Johnstown

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Джонстаун тарихы XVIII ғасырдың соңынан бастау алады. Бұл аймаққа алғашқы еуропалық зерттеушілер мен саудагерлер ертерек келгенімен, швейцариялық иммигрант Джозеф Джонс (туған кездегі есімі Йозеф Шанц) қаланың ресми негізін қалаушы болып саналады. Ол мұнда 1793 жылы келіп, 1800 жылға қарай бастапқыда Конемо-Олд-Таун (Conemaugh Old Town) деп аталған елді мекенді жоспарлап, негізін қалады. Тек 1834 жылы ғана қала өзінің негізін қалаушының құрметіне қазіргі атауын алды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Джонстаунның шағын фермерлік қауымдастықтан маңызды қалаға айналуы бірнеше стратегиялық факторларға байланысты болды:

• География: Қала Аллегейни аңғарында, Литл-Конемо және Стоникрик өзендерінің түйіскен жерінде орналасқан. Бұл тек суға қолжетімділікті ғана емес, сонымен қатар табиғи қатынас жолдарын да қамтамасыз етті.
• Көлік революциясы: 1830-шы жылдары Пенсильвания каналдар жүйесінің құрылысы шешуші сәт болды. Джонстаун су жолдарын таулар арқылы өтетін теміржолмен байланыстыратын негізгі тиеу-түсіру пунктіне айналды.
• Табиғи байлықтар: Айналадағы төбелерде көмірдің, темір кенінің және әктастың мол қоры болды, бұл ауыр өнеркәсіп үшін тамаша негіз жасады.

Ерте кезеңдегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

XIX ғасырдың ортасында индустрияландырудың арқасында қала экономикасы күрт көтерілді. 1852 жылы Cambria Iron Company компаниясының құрылуы Джонстаунды АҚШ-тағы болат қорыту өнеркәсібінің жетекші орталықтарының біріне айналдырды. Зауыт мыңдаған жұмысшыларды тартты, бұл халықтың қарқынды өсуіне ықпал етті.

Ерте кезеңдегі Джонстаунның мәдени бейнесі «халықтар тоғысқан жер» ретінде қалыптасты. Мұнда Германиядан, Ирландиядан, Уэльстен, ал кейінірек Шығыс және Оңтүстік Еуропадан иммигранттар ағылды. Бұл әртүрлілік көптеген түрлі конфессиялы шіркеулері мен осы күнге дейін сақталған бай этникалық дәстүрлері бар жұмысшы қаласының ерекше атмосферасын тудырды.

Джонстаун тарихының негізгі кезеңдері

• 1800 жыл — Джозеф Джонс (Йозеф Шанц) бастапқыда Конемо-Олд-Таун деп аталған елді мекеннің негізін ресми түрде қалайды.
• 1834 жыл — Каналдар жүйесі мен Аллегейни-Портидж теміржолы құрылысының аяқталуы қаланы Пенсильванияның шығысы мен батысы арасындағы ең маңызды көлік торабына айналдырады.
• 1852 жыл — Cambria Iron Company компаниясының негізі қаланды, бұл аймақта болат қорыту өнеркәсібінің қуатты дамуына жол ашты.
• 1854 жыл — Қалаға Пенсильвания теміржолы тартылды, бұл индустриялық өсуді одан әрі жеделдетті.
• 1889 жыл — 31 мамырда Саут-Форк бөгетінің бұзылуы салдарынан 2200-ден астам адамның өмірін қиған қайғылы «Ұлы су тасқыны» орын алды.
• 1889–1890 жылдар — Клара Бартон және Американдық Қызыл Крест бейбіт уақыттағы табиғи апаттан зардап шеккендерге көмек көрсету бойынша алғашқы ірі операцияны өткізеді.
• 1936 жыл — «Әулие Патрик күніндегі су тасқыны» қалаға үлкен шығын келтіреді, бұл федералдық қорғаныс шараларының қажеттілігі туралы шешімге әкеледі.
• 1938–1943 жылдар — АҚШ армиясының инженерлік корпусы су тасқынынан қорғау үшін жағалауларды нығайту және өзен арналарын тереңдету бойынша ауқымды жобаны жүзеге асырады.
• 1977 жыл — Кенеттен жауған нөсер қала тарихындағы үшінші жойқын су тасқынын тудырып, жаңа қалпына келтіру жұмыстарын талап етті.
• 1982 жыл — Экономикалық құлдырау болат өндірісінің айтарлықтай қысқаруына әкеліп, қаланы дамудың жаңа жолдарын іздеуге мәжбүр етеді.
• 1991 жыл — Тарихи мұраны сақтау және мәдени туризмді дамыту үшін Johnstown Area Heritage Association ұйымы құрылды.
• 2011 жыл — Джонстаунның «Kraft Hockeyville USA» байқауындағы жеңісі жергілікті қауымдастықтың ауызбіршілігі мен спортқа деген сүйіспеншілігін паш етті.

Қаланың трансформациялану және даму кезеңдері

Джонстаун тарихы — бұл өрлеулер, трагедиялар мен табанды қалпына келтіру жұмыстарының тізбегі. Төменде қаланың қазіргі экономикалық және мәдени келбетін анықтаған негізгі кезеңдер берілген:

• Көлік торабының қалыптасуы (1830-шы жылдар).
  Қаланың Пенсильваниядағы каналдар мен теміржолдар жүйесіне (Main Line of Public Works) қосылуы оқшауланған елді мекенді өте маңызды логистикалық орталыққа айналдырды. Бұл сауда мен халық ағынына алғашқы қуатты серпін берді.
• Индустриялық революция және инновациялар (1850-ші жылдар).
  Cambria Iron Company зауытының ашылуы Джонстаунды АҚШ-тағы жетекші болат өндірушілердің біріне айналдырды. Мұнда озық технологиялар (мысалы, Келли конвертері) енгізілді, бұл мыңдаған иммигрант жұмысшыларды тартты және қаланың мультимәдени сипатын қалыптастырды.
• Қалпына келтіру және гуманитарлық прецедент (1889 жылдан кейін).
  Жойқын су тасқыны қаланы жойып жіберген жоқ, керісінше оны біріктірді. Ауқымды қалпына келтіру жұмыстары бүкіл ұлттың назарын аударды, ал Клара Бартон мен Қызыл Кресттің Джонстаундағы жұмысы АҚШ-тағы табиғи апаттарға ден қоюдың қазіргі заманғы жүйесінің негізін қалады.
• Өзендердің қала құрылысына сай қайта құрылуы (1938–1943 жылдар).
  АҚШ армиясының инженерлік корпусының өзен арналарын тереңдету және бетондау жобасын жүзеге асыруы аңғар ландшафтын мәңгіге өзгертті. Массивті тас қабырғалар су тасқынынан қорғауды қамтамасыз етті, бірақ қала құрылысын судан көрнекі және физикалық түрде бөліп тастады.
• Гүлдену шыңы (XX ғасырдың ортасы).
  Соғыстан кейінгі жылдары Bethlehem Steel зауыттары толық қуатында жұмыс істеді. Бұл қалалық инфрақұрылымның гүлденген кезеңі болды: универмагтар, кинотеатрлар және қоғамдық ғимараттар салынды, олардың көбі бүгінде даунтаунның тарихи өзегін құрайды.
• Экономикалық трансформация (1970-ші – 1980-ші жылдар).
  Американдық металлургиядағы дағдарыс және 1977 жылғы су тасқыны негізгі өндірістердің жабылуына және халықтың кетуіне әкелді. Қала болатқа монобейінді тәуелділіктен арылып, экономиканы толық қайта құру қажеттілігіне тап болды.
• Туризм мен жаңа салаларды дамыту (1990-шы – бүгінгі күн).
  Қазіргі Джонстаун тарихи мұраны сақтауға (өнеркәсіп және су тасқыны мұражайлары), медицинаны, білім беруді және жоғары технологиялар саласын дамытуға басымдық беріп, аймақтағы мәдени туризм орталығына айналуға ұмтылуда.

Қала құрылысының ерекшеліктері мен жоспарлануы

Джонстаунның сәулеттік келбеті күрделі рельеф пен индустриялық тарихтың әсерінен қалыптасты. Қала тар өзен аңғарында орналасқан, бұл орталықтың (Даунтаунның) тұрақты торлы сызба бойынша тығыз салынуын алдын ала анықтады. Қала құрылысының бірегей ерекшелігі аймақтардың анық бөлінуі болды: жұмысшы орамдары мен зауыттар су тасқыны мен түтінге бейім ойпатта қалды, ал XIX ғасырдың соңында басқарушылар мен элита үшін төбе басында Вестмонт ауданы жобаланды — бұл АҚШ-тағы «бақша-қаланың» алғашқы үлгілерінің бірі, ол орталықпен әйгілі фуникулер арқылы байланысты.

Сәулет стильдері мен тарихи дәуірлер

Қала құрылысы болат қорыту өнеркәсібінің гүлдену кезеңдері мен жойқын су тасқындарынан кейінгі қалпына келтіру кезеңдерін көрсететін эклектикалық қоспа болып табылады.

• Индустриялық функционализм (XIX ғасырдың ортасы — соңы).
  Қарқынды өнеркәсіптік өсу дәуірі өзінен кейін массивті кірпіш және болат конструкцияларын қалдырды. Ең жарқын мысалы — Cambria Iron Company кешені. Бұл форма функцияға бағынған таза утилитарлық сәулет, бірақ дәл осы стиль қала ландшафтына қатал реңк берді.
• Ричардсондық неороман стилі (XIX ғасырдың соңы).
  1889 жылғы су тасқынынан кейін қала белсенді түрде қайта салынды. Бұл стиль өзінің ауыр тас қалауларымен және аркалы терезелерімен сенімділік пен тұрақтылықты бейнеледі. Мысал ретінде рух бекінісі ретінде салынған Grand Army of the Republic Hall ғимаратын айтуға болады.
• Неоклассицизм және Боз-ар (XX ғасырдың басы).
  Гүлдену кезеңінде (1900–1920 жылдар) қаржы институттары мен әкімшілік қала мәртебесін атап өтуге тырысты. Банк ғимараттары мен бағандары, күмбездері және симметриялы қасбеттері бар Джонстаун Ратушасы (City Hall) антикалық дәстүрлер мен империялық ұлылықтың әсерін көрсетеді.
• Неоготика (XIX ғасырдың соңы — XX ғасырдың басы).
  Көптеген иммигранттар қауымдастығы аз қабатты құрылыстардан биік тұратын еңселі храмдар тұрғызды. Әулие Иоанн Гуальберт соборы (St. John Gualbert Cathedral) — викториялық готиканы итальяндық базиликаларға тән элементтермен үйлестіретін көрнекті үлгі.
• Инженерлік сәулет (1930-шы — 1940-шы жылдар).
  1936 жылғы су тасқынынан кейін қаланың келбеті ауқымды инфрақұрылымдық жобалардың арқасында өзгерді. АҚШ армиясының инженерлік корпусы салған бетонды өзен арналары мен массивті тіреуіш қабырғалар Джонстаунның көрнекі бейнесінің ажырамас, бірақ қатал бөлігіне айналды.

Қала келбетін қалыптастырған маңызды құрылыстар

Бірнеше нысан жай ғана ғимарат емес, қалалық бірегейліктің нышаны болып табылады:

• Джонстаунның көлбеу жазықтығы (The Incline Plane). 1891 жылғы бірегей инженерлік құрылыс, ол аңғарды төбемен байланыстырып қана қоймайды, сонымен қатар орталықтың кез келген нүктесінен көрінетін көрнекі доминант қызметін атқарады.
• Тас көпір (The Stone Bridge). 1887 жылғы теміржол көпірі, ол 1889 жылғы трагедияның еріксіз қатысушысы болды (дәл осы жерде үйінділер жиналып қалған), қазіргі уақытта өнеркәсіптік сәулет ескерткіші болып табылады және кешкісін жарықтандырылады.
• Вестмонт ауданы (Westmont). Үстірттегі тұрғын аудан, ол кең көшелерімен, шамшат аллеяларымен және ойпаттың тығыз құрылысына қарама-қайма келетін викториялық және колониялық стильдегі зәулім үйлерімен ерекшеленеді.

Джонстаунның көрнекті тұлғалары

Қала тарихы жетістіктері мен іс-әрекеттері Пенсильвания шекарасынан тыс жерлерде де танылған адамдармен тығыз байланысты. Төменде аймақтың өнеркәсібіне, мәдениетіне және тарихына әсер еткен маңызды тұлғалардың тізімі берілген.

• Джозеф Джонс (Йозеф Шанц) (XVIII ғ. соңы — XIX ғ. басы)
  Қаланың негізін қалаушы
  1800 жылы елді мекенді ресми түрде жоспарлап, негізін қалаған швейцариялық иммигрант. Дәл осы кісі қалаға қоғамдық қажеттіліктер үшін, соның ішінде қазіргі Орталық саябақ аумағын, шіркеулер мен мектептерге арналған жер телімдерін сыйға тартты.
• Дэниел Дж. Моррелл (1821–1885)
  Өнеркәсіпші және саясаткер
  Cambria Iron Company компаниясының тарихындағы басты тұлға. Оның басшылығымен зауыт болат рельстер өндіру бойынша АҚШ-тың технологиялық көшбасшысына айналды. Моррелл сонымен қатар қоғамдық қызметпен белсенді айналысып, АҚШ Конгресінде аймақтың мүддесін қорғады.
• Клара Бартон (1821–1912)
  Гуманитарлық қайраткер
  Американдық Қызыл Кресттің негізін қалаушы. Ол осы қалада тумаса да, оның есімі қала тарихында мәңгі қалады. 1889 жылғы су тасқынынан кейін ол Джонстаунға келіп, ұйым тарихындағы бейбіт уақыттағы табиғи апат құрбандарына көмек көрсету бойынша алғашқы ірі операцияны басқарды.
• Чарльз «Коммандо» Келли (1920–1985)
  Әскери қаһарман
  Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ұлттық батырға айналған Джонстаун тумасы. Ол Еуропадағы соғыс қимылдары театрында Италиядағы шайқастарда көрсеткен ерекше ерлігі үшін Құрмет медалімен (Medal of Honor) марапатталған алғашқы қатардағы сарбаз болды.
• Стив Дитко (1927–2018)
  Комикс суретшісі және жазушы
  Джонстаунда туып-өскен Marvel әлемінің аңызға айналған συνε авторы. Стэн Лимен бірге ол Өрмекші-адамды және Доктор Стрэнджді ойлап тапты. Туған қаласының индустриялық пейзаждары оның бірегей көркемдік стиліне әсер еткен деп есептеледі.
• Кэрролл Бейкер (1931 ж.т.)
  Актриса
  «Қуыршақ» (Baby Doll) фильміндегі басты рөлі үшін «Оскар» сыйлығына ұсынылған Голливуд жұлдызы. Джонстаунда саудагер отбасында дүниеге келген, кейіннен 1960-шы жылдардағы американдық киноның секс-символына айналды.
• Джек Хэм (1948 ж.т.)
  Кәсіби спортшы
  Американдық футбол тарихындағы ең ұлы лайнбекерлердің бірі. Джонстаун тумасы, ол төрт Супербоулды жеңіп алып, «Питтсбург Стилерс» (Pittsburgh Steelers) командасының аңызына айналды және Кәсіби футбол даңқ залына енгізілді.