Tumakuru

Үндістанның Карнатака штатында орналасқан Тұмакуру қаласының тарихы терең өткенге тамыр жаяды, дегенмен оның заманауи бейнесі бірнеше ғасыр бұрын қалыптаса бастады. Бұл мекен туралы алғашқы белгілі мәліметтер 1025 жылдан басталады. Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар. Ең танымалы бойынша, ол каннада тіліндегі «Тумбе оору» сөз тіркесінен шыққан, бұл «Тумбе гүлі мол өсетін жер» дегенді білдіреді. Тағы бір теория атауды «тамате» халықтық музыкалық аспабымен байланыстырады.

Қаланың қалыптасуының негізгі факторлары оның географиялық орналасуымен және саяси рөлімен тығыз байланысты. Ғасырлар бойы бұл жер Оңтүстік Үндістанның көптеген ұлы әулеттерінің билігіне куә болды. Осы аттас округтің әкімшілік орталығына айналған Тұмакуру аймақтағы маңызын нығайтты. Оның теңіз деңгейінен 800 метрден астам биіктікте орналасуы да оның дамуында рөл атқарды. Бүгінде қала маңызды өнеркәсіптік орталық болып табылады және Үндістанның «Ақылды қалалар» миссиясына енгізілген.

Мәдени және экономикалық бірегейлік тұрғысынан Тұмакуру «кокос пальмаларының мекені» (Kalpatharu Nadu) ретінде танымал, бұл оның ерте экономикасындағы ауыл шаруашылығының маңыздылығын көрсетеді. Негізгі мәдени орталықтардың бірі — әйгілі лингаят монастыры Сиддаганга Матха, ол ұзақ уақыт бойы аймақтың рухани және білім беру өзегі болды. Қалада индуизм діні басым, бұл көптеген мәдени дәстүрлер мен мерекелерді айқындайды.

Тұмакуру тарихындағы негізгі күндер

Тұмакуру тарихы — бұл бірін-бірі алмастырған әулеттердің, әкімшілік өзгерістер мен мәдени өсудің калейдоскопы. Төменде Карнатака штатындағы осы маңызды қаланың заманауи бейнесін қалыптастырған негізгі белестер берілген.

• Шамамен б.з. 400 ж. — Аймақтың алғашқы тарихи деректері осы аумақты билеген Ганга әулетінің билігімен байланысты.
• Шамамен 1078 ж. — Хойсала әулеті алдыңғы билеушілерді алмастырып, аймаққа бақылау орнатады.
• 1354 ж. — Виджаянагар империясының ықпалы мен оның аймақтағы көпғасырлық билігінің басталғанын айғақтайтын алғашқы жазбалардың пайда болуы.
• XV ғасыр — Уақыт өте келе ең маңызды рухани және білім беру орталығына айналған Сиддаганга Мутт (Siddaganga Mutt) монастырының негізі қаланды.
• 1478 ж. — Тұмакуру айналасындағы жерлердің дамуына елеулі үлес қосқан жергілікті Хагалавади көсемдерінің 300 жылға жуық билігінің басталуы.
• 1832 ж. — Британдық билік кезінде Тұмакуру Читальдруг әкімшілік бөлімшесінің штаб-пәтеріне айналады.
• 1862 ж. — Тұмакуру ресми түрде жеке округ болып құрылды, бұл оның әкімшілік маңызын нығайтты.
• 1916 ж. — Заманауи қалалық өзін-өзі басқарудың негізін қалаған Тұмакуру қалалық муниципалитеті құрылды.
• 1941 ж. — Шри Шивакумара Свамиджи Сиддаганга Мутт монастырын басқарды, оның жетекшілігімен монастырь елдегі ең ірі білім беру орталықтарының біріне айналды.
• 2010 жылғы 28 тамыз — Халық саны мен маңызының өсуіне байланысты қалаға қалалық корпорация (City Corporation) мәртебесі берілді.
• 2014 жылғы қыркүйек — Тұмакуруда Үндістандағы алғашқы мега-фудпарк ашылды, бұл оның маңызды өнеркәсіптік және аграрлық орталық ретіндегі рөлін айқындады.
• 2014 жылғы 1 қараша — Қала атауы ресми түрде «Тумкурдан» өзінің тарихи «Тұмакуру» атауына өзгертілді.

Тұмакуру қаласының дамуы — бұл аграрлық орталықтан заманауи өнеркәсіптік және білім беру торабына біртіндеп трансформациялану тарихы. Бұл жолдың негізгі кезеңдері ғасырлар бойы аймақта орын алған экономикалық және әлеуметтік өзгерістерді көрсетеді.

Тұмакуру тарихындағы негізгі белестер:

• Әкімшілік орталық ретінде қалыптасуы. XIX ғасырда, британдық билік кезінде, Тұмакуру ресми түрде округ орталығы болып бекітілді. Бұл оның саяси және экономикалық маңызын нығайтып, аймақты басқарудың негізгі торабына айналдырды.
• Аграрлық мамандануы. Тарихи тұрғыдан қала экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген. Тұмакуру «Кокос пальмаларының мекені» (Kalpatharu Nadu) деген бейресми атауға ие болды, бұл оның кокос және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерін өсіру мен саудалаудың ірі орталығы ретіндегі рөлін айқындады.
• Рухани және білім беру орталығының дамуы. Үндістандағы маңызды лингаят орталықтарының бірі — Сиддаганга Матха монастырының қызметі қаланы маңызды білім беру және рухани хабқа айналдырды. Монастырь өзінің ауқымды әлеуметтік және ағартушылық жұмысымен танымал.
• Өнеркәсіптік өсу. XX ғасырда белсенді өнеркәсіптік өсу басталды. Қала көптеген кәсіпорындардың, әсіресе тамақ және агроөңдеу салаларындағы кәсіпорындардың мекеніне айналды. Бұл кезең оның заманауи экономикалық әртараптандырылуына негіз қалады.
• Үндістандағы алғашқы мега-фудпарктің құрылуы. 2014 жылы елдегі алғашқы мега-фудпарктің (India Food Park) ашылуы айтулы оқиға болды. Бұл жоба Тұмакурудың елдегі жетекші тамақ өнеркәсібі орталықтарының бірі ретіндегі мәртебесін нығайтты.
• «Ақылды қалалар» миссиясына қатысуы. 2016 жылы Тұмакуру ұлттық «Smart Cities Mission» бағдарламасына енгізілді. Бұл қалалық инфрақұрылымды жаңғыртуға, соның ішінде «ақылды» жолдарды дамытуға, көлік жүйесін жақсартуға, қаланы басқаруға цифрлық технологияларды енгізуге және қала тұрғындарының өмір сүру сапасын арттыруға қуатты серпін берді.
• Индустриялық дәліздің құрылуы. Қала Ченнаи-Бангалор өнеркәсіптік дәлізінің (CBIC) маңызды торабына айналды, бұл ірі инвестицияларды тартты. Осы жоба аясында Тұмакуруды Азиядағы ең ірі өнеркәсіптік хабтардың біріне айналдыру мақсатында жапондық индустриялық паркті қоса алғанда, ірі өнеркәсіптік аймақтар құрыла бастады.

Тұмакуру қаласының сәулеттік келбеті дәстүрлі оңтүстік үнді стильдері мен заманауи қала құрылысы шешімдерінің үйлесімі болып табылады. Тарихи тұрғыдан оның құрылысы Оңтүстік Үндістанға тән дравид стиліндегі ғибадатхана кешендерінің айналасында қалыптасқан. Бұл стиль монументалды гопурам-мұнараларымен, тастағы күрделі оюлармен және орталық киелі орын бүкіл кешеннің өзегі болып табылатын қатаң жоспарлануымен ерекшеленеді. Аймақ сәулетінде Хойсала және Виджаянагара әулеттерінің де ықпалы байқалады, бұл ғибадатханалардың әсем бөлшектері мен бірегей жоспарлау шешімдерінен көрінеді.

Британдық биліктің келуімен және Тұмакурудың әкімшілік орталық ретінде қалыптасуымен сәулет өнерінде отаршылдық стиль элементтері пайда болды. Олар негізінен функционалды ғимараттар болды: әкімшілік мекемелер, соттар және шенеуніктерге арналған бунгалолар, олар жергілікті климатқа бейімделген қатаң пішіндерімен, кең верандаларымен және биік төбелерімен ерекшеленді.

Қала дамуының заманауи кезеңі оның ұлттық «Ақылды қалалар» (Smart Cities Mission) бағдарламасына қатысуымен айқындалады. Бұл инфрақұрылымның ауқымды модернизациялануына және заманауи сәулеттің пайда болуына әкелді. Жаңа қала құрылысы Үндістандағы алғашқы мега-фудпарк сияқты өнеркәсіптік кластерлерді құруға және мұқият жоспарланған тұрғын аудандарды дамытуға бағытталған. Осылайша, бүгінгі Тұмакуру — ежелгі ғибадатханалар мен инновациялық өнеркәсіптік аймақтар мен заманауи қоғамдық кеңістіктер қатар орналасқан, ежелгі рухани орталықтан елдің негізгі индустриялық хабтарының біріне дейінгі жолын көрсететін қала.

Тұмакурумен байланысты көрнекті тұлғалар

Тұмакуру қаласы мен оның төңірегі Үндістанның мәдениетіне, ғылымына, саясаты мен рухани өміріне елеулі үлес қосқан көптеген көрнекті тұлғалардың отаны немесе қызмет еткен жері болды.

• Шри Шивакумара Свамиджи (1907–2019) — Сиддаганга Мутт монастырын басқарған әйгілі рухани жетекші, гуманист және ағартушы. Өзінің ұзақ ғұмырында ол мутты мыңдаған балаларға тегін тамақ, баспана және білім беретін орасан зор білім беру және әлеуметтік орталыққа айналдырды, сол үшін ол «тірі құдай» ретінде құрметтелді.
• Раджа Раманна (1925–2004) — Тұмакуруда дүниеге келген көрнекті үнді ядролық физигі. Ол Үндістанның ядролық бағдарламасын дамытуда шешуші рөл атқарды және 1974 жылғы алғашқы сәтті ядролық сынақтың жетекшілерінің бірі болды. Ғылымнан басқа, ол дарынды пианист және философ ретінде де танымал болды.
• Губби Виранна (1891–1972) — аңызға айналған актер, режиссер және продюсер, каннада театры мен киносының пионерлерінің бірі. Тұмакуру округіндегі Губби қалашығынан шыққан ол атақты Gubbi Company театр труппасын құрды, ол көптеген болашақ жұлдыздарға жол ашты және Карнатаканың сахна өнерінің дамуына орасан зор үлес қосты.
• С. К. С. Айенгар (Сондекоппа Шриканта Шастри) — Тұмакуруда дүниеге келген белгілі тарихшы, жазушы және полиглот. Ол Оңтүстік Үндістан тарихының, әсіресе Хойсала және Виджаянагара әулеттерінің беделді маманы болды және оның еңбектері академиялық ортада әлі күнге дейін жоғары бағаланады.
• Г. С. Басаварадж (1941 ж.т.) — Тұмакурудан шыққан ықпалды саяси қайраткер. Ол Тұмакуру сайлау округінен Үндістан парламентінің төменгі палатасына (Лок Сабха) бірнеше рет сайланған және өзінің саяси тұрақтылығымен және аймақтағы жұмысымен танымал.
• Сиддалингайя (1954–2021) — көрнекті ақын, драматург және қоғам қайраткері, Карнатака штатындағы далит әдебиеті қозғалысының негізін қалаушылардың бірі. Ол көрші аймақта дүниеге келсе де, оның шығармашылығы мен белсенділігі бүкіл орталық Карнатаканың, соның ішінде Тұмакурудың әлеуметтік және мәдени өміріне үлкен ықпал етті.