі: Ірі орталық — Нэшвиллге жақындығы қалаға өзінің автономиясын сақтай отырып, аймақтық саудаға белсенді қатысуға мүмкіндік берді.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Өз өмірінің алғашқы онжылдықтарында Франклин тез арада гүлденген аграрлық орталыққа айналды. Экономика негізінен ауыл шаруашылығы мен саудаға сүйенді. XIX ғасырдың ортасына қарай Уильямсон округі Теннесси штатындағы ең бай округтердің біріне айналды, бұл қала сәулетінде көрініс тапты: мұнда федералдық және викториялық стильдегі зәулім кірпіш үйлер, шіркеулер мен қоғамдық ғимараттар салынды, олардың көбісі бүгінгі күнге дейін сақталған.

Қала дамуының хронологиясы

• 1799 — кіші Абрам Мори қаланың негізін қалап, оған Бенджамин Франклиннің есімін береді.
• 1800 — Франклин Уильямсон округінің әкімшілік орталығы мәртебесін алады, бұл саудагерлер мен заңгерлердің келуіне ықпал етеді.
• 1830 — Қалада президент Эндрю Джексон мен чикасо халқының көшбасшылары арасында тарихи келіссөздер өтеді.
• 1858 — Округтік соттың кірпіш ғимаратының құрылысы аяқталды, ол әлі күнге дейін орталық алаңның сәулеттік басты нысаны болып табылады.
• 1864 — 30 қарашада АҚШ-тағы Азаматтық соғыстың ең қиян-кескі шайқастарының бірі — Франклин шайқасы болады.
• 1937 — Қала тұрғындарының басты мәдени демалыс орнына айналған The Franklin Theatre кинотеатры ашылады.
• 1960-шы жж. — I-65 штатаралық автомагистралінің салынуы Нэшвиллге тікелей жол ашып, қала маңындағы аудандардың өсуіне түрткі болады.
• 1972 — Франклиннің тарихи орталығы АҚШ-тың Тарихи жерлердің ұлттық тізіліміне енгізілді, бұл мұраны сақтау қозғалысының бастауы болды.
• 1984 — Қала тарихи орталықты ревитализациялау және экономикалық дамыту үшін Main Street ұлттық бағдарламасына қосылады.
• 2011 — Ауқымды реконструкциядан кейін жаңартылған The Franklin Theatre салтанатты түрде ашылады.
• 2017 — Қала халқы 75 000 адамнан асып, Теннесси штатындағы ең тез дамып келе жатқан қалалардың бірі мәртебесін бекітеді.

Трансформация мен даму кезеңдері

Франклин тарихы — бұл бай фермерлік қоныстан қазіргі заманғы іскерлік және мәдени орталыққа дейінгі жол. Төменде қаланың қазіргі келбетін айқындаған негізгі белестер берілген:

• «Мақта патшасы» дәуірі және соғысқа дейінгі гүлдену (1860 жылдарға дейін)
  XIX ғасырдың бірінші жартысында Франклин құнарлы топырағының арқасында аймақтың экономикалық өзегіне айналды.
  Маңызы: Жиналған капитал бүгінде қаланың тарихи сәулеттік мұрасының негізін құрайтын маңызды қоғамдық ғимараттар мен зәулім үйлерді тұрғызуға мүмкіндік берді.
• Азаматтық соғыстың салдары және «консервация» (XIX ғасырдың соңы)
  Франклиндегі жойқын шайқастан кейін қала ұзақ уақыт бойы экономикалық тоқырауды бастан кешірді.
  Маңызы: Индустрияландыру дәуірінде ауқымды қайта құруға қаражаттың болмауы тарихи орталықты бұзылудан сақтап, оның шынайы атмосферасын болашақ ұрпақтар үшін парадоксальды түрде сақтап қалды.
• Көлік революциясы және I-65 құрылысы (1960–1970 жылдар)
  Штаттар арасындағы автомагистральдың салынуы тыныш қаланы қарқынды дамып жатқан Нэшвиллмен байланыстырды.
  Маңызы: Бұл оқиға субурбанизация процесін бастап, Франклинді оқшауланған аграрлық орталықтан штат астанасында жұмыс істейтін мамандар үшін тартымды тұрғын жайға айналдырды.
• Тарихи орталықты құтқару (Heritage Foundation, 1967–1980 жылдар)
  Мұра қорын құру және Main Street ұлттық бағдарламасына қосылу көне ғимараттардың бұзылу қаупіне жауап болды.
  Маңызы: Қала құрылысының бағыты модернизациядан реставрацияға ауысты. Бұл шешім мәдени туризмнің дамуына негіз қалап, қаланың бірегей брендін қалыптастырды.
• Cool Springs ауданының экономикалық серпілісі (1990 жылдар)
  Қала шекарасында ірі сауда-кеңсе кластерінің дамуы.
  Маңызы: Франклин жай ғана «ұйықтайтын қала маңы» болудан қалып, ірі корпорациялардың (мысалы, Nissan North America) штаб-пәтерлерін және мыңдаған жұмыс орындарын тартқан өзін-өзі қамтамасыз ететін экономикалық хабқа айналды.
• Өнеркәсіптік аймақтарды бейімдеп жаңғырту (1990–2000 жылдар)
  Бұрынғы пеш шығаратын фабрика (The Factory at Franklin) сияқты ескі өнеркәсіптік нысандарды сауда-ойын-сауық кешендеріне айналдыру.
  Маңызы: Жаңа қоғамдық кеңістіктердің құрылуы қараусыз қалған аудандарға жан бітіріп, қаланың мәдени картасын басты көшеден тыс жерлерге дейін кеңейтті.

Сәулеттік келбеті мен қала құрылысы

Франклин АҚШ-тағы тарихи ортаны сақтаудың ең үздік үлгілерінің бірі ретінде танымал. Оның қала құрылымы XIX ғасырдағы классикалық көшелер торын мұраға ұқыпты қараумен ұштастырады. 16 кварталдан тұратын қала орталығы Тарихи жерлердің ұлттық тізіліміне енгізілген және оңтүстік штаттардағы американдық сәулет өнерінің тірі энциклопедиясы болып табылады.

«Ескі Оңтүстік» дәуірі (1860 жылдарға дейін): Федералдық стиль және Грек жаңғыруы

Ауыл шаруашылығына негізделген ерте гүлдену кезеңінде Франклинде иелерінің мәртебесін айқындайтын қатаң әрі айбынды стильдер басым болды.

• Федералдық стиль (Federal Style): Симметриямен, кірпіш қалаумен және ұстамды декормен сипатталады. 1830 жылы салынған Картер үйі (The Carter House) бұған жарқын мысал бола алады.
• Грек жаңғыруы (Greek Revival): Антикалық ғибадатханалардан шабыт алған бұл стиль сол кездегі азаматтық сәулеттің символына айналды. Орталық алаңның басты нысаны — Уильямсон округінің соты (1858) өзінің зәулім бағандарымен және портигімен осы бағыттың классикалық үлгісі болып табылады. Сондай-ақ Carnton иелігі де осы стильге жатады.

Виктория дәуірі (XIX ғасырдың соңы): Эклектика және Италиялық стиль

Азаматтық соғыстан кейін экономиканың қалпына келуіне қарай қаланың келбеті өзгере бастады. Қатаң классиканың орнына декоративтілік пен формалардың алуан түрлілігі келді.

• Италиялық стиль (Italianate): Дәл осы стиль Мейн-стрит (Main Street) коммерциялық бөлігінің танымал келбетін қалыптастырды. Тән белгілері — доға тәрізді аяқталатын биік тар терезелер және дүкен шатырларындағы кронштейндері бар сәндік карниздер.
• Королева Анна және Истлейк стильдері: Орталыққа іргелес тұрғын аудандарда (мысалы, тарихи Hincheyville ауданы) асимметриялы қасбеттері, мұнаралары, верандалары және бай ағаш оюлары бар зәулім үйлерді кездестіруге болады.

XX ғасыр: Ар-деко, Крафтсман және Индустриялық стиль

Жаңа ғасырдың келуімен Франклин сәулеті құрылыс ауқымын сақтай отырып, жаңа функцияларға — ойын-сауық пен өнеркәсіпке бейімделді.

• Ар-деко және Модерн: Көрнекті The Franklin Theatre (1937) ғимараты өзіне тән неонды маңдайшасымен және интерьерінің геометриялық формаларымен қала орталығына кино дәуірінің гламурын алып келді.
• Бунгало және Крафтсман: XX ғасырдың басындағы тұрғын кварталдарда «өнер және қолөнер» философиясын көрсететін аласа шатырлы және кең кіреберісті жайлы үйлер таралды.
• Өнеркәсіптік сәулет: The Factory at Franklin (1929) кешені бүгінде сауда-ойын-сауық кеңістігіне сәтті бейімделген қызыл кірпіш пен болаттан тұратын утилитарлық өнеркәсіптік сәулеттің үлгісі болып табылады.

Қазіргі заманғы даму: Сақтау және «Жаңа урбанизм»

Соңғы онжылдықтарда Франклиннің қала құрылысы саясаты аудандарға бөлудің қатаң ережелері мен «ақылды өсу» тұжырымдамасына негізделген.

• Ревитализация: Ескі ғимараттарды бұзудың орнына, қала оларды қалпына келтіруге және бейімдеп пайдалануға (adaptive reuse) басымдық береді, бұрынғы қоймалар мен фабрикаларды лофттар мен кеңселерге айналдырады.
• Жаңа урбанизм: Westhaven сияқты жаңа аудандар тарихи орталыққа ұқсатып жобаланады: тығыз құрылыс, жаяу жүргіншілерге қолжетімділік және ескі қаламен визуалды үйлесімділік үшін XIX — XX ғасырдың басындағы сәулет стилінде жасалған.

Атақты тұрғындар мен тарихи тұлғалар

Франклин — бұл тек бай өткені бар қала ғана емес, сонымен қатар қазіргі заманның көптеген талантты адамдарын өзіне тартатын мекен. Өзінің оқшау атмосферасы мен «Музыкалық қалаға» (Нэшвиллге) жақындығының арқасында мұнда әлемдік деңгейдегі көптеген жұлдыздар тұрады және еңбек етеді, ал қала тарихы өткен ғасырлардың батырларының есімдерін сақтайды.

• Майли Сайрус (Miley Cyrus) — Әнші, әндер авторы және актриса
  Қазіргі заманның ең танымал поп-жұлдыздарының бірі дәл осы Франклинде дүниеге келген. Кантри-орындаушы Билли Рэй Сайрустың қызы «Ханна Монтана» сериалы мен жеке мансабы арқылы әлемдік танымалдылыққа ие болғанға дейін балалық шағын осындағы отбасылық фермада өткізген.
• Роберт Хикс (Robert Hicks) — Жазушы және филантроп
  «Оңтүстік жесірі» (The Widow of the South) бестселлерінің авторы. Хикс Франклиннің қазіргі келбетінде шешуші рөл атқарды: ол тарихи орындарды сақтау қозғалысының қозғаушы күші болды, Франклин шайқасы алаңының маңызды учаскелерін құрылыстан құтқаруға және оларды мемориалдық парктерге айналдыруға көмектесті.
• Кенни Чесни (Kenny Chesney) — Кантри-орындаушы
  Американдық кантри-музыканың супержұлдызы және АҚШ-тың ең табысты гастрольдік әртістерінің бірі. Чесни көптеген жылдар бойы Франклиннің резиденті болып табылады, ол қаланы прожекторлар сәулесінен алыс, тыныш өмір сүру мүмкіндігі үшін бағалайды.
• Тод Картер (Tod Carter) — Конфедерация армиясының капитаны
  XIX ғасырдағы қала тарихының қайғылы тұлғасы. Әйгілі Картер үйінің (Carter House) иесінің ұлы. 1864 жылы Франклин шайқасы кезінде ол үш жыл бойы көрмеген үйінен небәрі бірнеше жүз метр жерде өлімші болып жараланып, өз жатын бөлмесінде отбасының ортасында қайтыс болды. Оның оқиғасы жергілікті тұрғындар үшін Азаматтық соғыс қасіретінің символына айналды.
• Шерил Кроу (Sheryl Crow) — Әнші және әндер авторы
  Тоғыз дүркін «Грэмми» сыйлығының иегері. Шерил Кроу Франклинде үлкен иелікке ие және қаланың қайырымдылық және экологиялық бастамаларын қолдай отырып, жергілікті қауымдастық өміріне белсенді қатысады.
• Даррелл Уолтрип (Darrell Waltrip) — Автоспорт аңызы
  NASCAR сериясының үш дүркін чемпионы және танымал спорт комментаторы. Уолтрип Франклинде тұрып қана қоймай, мұнда табысты автомобиль дилерлік орталықтарын ашып, қала экономикасына үлес қосты.