Najafgarh

Қазіргі Делидің ең көне аудандарының бірі болып табылатын Наджафгархтың тарихы XVIII ғасырдағы Ұлы Моғолдар империясының құлдырауымен тығыз байланысты. Қаланың негізі қаланған нақты күн көптеген дереккөздерде жазылмағанымен, оның пайда болуы мен атауы сол дәуірдің көрнекті тұлғасымен байланыстырылады.

Негізінің қалануы және негізгі тұлғалар. Қаланың негізі моғол императоры Шах Алам II сарайындағы ықпалды әскери қолбасшы және сарай қайраткері Мирза Наджаф ханның (1723–1782) құрметіне қаланған немесе, кем дегенде, оның есімі берілген деп есептеледі. 1772 жылдан бастап Ұлы Моғолдар армиясының бас қолбасшысы болған Наджаф хан едәуір билікке ие болды және Дели айналасындағы кең аумақтарды бақылады. Сірә, елді мекен оның астананың батысындағы иеліктерін (джагирін) басқаруға арналған бекіністі форпост немесе әкімшілік орталық ретінде құрылған болуы мүмкін.

Қалыптасу және даму факторлары. Наджафгархтың дамуы бірнеше негізгі факторлармен анықталды:

• Стратегиялық орналасуы: Қала Делидің батысына қарайтын маңызды жолда орналасқан, бұл оны астананы қорғау және сауда бағыттарын бақылау үшін стратегиялық нүктеге айналдырды.
• Әскери маңызы: Қуатты әскери қолбасшының базасы ретінде Наджафгарх әскери гарнизон қызметін атқарды. Кейінірек, 1857 жылы мұнда Сипайлар көтерілісі кезіндегі маңызды шайқастардың бірі өтті, бұл оның әскери маңыздылығын тағы да дәлелдей түседі.
• Экономикалық орталық: Орналасқан жері мен ауыл шаруашылығына ықпал ететін ірі көлдің (Наджафгарх джил) арқасында қала ауыл шаруашылығы өнімдерімен сауда жасайтын жергілікті орталыққа айналды.

Ерте ерекшеліктері. Өз өмірінің ерте кезеңінде Наджафгарх сол кездегі солтүстік Үндістанның типтік қаласы болды. Оның экономикасы негізінен аграрлық болды, ал мәдениеті моғол сарайының парсылық ықпалы мен жергілікті дәстүрлерді ұштастырды. Сәулет өнері, сірә, елді мекенді қорғау үшін салынған бекініс құрылыстарында байқалған соңғы моғол стилін бейнелеген болуы керек.

Негізгі оқиғалар хронологиясы

Наджафгархтың Моғолдардың әскери форпостынан жанданып жатқан қала орталығына дейінгі тарихы маңызды оқиғаларға толы. Төменде оның дамуының қысқаша хронологиясы берілген.

• 1770-жылдар шамасында — Ұлы Моғолдар армиясының бас қолбасшысы Мирза Наджаф хан қаланың негізін қалады, ол мұнда Делиді қорғау үшін форт тұрғызды. Жергілікті жерге атау берген бұл бекініс маңызды әскери аванпост қызметін атқарды.
• 1782 жылғы 26 сәуір — Қаланың негізін қалаушы Мирза Наджаф хан қайтыс болды. Ол қайтыс болғаннан кейін бекіністі бақылау уақытша рохиллдар көсемі Забита ханға өтті.
• 1857 жылғы 25 тамыз — Британ билігіне қарсы Үнді көтерілісі кезіндегі басты шайқастардың бірі — әйгілі Наджафгарх шайқасы өтті.
• 1858 ж. — Көтеріліс басылғаннан кейін Наджафгарх бүкіл Делимен бірге Британдық Тәждің тікелей басқаруына өтті.
• 1859 ж. — Әкімшілік реформалар аясында Дели округі құрамындағы Наджафгарх Солтүстік-Батыс провинцияларынан Пенджаб провинциясының құрамына берілді.
• 1861 ж. — Британ әкімшілігі жүргізген білім беру жүйесі реформасы аясында қалада жаңа оқу орындары ашылады.
• 1865 ж. — Британдықтар Ямуна өзеніне қарай канал салу арқылы алып Наджафгарх көлін құрғату бойынша ауқымды жұмыстарды бастайды, бұл канал кейіннен «Наджафгарх каналы» деп аталды.
• 1911 ж. — Наджафгархқа Делиден Педагогикалық мектеп (Delhi Normal School) көшіп келеді, бұл қаланың білім беру мәртебесін арттырады.
• 1947 ж. — Британдық Үндістан бөлініп, тәуелсіздік алғаннан кейін Наджафгарх ресми түрде Дели астаналық аумағының бөлігі болады.
• 1960-жылдар — Каналды кеңейту бойынша белсенді жұмыстар жүргізіліп, бұл Наджафгарх көлінің толық құрғауына және оның бірегей экожүйесінің жойылуына әкеледі.
• 1993 ж. — Дели Үндістанның Ұлттық астаналық аумағына айналғаннан кейін Наджафгарх Ассамблеясының сайлау округі құрылады.
• 2019 жылғы 4 қазан — Дели метрополитенінің Сұр желісінде «Наджафгарх» метро станциясы ашылып, бұл ауданның көлік қолжетімділігін айтарлықтай жақсартады.

Өзінің тарихында Наджафгарх әскери форпосттан жанданып жатқан қалалық ауданға дейінгі жолды жүріп өтті және әрбір кезең оның келбеті мен экономикасында айтарлықтай із қалдырды. Қала дамуының негізгі белестері бүкіл солтүстік Үндістанда болған ауқымды өзгерістерді көрсетеді.

Наджафгарх дамуының негізгі кезеңдері

• Соңғы моғол кезеңінде негізінің қалануы (XVIII ғасырдың ортасы): Қала әскери қолбасшы Мирза Наджаф ханның стратегиялық форпосты және әкімшілік орталығы ретінде пайда болды. Бұл кезең оның бастапқы әскери маңызы мен Делидің батысына қарайтын негізгі жолдарда орналасуын айқындады.
• Наджафгарх шайқасы (1857 жыл): Сипайлар көтерілісі кезінде мұнда көтерілісшілер мен британ әскерлері арасында маңызды шайқас болды. Бұл оқиға қаланы Үндістанның тәуелсіздік жолындағы күрес тарихына мәңгілікке енгізді және оның стратегиялық маңыздылығын атап көрсетті.
• Аграрлық трансформация және көлді құрғату (XIX ғасырдың аяғы — XX ғасырдың басы): Мыңдаған гектарды алып жатқан алып Наджафгарх көлі (джил) безгекпен күресу және ауыл шаруашылығы алқаптарын кеңейту үшін ішінара құрғатылды. Бұл ландшафтты өзгертті және аймақтың өсіп келе жатқан Дели үшін астық пен көкөніс жеткізуші ретіндегі рөлін нығайтты.
• Урбанизация және Дели құрамына интеграциялану (XX ғасырдың ортасы): Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін Делидің жедел өсуі басталды. Наджафгарх біртіндеп ауылдық маңайдан халық тығыз орналасқан қалалық ауданға айналды, бұл тұрғын үй құрылысы мен базалық инфрақұрылымның дамуымен қатар жүрді.
• Көлік инфрақұрылымының дамуы (XX ғасырдың аяғы — XXI ғасырдың басы): Жаңа жолдардың, көпірлердің салынуы және соңында Дели метро желісінің ұзартылуы Наджафгархтың көлік қолжетімділігін айтарлықтай жақсартты. Бұл оның елордалық агломерацияға интеграциялануын тездетіп, экономикалық өсуді ынталандырды.
• Ірі сауда орталығына айналу (қазіргі уақыт): Бүгінде Наджафгарх Батыс Делидегі ең ірі көтерме және бөлшек сауда базарларының бірі ретінде танымал. Мұнда астық, көкөніс, құрылыс материалдары және басқа да тауарлар саудасы гүлденіп, оны аймақтың маңызды экономикалық торабына айналдырып отыр.

Наджафгархтың сәулеттік келбеті — оның әскери бекіністен қазіргі мегаполистің халық тығыз орналасқан ауданына дейінгі тарихының айқын көрінісі. Мұнда готика немесе Ренессанс стиліндегі сәнді сарайлар немесе монументалды ансамбльдер жоқ; даму ең алдымен функционалдылық пен өсудің жылдам қарқынына негізделді.

Соңғы моғол кезеңі (XVIII ғасырдың аяғы)

Құрылыстың негізі сол кездегі соңғы моғол әскери-қорғаныс стилінде тұрғызылған Наджаф хан форты болды. Басты назар декорға емес, қуат пен функционалдылыққа аударылды: қалың қабырғалар, бақылау мұнаралары және бекітілген қақпалар. Осы тарихи бекіністердің фрагменттері мен ауданға тарыдай шашылған көне кесенелер сол дәуірдің сирек куәгерлері болып табылады. Олардың сәулеті қарапайым және аскетикалық, бұл Ұлы Моғолдар империясының құлдырау кезеңіне тән қасиет.

Британ кезеңі және урбанизацияның басталуы (XIX ғасырдың ортасы – XX ғасырдың басы)

Британ дәуірінде Наджафгарх колониялық сәулет орталығына айналған жоқ. Әкімшілік ғимараттар немесе резиденциялар салудың орнына, британдықтардың басты үлесі ландшафттың инженерлік трансформациясы болды. 1865 жылдан бастап алып Наджафгарх көлін құрғату ауыл шаруашылығына, кейінірек қала құрылысына берілген кең аумақтарды босатты. Бұл кезеңнің сәулеті таза утилитарлық сипатта болды: қарапайым ауыл үйлері мен шаруашылық құрылыстары.

Қазіргі кезең (1947 жылдан бастап)

Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін және Наджафгарх Дели құрамына енген соң, жедел және көп жағдайда ретсіз урбанизация кезеңі басталды. Бүгінгі сәулеттік келбет — бұл практикалық қажеттіліктерден туындаған стильдердің эклектикалық қосындысы:

• Жеке құрылыс: XX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында салынған көптеген жеке үйлер сақталған.
• Заманауи ғимараттар: Халық тығыздығының артуына қарай, ескі құрылыстармен қатар бетон мен шыныдан жасалған көпқабатты тұрғын үй кешендері мен коммерциялық ғимараттар пайда болуда.
• Инфрақұрылымдық нысандар: Заманауи көлік сәулетінің үлгісі «Наджафгарх» метро станциясы (2019) қазіргі қала пейзажының маңызды элементіне айналды.

Жалпы алғанда, Наджафгархтың қала құрылысы бірыңғай жоспармен емес, органикалық өсу жолымен дамыды. Оның сәулеті — стильдердің қатып қалған тарихы емес, тез өзгеретін әлеуметтік және экономикалық жағдайларға бейімделудің тірі процесі.

Наджафгархпен байланысты көрнекті тұлғалар

Наджафгарх, Делидің тарихи маңызды ауданы бола отырып, Үндістанның бірнеше танымал тұлғаларының отаны немесе қызмет еткен орнына айналды. Олардың үлесі саясатты, әскери істі және спортты қамтиды.

• Мирза Наджаф хан (1723–1782)

  Әскери қолбасшы және сарай қайраткері. Қала соның құрметіне аталған делінетін парсы аристократы. Ол император Шах Алам II кезінде Ұлы Моғолдар империясы армиясының бас қолбасшысы болды. Оның армияны модернизациялауға жұмсаған күш-жігері мен сәтті әскери кампаниялары Солтүстік Үндістандағы моғол ықпалының соңғы қысқа мерзімді жандануына әкелді.

• Чаудхари Брам Пракаш (1918–1993)

  Саясаткер және тәуелсіздік үшін күресуші. Ол ел тәуелсіздік алғаннан кейінгі Делидің алғашқы бас министрі болды. Оның есімімен Наджафгархтағы ірі аюрведа институты — Chaudhary Brahm Prakash Ayurved Charak Sansthan аталады. Ол XX ғасырдың ортасында аймақтың саяси өмірінде шешуші рөл атқарды.

• Вирендер Сехваг (1978 ж.т.)

  Крикетші. Үнді крикеті тарихындағы ең танымал және агрессивті бэтсмендердің бірі, Наджафгархта дүниеге келген. Ол өзінің көрнекті спорттық жетістіктері үшін «Наджафгархтық Науаб» деген лақап атқа ие болды. Сехваг спорттың арқасында қаланың беделін өзгертіп, оны бүкіл елге танымал еткендердің бірі болып саналады.

• Сушил Кумар (1983 ж.т.)

  Еркін күрес шебері. Бейжіңде (2008) қола және Лондонда (2012) күміс жүлдені жеңіп алған екі дүркін Олимпиада медалисі. Ол сондай-ақ күрестен әлем чемпионатында (2010) алтын ұтып алған алғашқы үнділік болып табылады. Сушил Кумар Наджафгархта өсіп, жаттыға бастады, бұл көптеген жас спортшылар үшін шабыт көзіне айналды.

• Наджаф Кули хан (1791 жылы қайтыс болған)

  Әскери қолбасшы. Мирза Наджаф ханның асырап алған ұлы, ол қайтыс болғаннан кейін оның иеліктері мен билігінің едәуір бөлігін мұра етті. Ол Ұлы Моғолдардың орталық билігі құлдырағаннан кейін аймақта жалғасқан саяси интригалар мен әскери қақтығыстардағы маңызды тұлға болды.