Friday Harbor

Негізінің қалануы және атауының шығу тегі

Фрайдей-Харбордың тарихы Сан-Хуан аралдарын игерумен тығыз байланысты. Еуропалықтар келгенге дейін бұл жерлер ғасырлар бойы Салиш жағалауындағы байырғы халықтар үшін маусымдық тұрақтар мен балық аулау орны болған. Заманауи қоныс XIX ғасырдың ортасында Гудзон шығанағы компаниясының белсенділігі кезеңінде қалыптаса бастады.

Қала өзінің ерекше атауын британдық сауда компаниясында жұмыс істеген гавайлық шопан Джозеф Фрайдейдің (Joseph Friday) құрметіне алды. Жергілікті шежірелерге сәйкес, ол шығанақ жағасында қой баққан және өтіп бара жатқан кемелердің капитандары оның отынан шыққан түтінді жиі көріп, бұл жерді «Фрайдей шығанағы» деп атаған. Қаланың ресми мәртебесі (инкорпорация) 1909 жылы 10 ақпанда алынды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын қоныстың гүлденген қала мен туристік орталыққа айналуы бірнеше маңызды факторларға байланысты болды:

• Ыңғайлы география: Терең және желден қорғалған айлақ тамаша табиғи портқа айналды, бұл материкпен сенімді паром қатынасын және сауданы жолға қоюға мүмкіндік берді.
• Әкімшілік мәртебе: Фрайдей-Харбор Сан-Хуан округінің әкімшілік орталығы болып таңдалды, бұл мұнда мемлекеттік мекемелерді, бизнесті және көрші аралдардан тұрғындарды тартты.

Ерте экономика және мәдениет

XIX ғасырдың соңы — XX ғасырдың басында қаланың экономикалық келбетін табиғат сыйлары қалыптастырды. Прогрестің негізгі қозғалтқышы балық өнеркәсібі болды: 1894 жылы албырт балығын өңдейтін ірі консерві зауытының ашылуы жұмыс орындарын және капитал ағынын қамтамасыз етті.

Балық аулаудан бөлек, ауыл шаруашылығы да маңызды рөл атқарды. Жергілікті фермерлер қой шаруашылығымен және жеміс-жидек, әсіресе аралдан тыс жерлерге экспортталатын алма мен алмұрт өсірумен сәтті айналысты. 1904 жылдың өзінде-ақ мұнда теңіз биологиялық станциясы (қазіргі Вашингтон университетінің Фрайдей-Харбор зертханалары) негізделгені назар аудартады, бұл қалаға ерте жастан маңызды ғылыми орталық мәртебесін берді.

Тарихтың негізгі белестері

• 1845 жыл: Гудзон шығанағы компаниясы Сан-Хуан аралында белсенді қызметін бастап, Джозеф Фрайдейді қоса алғанда гавайлық шопандарды жұмысқа жалдайды.
• 1873 жыл: Фрайдей-Харбор ресми түрде жаңадан құрылған Сан-Хуан округінің әкімшілік орталығы болып таңдалды.
• 1894 жыл: Island Packing Company консерві зауытының ашылуы, бұл қоныстың қарқынды өнеркәсіптік дамуының бастауы болды.
• 1904 жыл: Вашингтон университетінің теңіз биологиялық станциясының негізі қалануы, қаланың ғылыми тарихының басталуы.
• 1909 жыл: Фрайдей-Харбор 10 ақпанда ресми қала мәртебесін (инкорпорация) алады.
• 1913 жыл: Өсіп келе жатқан теңіз тасымалы мен айлақ инфракұрылымын басқару үшін Фрайдей-Харбор Порт комиссиясының құрылуы.
• 1920-жылдар: Ауыл шаруашылығының гүлденген кезеңі, қала бұршақ пен сүт өнімдерін экспорттайтын маңызды орталыққа айналды.
• 1979 жыл: Жабайы табиғаттағы кит тәрізділерді зерттеуге арналған әлемдегі алғашқы мұражай — Киттер мұражайының (The Whale Museum) ашылуы.
• 1980-жылдар: Қала экономикасының балық аулау мен ауыл шаруашылығынан экологиялық туризмге белсенді түрде ауысуының басталуы.
• 2009 жыл: Қала өзінің жүз жылдығын, тұрақты даму мен аралдық дәстүрлердің ғасырын атап өтіп, салтанатты түрде тойлады.

Қаланың эволюциясы мен дамуы

Фрайдей-Харбордың дамуы — бұл оқшауланған балықшылар қонысынан беделді туристік және ғылыми орталыққа айналу тарихы. Қаланың экономикалық және қала құрылысындағы өзгерістерін оның заманауи келбетін айқындаған бірнеше негізгі кезеңдерге бөлуге болады.

• Жағалауды индустрияландыру (XIX ғасырдың соңы): Island Packing Company консерві зауытының құрылысы қала құраушы факторға айналды. Бұл тек жұмыс орындарын құрып қана қоймай, сонымен қатар порт инфракұрылымының дамуына, электрлендіруге және жағалау бойында коммерциялық ғимараттардың салынуына түрткі болып, қаланың «теңізге бет бұру» даму бағытын белгіледі.
• Ғылыми кластердің қалыптасуы (XX ғасырдың басы): Вашингтон университетінің биологиялық станциясының (Friday Harbor Laboratories) ашылуы қаланың мәртебесін өзгертті. Фрайдей-Харбор тек кәсіпшілік қоныстан халықаралық теңіз зерттеулері орталығына айналды, бұл қалаға академиялық қоғамдастықты тартты және жергілікті экологияны қорғауға ықпал етті.
• Аграрлық бум (1920–1930 жылдар): Бұл кезеңде қала ауылшаруашылық өнімдерін, атап айтқанда бұршақ пен жемістерді экспорттауға арналған логистикалық хабқа айналды. Бұл аралдың экономикалық тәуелсіздігін нығайтып, қала орталығындағы қойма және сауда алаңдарының дамуына ықпал етті.
• Көлік қолжетімділігін тұрақтандыру (XX ғасырдың ортасы): Сан-Хуан аралдарына баратын маршруттардың Вашингтон штатының мемлекеттік паромдар жүйесіне (Washington State Ferries) қосылуы шешуші сәт болды. Материкпен тұрақты және сенімді байланыс қаланы келушілер мен жаңа тұрғындардың жаппай ағынына ашып, сервистік экономикаға біртіндеп көшуді бастады.
• Экотуризмге қайта бағдарлану (1980 жылдар): Коммерциялық балық аулаудың құлдырауымен қала табиғи әлеуетке ставка жасады. Киттер мұражайының ашылуы және косаткаларды бақылау турларының іске қосылуы қаланың жаңа брендін қалыптастырды. Экономика туристерге қызмет көрсетуге қайта құрылды, бұл қонақ үй секторы мен мейрамхана бизнесінің өсуіне әкелді.
• Қала құрылысын консервациялау (қазіргі кезең): Тарихи мұраның құндылығын түсіне отырып, қала билігі сәулеттік келбетті сақтау бойынша қатаң шаралар қабылдады. Зәулім құрылыстардан бас тарту және XX ғасырдың басындағы ағаш ғимараттарды қалпына келтіруді қолдау кішкентай порт қаласының ерекше атмосферасын сақтауға мүмкіндік берді, ол бүгінде саяхатшылар үшін басты тартымдылық болып табылады.

Қала құрылысының келбеті мен атмосферасы

Фрайдей-Харбордың сәулеті еуропалық қалалардан немесе американдық мегаполистерден айтарлықтай ерекшеленеді. Мұнда сіз готикалық соборларды немесе ар-деко стиліндегі зәулім ғимараттарды таба алмайсыз. Қаланың келбеті оның теңіз өткенімен, географиялық оқшаулануымен және жергілікті материалдардың, ең алдымен ағаштың қолжетімділігімен қалыптасқан.

Қала табиғи айлақ төңірегінде табиғи түрде дамыды. Тарихи орталық жинақы және жаяу жүргіншілерге ыңғайлы, көшелері жағалаудан төбелерге қарай біртіндеп көтеріледі. Қаланың құрылымдық матасы XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы ауқымды сақтаған: мұнда Сан-Хуан аралының ландшафтына үйлесімді түрде енген, шығанақ көрінісін жаппайтын аз қабатты құрылыстар басым.

Сәулет стильдері мен дәуірлері

Фрайдей-Харбор құрылысында оның даму кезеңдеріне сәйкес келетін бірнеше негізгі стилистикалық бағыттар байқалады:

• Халықтық викториялық сәулет (XIX ғасырдың соңы): Алғашқы қоныстану кезеңінде қарапайым, бірақ талғампаз ағаш үйлер салынды. Еуропалық сәнді барокко немесе биік готикадан айырмашылығы, жергілікті стиль ұстамдырақ. Оған қос еңісті шатырлар, ағаш қаптамалар (сайдинг) және жергілікті ағаш шеберлерінің мүмкіндіктеріне бейімделген кіреберістегі сәндік элементтер тән.
• Фронтирдің коммерциялық стилі (1890–1910 жж.): Қала орталығында «жалған қасбеттері» (false front) бар ғимараттар сақталған — бұл еңіс шатырды жасыратын биік тікбұрышты алдыңғы қабырғалар. Бұл ағаш құрылыстарға неғұрлым айбынды және қалалық көрініс беруге арналған американдық Батыс сәулетінің типтік элементі.
• Крафтсмен және Бунгало (1910–1930 жж.): Қаладағы ең танымал тұрғын үй стилі. Arts and Crafts (Өнер мен қолөнер) стиліндегі үйлер кең еңісті төмен шатырларымен, массивті бағаналары бар кең верандаларымен және табиғи тас пен ағашты қолдануымен ерекшеленеді. Бұл стиль аралдың климаты мен өмір сүру философиясына тамаша сәйкес келді.
• Теңіз өндірістік стилі (XX ғасырдың басы): Су жағасындағы бұрынғы консерві зауыттары мен қоймалардың ғимараттары. Бұл үлкен ашық кеңістіктері, массивті ағаш арқалықтары және ең аз декоры бар утилитарлық сәулет, бүгінде олар жиі мейрамханалар мен дүкендерге айналдырылған.

Көрнекті ғимараттар мен аудандар

Қалаға ерекше атмосфераны сақталып қалған тарихи ғимараттар береді, олардың көбі қорғауға алынған:

• Сан-Хуан округінің сот ғимараты (San Juan County Courthouse): 1906 жылы салынған бұл кірпіш ғимарат Фрайдей-Харбордың әкімшілік маңыздылығын көрсететін монументалды сәулеттің қала үшін сирек үлгісі болып табылады.
• Киттер мұражайы (The Whale Museum): 1892 жылғы тарихи ағаш ғимаратта орналасқан, ол бастапқыда Оддфеллоу бауырластығының жиналыс залы (Odd Fellows Hall) ретінде қызмет еткен. Бұл өзінің ағаш қасбетін сақтап қалған XIX ғасырдың соңындағы қоғамдық сәулеттің жарқын үлгісі.
• Спринг-стриттегі тарихи аудан: Өткен ғасырдың басындағы жөнделген ғимараттарда орналасқан дүкендер мен дәмханалар шоғырланған қаланың басты көшесі, ол ескі порт қаласының жайлы атмосферасын қалыптастырады.

Фрайдей-Харбордың көрнекті тұлғалары

Фрайдей-Харбордың тарихы мен ерекше атмосферасы осында өмір сүрген және жұмыс істеген адамдармен қалыптасқан. Алғашқы қоныстанушылардан бастап әлемдік деңгейдегі жұлдыздарға дейін — Сан-Хуан аралы әрқашан тәуелсіз және шығармашылық тұлғаларды өзіне тартқан.

Негізін қалаушылар мен ізашарлар

• Джозеф Фрайдей (Joseph Friday)
  Шопан, алғашқы қоныстанушы
  Қалаға өз есімін берген адам. Тегі гавайлық ол XIX ғасырдың ортасында Гудзон шығанағы компаниясында жұмыс істеген. Фрайдей шығанақ жағасында қой баққан, ал кеме капитандары оның отынан шыққан түтінді көріп, карталарға «Фрайдей шығанағы» (Friday’s Bay) деген атауды енгізген, ол кейіннен қала атауы болып бекітілді.
• Эдвард Уорбасс (Edward Warbass)
  Кәсіпкер, саясаткер, негізін қалаушы
  Қаланың ерте тарихындағы негізгі тұлғалардың бірі. 1850 жылдары аралға келіп, ол Сан-Хуан округін құруда және әкімшілік орталықты Фрайдей-Харборға көшіруде шешуші рөл атқарды. Уорбасс сонымен қатар округтің алғашқы аудиторы болды enlightenment және қоныстың инфрақұрылымын белсенді түрде дамытты.

Әдебиетшілер мен авиаторлар

• Эрнест К. Ганн (Ernest K. Gann)
  Жазушы, авиатор, меценат
  Авиация туралы бестселлерлердің авторы (мысалы, «Асқақ және айбынды») XX ғасырдың екінші жартысында аралды өз үйі ретінде таңдады. Ганн мұнда тек кітап жазып қана қоймай, сонымен қатар қоғамдық кітапхана мен аралдың қоғамдық қорын құру үшін жер мен қаражат бөліп, қоғамдастықтың дамуына үлкен үлес қосты.
• Ричард Бах (Richard Bach)
  Жазушы, ұшқыш
  «Джонатан Ливингстон есімді шағала» атты табынушылық повестің авторы 1970–80 жылдары Сан-Хуан аралында тұрған. Жергілікті пейзаждар мен архипелаг үстіндегі ұшу еркіндігі оны көптеген шығармаларға шабыттандырды. Тұрғындар оның гидроұшағын Фрайдей-Харбор айлағынан жиі көретін.

Заманауи қайраткерлер мен атақты адамдар

• Стив Миллер (Steve Miller)
  Рок-музыкант
  Steve Miller Band тобының жетекшісі және Рок-н-ролл даңқ залының мүшесі — аралдың бұрыннан келе жатқан тұрғыны. Ол Фрайдей-Харборды оқшаулығы мен тыныштығы үшін бағалайды, жергілікті қоғамдастықтың өміріне белсенді қатысады, сонымен бірге өз тұлғасына артық назар аудартпауға тырысады.
• Лиза Моретти (Lisa Moretti)
  Кәсіби рестлер, кәсіпкер
  Ivory лақап атымен танымал, WWE аңызы және Даңқ залының мүшесі. Спорттық мансабын аяқтағаннан кейін ол Фрайдей-Харборға қоныстанып, үй жануарларын күту бойынша табысты бизнес ашты және қала өмірінің ажырамас бөлігіне айналды.