Thrissur

Керала штатының мәдени астанасы ретінде танымал Триссур қаласының тарихы бай әрі тереңде жатыр. Оның атауы малаялам тілінен аударғанда «Қасиетті Шива қаласы» дегенді білдіретін «Тиру-Шива-Перур» сөзінің қысқартылған түрі болып табылады. Бұл есім қаланың терең діни тамырын және аймақтың рухани өмірінде ғасырлар бойы атқарып келген орталық рөлін бейнелейді.

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Қаланың негізі қаланған нақты күн уақыт қойнауында жоғалса да, оның тарихы аңыздар бойынша бүкіл Кераланы жаратқан аңызға айналған данышпан Парашурамамен тығыз байланысты. Тарихи тұрғыдан қала Шива құдайына арналған зәулім Вадакуннатан ғибадатханасының айналасында өсіп-өнді. Триссур маңынан табылған менгирлер мен дольмендер сияқты мегалиттік ескерткіштер бұл аумақта алғашқы адам қоныстары тас дәуірінде-ақ болғанын айғақтайды. Сангам дәуірінде (шамамен б.з.д. 1000 жылдан б.з. 500 жылына дейін) бұл жерлер ежелгі Чера империясының құрамына кірген.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Триссурдың дамуы бірнеше негізгі факторлармен айқындалды:

• Діни орталық: Вадакуннатан ғибадатханасының салынуы қаланы басты қажылық орнына айналдырып, оның радиалды жоспарлануын анықтады.
• Саяси билік: Ұзақ уақыт бойы Триссур Кочин княздігінің астанасы болды, бұл оның әкімшілік және экономикалық өсуіне ықпал етті.
• Сауда: Кераланың орталық бөлігінде орналасуы қалаға жағалауды ішкі аймақтармен байланыстыратын сауда жолдарындағы маңызды торапқа айналуға мүмкіндік берді.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Ежелгі заманнан бері Триссур мәдениеттер мен діндер тоғысқан орын болды. Индуизммен қатар мұнда христиан және мұсылман қауымдастықтары да пана тапты. Қала әйгілі Катхакали театрының бастаушысы болған Кришнанаттам ғибадатханалық биі сияқты классикалық өнердің даму орталығына айналды. Қала экономикасы дәстүрлі түрде ауыл шаруашылығы мен саудаға сүйенді. Отаршылдық кезеңде, XVI ғасырдан бастап аймақ португалдықтар мен голландтықтардың ықпалында болды, бұл да оның мәдени және архитектуралық келбетінде із қалдырды.

Триссур қаласының қысқаша тарихы

Керала штатының мәдени астанасы ретінде танымал Триссур қаласының тарихы тереңде жатыр. Оның дамуы діни дәстүрлермен, саудамен және құдіретті әулеттердің билігімен тығыз байланысты. Міне, осы бірегей қала тарихындағы негізгі белестер.

• Ежелгі кезең (б.з. IX ғ. дейін): Қазіргі Триссур аумағында тас дәуірінде-ақ адамдар қоныстанған, бұған мегалиттік ескерткіштер дәлел. Кейінірек аймақ ежелгі Чера империясының бөлігі және маңызды сауда орталығына айналды.
• IX ғасыр: Шива құдайына арналған Вадакуннатан ғибадатханасының салынуы, оның айналасында қала қалыптаса бастады.
• XVI ғасыр: Қала және оған іргелес аумақтар португалдықтардың бақылауына өтеді, бұл отаршылдық кезеңнің басталуын білдіреді.
• XVII ғасыр: Португалия империясының ықпалы әлсіреп, Триссурды бақылау голландтықтарға өтеді.
• 1710 жыл: Кочин княздігінің билеуші әулеті голландтықтардың қолдауымен қаланы өз бақылауына қайтарады.
• 1789–1790 жылдар: Майсур билеушісі Типу Сұлтанның басып кіруі, ол қаланы жаулап алады, бірақ кейінірек оны британдықтарға беруге мәжбүр болады.
• XVIII ғасырдың соңы (1790–1805): Сактан Тампуран есімімен танымал махараджа Рама Варма IX билігі. Ол Триссурды ірі сауда және мәдени орталыққа айналдырған қазіргі қаланың сәулетшісі болып саналады.
• 1798 жыл: Сактан Тампуранның бастамасымен бүгінгі таңда Үндістандағы ең әсерлі мерекелердің бірі болып табылатын атақты Триссур Пурам фестивалі негізделді.
• 1921 жыл: Қалада электр жарығы пайда болады, бұл оның модернизациялануындағы маңызды қадам болды.
• 1947 жыл: Үндістан тәуелсіздік алады және Триссур Кочин княздігінің құрамына кіреді.
• 1949 жылғы 1 шілде: Әкімшілік орталығы аттас қала болатын Триссур округі құрылды.
• 1958 жыл: Керала әдебиет академиясының (Kerala Sahitya Akademi) негізі қаланды, бұл қаланың мәдени орталық ретіндегі мәртебесін нығайтты.

Триссурдың дамуы — бұл ежелгі ғибадатхана орталығының бүгінде аймақтың мәдени және қаржылық жүрегі деп құқылы түрде аталатын серпінді қалаға айналу тарихы. Негізгі өзгерістер оның ерекше келбеті мен экономикасын қалыптастырды.

• Вадакуннатан ғибадатханасының айналасында қаланың қалыптасуы. Аңыздар бойынша IX ғасырда негізі қаланған бұл ғибадатхана қаланың радиалды түрде өсіп-өркендеуіне негіз болған өзекке айналды. Бұл Триссурдың ерекше қала құрылысы құрылымын анықтап қана қоймай, оның Үндістандағы ең маңызды рухани орталық мәртебесін бекітті.
• Сактан Тампуран дәуіріндегі өзгерістер (XVIII ғасырдың соңы). Бұл билеуші қазіргі Триссурдың сәулетшісі болып саналады. Ол Кочин княздігінің астанасын осында көшіріп, ескі бекіністі бұзды және коммерцияны дамыту үшін сириялық христиандар мен брахмандар отбасыларын шақырып, қаланы ірі сауда торабы ретінде жобалады. Бұл реформалар қаланың экономикалық өркендеуіне негіз қалады.
• «Триссур Пурам» фестивалінің тағайындалуы. 1798 жылы Сактан Тампуранның бастамасымен құрылған бұл зәулім ғибадатхана фестивалі қаланың бойтұмарына айналды. Ол мыңдаған туристерді тартып қана қоймай, Триссурдың мерекелер қаласы ретіндегі даңқын нығайта отырып, тұрғындардың мәдени бірегейлігінде орталық рөл атқарады.
• Кераланың қаржы орталығына айналуы. XX ғасыр бойы қала маңызды қаржылық хабқа айналды. Триссур елдегі ең ірі зергерлік компаниялардың осында шоғырлануына байланысты «Үндістанның алтын астанасы» ретінде танымал. Сонымен қатар, дәл осы жерде бірнеше жетекші үнділік банктердің негізі қаланды, бұл оның аймақтың экономикалық өміріндегі маңыздылығын көрсетеді.
• «Мәдени астана» мәртебесін бекіту. XX ғасырдың ортасында қалада негізгі мәдени институттар құрылды: Керала әдебиет академиясы (Kerala Sahitya Akademi), Бейнелеу өнері академиясы (Lalithakala Akademi) және Музыка және драма академиясы (Sangeetha Nataka Akademi). Бұл Триссурдың штаттың басты өнер және әдебиет орталығы мәртебесін ресми түрде бекітті.
• Округтің әкімшілік орталығының құрылуы (1949 жыл). Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін, 1949 жылғы 1 шілдеде орталығы аттас қала болатын Триссур округі құрылды. Бұл оқиға қаланың Керала штатындағы әкімшілік және саяси маңыздылығын нығайтып, оның заманауи дамуындағы маңызды кезең болды.

Архитектуралық келбеті және қала құрылысы

Триссурдың архитектурасы мен жоспарлануы оның рухани және мәдени орталық мәртебесімен тығыз байланысты. Қала ғибадатханалық қала құрылысының классикалық принципі бойынша дамыды: оның жүрегі — зәулім Вадакуннатан ғибадатханасы орналасқан төбе, ал одан су бетіндегі шеңберлер сияқты қала құрылысы жан-жаққа тарайды. Бұл радиалды құрылым, Сварадж айналма жолымен бекітілген, ерекше және оңай танылатын қалалық ландшафт қалыптастырады.

Триссурдың архитектуралық келбеті әрқайсысы белгілі бір тарихи дәуірді бейнелейтін бірнеше негізгі стильдердің қосындысынан тұрады.

• Кераланың дәстүрлі архитектурасы. Бұл — әсіресе ғибадатхана мен сарай құрылыстарында басым стиль. Оның сипатты белгілері — муссонды жаңбырлардан қорғайтын көлбеу плиткалы шатырлар, шебер ағаш оюлары, латерит тасын пайдалану және ішкі аулалар. Ең жарқын мысалы — ежелгі үнділік Васту-шастра сәулет канондарына сәйкес салынған Вадакуннатан ғибадатхана кешені. Шактан Тампуран сарайы да дәстүрлі Керала элементтерін голландтық ықпалмен ұштастырады.
• Қала құрылысы мұрасы. Қаланың орталық бөлігінің заманауи жоспарлануы — билеуші Шактан Тампуранның (XVIII ғасырдың соңы) еңбегі. Дәл сол кісі ғибадатхана айналасындағы ормандарды тазартуды және Сварадж Раунд айналма даңғылын құруды бастаған. Бұл шешім қаланың көліктік қаңқасын қалыптастырып қана қоймай, оны бүгінгі күнге дейін сақталып қалған жанданған коммерциялық орталыққа айналдырды.
• Отаршылдық ықпал және индо-готика. Еуропалықтардың келуі қала архитектурасында айтарлықтай із қалдырды. Бұл азаматтық ғимараттардың жекелеген элементтерінде де, монументалды шіркеу құрылыстарында да байқалады. Ең көрнекті мысалы — сәнді индо-готика стилінде салынған Қайғылы Бикеш Базиликасы (Lourdes Cathedral). Бұл стиль еуропалық готикалық формаларды (сүйір аркалар, биік күмбездер) үнділік сәндік мотивтермен біріктірді.
• Заманауи құрылыс. Бүгінгі таңда Триссурдың тарихи өзегі заманауи коммерциялық және тұрғын үй ғимараттарымен қоршалған. Жаңа құрылыстар, әдетте, орталық сақинаның сыртында салынады, бұл қала орталығының бірегей тарихи келбетін сақтауға, өткен мен бүгінді үйлесімді байланыстыруға мүмкіндік береді.

Триссурмен байланысты көрнекті тұлғалар

Триссур қаласы Үндістанға және әлемге саясатта, өнерде, ғылым мен спортта айтарлықтай із қалдырған көптеген талантты адамдарды сыйлады. Олардың қосқан үлесі қаланың келбетін қалыптастырып қана қоймай, бүкіл Керала штатының дамуына әсер етті.

• Сактан Тампуран (Рама Варма IX) (1751–1805) — қазіргі Триссурдың билеушісі және сәулетшісі. Дәл осы кісі Кочин княздігінің астанасын Триссурға көшіріп, оны гүлденген сауда және мәдени орталыққа айналдырды. Оның бастамасымен қаланың бойтұмарына айналған әйгілі «Триссур Пурам» фестивалі негізделді. Сактан Тампуран Вадакуннатан ғибадатханасының айналасындағы орманды тазартып, айналма жол салу арқылы қала жоспарлануының негізін қалады.
• К. Карунакаран (1918–2010) — саяси қайраткер, Керала штатының бас министрі қызметін төрт рет атқарған. Оның саяси мансабы өз қызметін бастаған Триссурмен тығыз байланысты болды. Ол бірнеше онжылдық бойы Үндістан мен штаттың саяси өмірінде маңызды рөл атқарды.
• Ч. Ачута Менон (1913–1991) — саясаткер және заңгер, Керала штатының бас министрі. Триссурда туып-өскен ол өзінің заңгерлік және саяси мансабын осы қалада бастаған. Ачута Менон Керала тарихындағы қызметі штаттың дамуына ықпал еткен ең ықпалды көшбасшылардың бірі ретінде танымал.
• К. Радхакришнан (1949 ж.т.) — ғарышкерлік саласындағы көрнекті ғалым, Үнді ғарыш зерттеу ұйымының (ISRO) бұрынғы басшысы. Триссурға жақын жердегі Иринджалакудада туған. Оның басшылығымен Үндістан «Мангальян» Марс миссиясын бірінші талпыныстан сәтті жүзеге асырды.
• И. М. Виджаян (1969 ж.т.) — үнділік аңызға айналған футболшы. Триссурда туып, спорттық мансабын осында бастаған ол стадионда сусын сатушыдан елдегі ең жоғары жалақы алатын футболшылардың біріне дейінгі жолдан өтті. Ол үш рет Үндістанда жылдың үздік футболшысы деп танылды және үнді футболы тарихындағы ең ұлы ойыншылардың бірі болып саналады.