Jamestown

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Нью-Йорк штатындағы Джеймстаунның тарихы Джеймс Прендергасттың есімімен тығыз байланысты. 1810 жылы ол жердің өнеркәсіптік әлеуетін байқап, осы аймақтан едәуір жер телімін сатып алды. Ауอาқты белсенді игеру 1811 жылы бөгет пен алғашқы ағаш тілу зауытының құрылысынан басталды. Бастапқыда шағын қоныс жергілікті өзеннің ағынды мінезіне байланысты «The Rapids» (Шоңғалдар) деп аталды, бірақ 1815 жылы-ақ ол өз негізін қалаушының құрметіне Джеймстаун есімін алды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қаланың дамуы табиғи ресурстар мен географиялық орналасудың бірегей үйлесімімен айқындалды:

• Су энергиясы: Чатоква көлінен ағып шығатын Чадакоин өзені ағаш тілу зауыттары мен мануфактуралардың механизмдерін жүргізу үшін қажетті қуатты қамтамасыз етті.
• Орман байлығы: Қаланы қоршаған, қатты сүректі ағаштар мен қарағайға бай қалың ормандар экономиканың шикізат базасына айналды.
• Стратегиялық орналасуы: Өнімді өзен жүйесі арқылы ағызу мүмкіндігі жергілікті өндірушілерге Питтсбургті қоса алғанда, ірі нарықтарға шығуға мүмкіндік берді.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Алғашқы онжылдықтарда қала экономикасы ағаш өңдеу төңірегінде құрылды. Мұнда ағаш материалдарын өндіруден бөлек, інжу күлін, шелектер, терезе жақтауларын және жабынқыш (черепица) дайындады. Джеймстаунның бірегейлігін қалыптастырған негізгі ерекшелік жиһаз өнеркәсібінің ерте пайда болуы болды. Білікті иммигранттардың, әсіресе Швециядан келуі қалаға қолөнердің жоғары мәдениетін әкелді, бұл кейіннен Джеймстаунға елдің жиһаз астаналарының бірі деген беделді жеңіп алуға мүмкіндік берді.

Негізгі тарихи кезеңдер

• 1811 — Джеймс Прендергаст Чадакоин өзенінде алғашқы бөгет пен ағаш тілу зауытын салып, болашақ қоныстың экономикалық негізін қалады.
• 1815 — Елді мекен ресми түрде өз негізін қалаушының құрметіне Джеймстаун атауын алады.
• 1827 — Джеймстаун Чатоква округіндегі осындай типтегі алғашқы әкімшілік құрылым болып, ауыл (village) мәртебесінде инкорпорацияланды.
• 1860 — Atlantic and Great Western Railroad арқылы теміржол қатынасының ашылуы жергілікті өнеркәсіптің дамуына қуатты серпін береді.
• 1886 — Джеймстаун ресми түрде қала (City) мәртебесін алады, ал оның алғашқы мэрі болып Оскар Прайс сайланады.
• 1911 — Қалада американдық телевизияның болашақ аңызы және «Мен Люсиді жақсы көремін» ситкомының жұлдызы Люсиль Болл дүниеге келеді.
• 1917 — Қаланың елдегі жиһаз орталықтарының бірі ретіндегі даңқын бекіткен Жиһаз көрмесінің зәулім ғимаратының құрылысы аяқталады.
• 1964 — Губернатор Рубен Фентонның тарихи зәулім үйінде аймақ тарихына арналған мұражай (Fenton History Center) ашылады.
• 1996 — Туристердің маңызды мәдени тартылыс нүктесіне айналған Люсиль Болл және Дези Арназ орталығы ашылады.
• 2018 — Қалада АҚШ Конгресімен ресми мәдени мекеме ретінде танылған Ұлттық комедия орталығы (National Comedy Center) салтанатты түрде ашылады.

Даму және трансформация кезеңдері

Джеймстаунның эволюциясы — бұл өзен жағасындағы ағаш тілу зауытынан ұлттық мәдени орталыққа дейінгі жол. Қала бірнеше негізгі кезеңдерді бастан өткерді, олардың әрқайсысы оның экономикалық және сәулеттік бейнесін түбегейлі өзгертті.

• «Жиһаз астанасының» өрлеуі: XIX ғасырдың екінші жартысында қолжетімді сүрек пен швед иммигранттарының шеберлігінің үйлесімі қаланы АҚШ-тағы жетекші жиһаз өндірісі орталықтарының біріне айналдырды. Бұл мамандандырылған көрме кешендерінің салынуына және бұйымдардың жоғары сапасына бағытталған бірегей өнеркәсіптік мәдениеттің қалыптасуына әкелді.
• Муниципалды энергетиканы енгізу: 1890-жылдары қала өзінің электрмен жабдықтау жүйесін құру туралы стратегиялық маңызды шешім қабылдады. Қолжетімді электр энергиясы жергілікті өнеркәсіп үшін қуатты драйверге айналып, фабрикаларға өндірісті жаңғыртуға және өнімнің өзіндік құнын төмендетуге мүмкіндік берді.
• Тоқыма өнеркәсібі дәуірі: XX ғасырдың басында ірі жүн иіру фабрикаларының (worsted mills) ашылуының арқасында қала экономикасы әртүрлі болды. Тоқыма өндірісі мыңдаған тұрғындарды жұмыспен қамтып және жаңа халықтың ағылуын ынталандырып, экономиканың маңыздылығы жағынан екінші секторына айналды.
• Орталықтың сәулеттік безендірілуі: Экономикалық гүлдену кезеңі қала құрылысында көрініс тапты. Қала орталығында монументалды кірпіш ғимараттар, қонақ үйлер мен қоғамдық мекемелер (мысалы, Прендергаст кітапханасы) пайда болды, олар бүгінде туристерді қызықтыратын Джеймстаунның тарихи бейнесін қалыптастырды.
• Мәдени ревитализация: XXI ғасырда қала өзінің әйгілі тумасы Люсиль Боллдың мұрасына бәс тікті. Ұлттық комедия орталығының ашылуы жай ғана мұражай жобасы емес, жағалауды жаңарту процесін және экономиканы өндірістен туризм мен қызмет көрсету саласына қайта бағыттауды бастаған ауқымды қала құрылысы бастамасы болды.

Сәулеттік бейнесі және қала құрылысы

Джеймстаунның қала құрылысының дамуы оның өнеркәсіптік өткенімен тығыз байланысты. Негізінен XIX ғасырдың аяғы — XX ғасырдың басында қалыптасқан қаланың тарихи орталығы фабрика ғимараттарының функционалдылығы өнеркәсіптік элитаның зәулім үйлерінің сәнділігімен ұштасқан американдық индустриялық қаланың классикалық үлгісі болып табылады. Қала ландшафтын төбелі рельеф пен бастапқыда өндірістік қуаттар шоғырланған Чадакоин өзені айқындайды.

Тарихи дәуірлер мен сәулет стильдері

Джеймстаун сәулеті оның экономикалық өрлеу кезеңдерін көрсетеді. Қалада ерте викториандық эклектикадан бастап индустриялық алпауыттардың қатаң функционализміне және арт-деко сәнділігіне дейінгі стильдердің эволюциясын бақылауға болады.

• Итальяндық стиль (Italianate): XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысына тән. Ең жарқын өкілі — Фентон зәулім үйі (Fenton Mansion, 1863). Өзіне тән мұнарасы, кең карниздері және аркалы терезелері бар бұл ғимарат штат губернаторының резиденциясы болған және қала дамуының ерте кезеңіндегі байлықты бейнелейді.
• Неоготика (Gothic Revival): Бұл стиль қаланың діни сәулетінде басым. Швед және итальян қауымдастықтары салған көптеген шіркеулер сүйір аркаларымен, витраждарымен және көкке ұмтылған шпильдерімен ерекшеленеді. Қала сұлбасының маңызды доминанты болып табылатын Бірінші лютеран шіркеуі бұған мысал бола алады.
• Арт-деко (Art Deco): 1920–1930 жылдары танымал болған бұл стиль көлік және қоғамдық инфрақұрылымда өз көрінісін тапты. Айтулы нысан — бұрынғы Erie-Lackawanna теміржол станциясының ғимараты (1930 жылдардың басында салынған). Қатаң геометрия, стильдендірілген ою-өрнектерді қолдану және ғимараттың монументалдылығы қаланың маңызды көлік торабы ретіндегі мәртебесін атап көрсетті.
• Индустриялық сәулет: Табиғи жарықтандыру үшін үлкен терезелері бар көп қабатты кірпіш фабрикалар тұтас кварталдарды құрайды. Бір кездері жиһаз және тоқыма өндірісінің орталығы болған бұл ғимараттар бүгінде ревитализация процесінен өтіп, кеңселер мен мәдени кеңістіктерге айналуда.

Айтулы ғимараттар және заманауи бейімделу

Джеймстаун дамуының қазіргі кезеңі тарихи мұраға ұқыпты қараумен және оны жаңа функцияларға бейімдеумен сипатталады. Қаланың қала құрылыстық матасы «кірпіштік» бірегейлігін сақтай отырып трансформациялануда.

Қала бейнесін қалыптастыратын негізгі нысандар:

• Ұлттық комедия орталығы (National Comedy Center): Керемет заманауи бейімделудің үлгісі. Кешен арт-деко стиліндегі реставрацияланған тарихи вокзал ғимаратын ультразаманауи павильондармен біріктіріп, өткен мен болашақ арасындағы диалогты құрайды.
• Reg Lenna Center for the Arts театры: 1923 жылы ашылған бұрынғы Palace Theater. Оның сәнді интерьері мен классикалық қасбеті водевильдер мен мылқау киноның өрлеу дәуірін еске салып, қала орталығының мәдени жүрегі болып қала береді.
• Мэрия ғимараты (City Hall): 1970 жылдардағы әкімшілік сәулеттің үлгісі, модернизм элементтерімен жобаланған, ол тарихи құрылыстармен қарама-қайшылық тудырып, қалалық инфрақұрылымның жаңару дәуірін көрсетеді.

Джеймстаунның көрнекті тұлғалары

Джеймстаун АҚШ тарихында, мәдениетінде және саясатында елеулі із қалдырған көптеген адамдардың отаны мен үйіне айналды. Олардың мұрасы қалалық мұражайларда және мекеме атауларында ұқыпты сақталған.

• Люсиль Болл (1911–1989)
  Актриса, комедияшы, телепродюсер
  Американдық телевизияның аңызы және «Мен Люсиді жақсы көремін» атты культтік ситкомның жұлдызы. Ол Голливудта даңққа ие болғанымен, Люсиль әрқашан өзінің туған қаласымен байланысын атап өтетін. Бүгінде Джеймстаун оның ықпалы мен осы жерде юморлық өнерді дамытуға арналған орын ашуға деген ұмтылысының арқасында әлемдік комедия орталығы болып табылады. Лейк-Вью қалалық зиратында жерленген.
• Роберт Х. Джексон (1892–1954)
  АҚШ Жоғарғы Сотының судьясы, Нюрнберг процесіндегі Бас прокурор
  XX ғасырдың ең көрнекті заңгерлерінің бірі. Джексон өзінің заңгерлік тәжірибесін Джеймстаунда бастап, осында көптеген жылдар бойы тұрған. Ол Нюрнбергтегі нацистік қылмыскерлерді соттау процесінде АҚШ-тың айыптаушысы ретінде тарихта қалды. Қалада оның атындағы халықаралық құқық мәселелерімен айналысатын орталық жұмыс істейді.
• Роджер Тори Петерсон (1908–1996)
  Натуралист, орнитолог, суретші
  Джеймстаун тумасы, оны жиі «XX ғасырдың Одюбоны» деп атайды. Ол далалық анықтағыштардың (Field Guides) заманауи жүйесін жасап, құстарды бақылауда төңкеріс жасады. Өзінің алғашқы еңбектеріне шабытты ол Джеймстаун айналасындағы ормандар мен саябақтардан алды. Қалада оның көркемдік және ғылыми мұрасын сақтайтын Роджер Тори Петерсон институты орналасқан.
• Рубен Фентон (1819–1885)
  Саясаткер, Нью-Йорк штатының 22-ші губернаторы
  Штатты АҚШ Сенатында да таныстырған көрнекті мемлекет қайраткері. Фентон XIX ғасырда аймақтың дамуындағы негізгі тұлға болды. Оның қала орталығындағы зәулім үйі бүгінде Фентон тарих орталығының штаб-пәтері қызметін атқарады және сәулет ескерткіші болып табылады.
• Натали Мерчант (1963 ж.т.)
  Әнші, әндер авторы
  Белгілі рок-орындаушы және 10,000 Maniacs тобының бұрынғы солисі. Топ 1981 жылы Джеймстаунда құрылып, американдық альтернативті рок сахнасының маңызды бөлігіне айналып, халықаралық табысқа жетті.
• Роджер Гуделл (1959 ж.т.)
  Спорт функционері
  Ұлттық футбол лигасының (NFL) қазіргі комиссары. Джеймстаун тумасы, АҚШ-тың бұрынғы сенаторы Чарльз Гуделлдің ұлы. Қазіргі американдық кәсіби спорттағы ең ықпалды тұлғалардың бірі.