Whitefield

Атауының төркіні мен мағынасы

Уайтфилд тарихы орта ғасырлардан бастау алады. Қаланың атауы, сірә, көне ағылшын тіліндегі «ақ дала» дегенді білдіретін сөз тіркесінен шыққан. Тарихшылар бұл топонимнің шығу тегі туралы бірнеше нұсқаны алға тартады: ол ақ гүлдермен көмкерілген даланы, пісіп келе жатқан дақылдардың ерекше түсін немесе орта ғасырларда матаны күнге жайып ағарту процесі үшін пайдаланылған жер учаскелерін білдіруі мүмкін.

Бастапқыда бұл аумақ тарихи Ланкашир графтығындағы кең байтақ Пилкингтон иелігінің құрамына кірген. Алғашқы кезеңде Уайтфилд тұрғындары негізінен егіншілікпен және мал шаруашылығымен айналысатын шағын ауылдық елді мекен болды.

Даму факторлары және индустрияландыру

Ірі сауда орталықтарының арасындағы географиялық орналасуы мен табиғи ресурстардың болуы елді мекеннің өзгеруінде шешуші рөл атқарды. Өнеркәсіптік революция Уайтфилд үшін қуатты өсу катализаторы болды.

• Тоқыма өндірісі: Матаны өңдеуге қажетті судың молдығының арқасында қала тоқымашылықтың және, әсіресе, кенепті ағартудың орталығына айналды. Жергілікті кәсіпорындар өркендеп, өсіп келе жатқан халықты жұмыспен қамтамасыз етті.
• Көлік революциясы: Жолдардың жақсаруы, содан кейін теміржолдың келуі Манчестермен сенімді байланысты қамтамасыз етті. Бұл тауарлардың нарыққа тезірек жетуіне, ал адамдардың еркін қозғалуына мүмкіндік берді.

Мәртебенің өзгеруі: фабрикалардан зәулім үйлерге дейін

XIX ғасырға қарай Уайтфилдтің экономикалық және мәдени бейнесі өзгере бастады. Егер алғашқы жылдары жұмысшы табы басым болса, көлік қолжетімділігінің жақсаруымен қала жаңа элитаның назарын аударды.

Манчестердің дәулетті саудагерлері мен өнеркәсіпшілері Уайтфилдті өмір сүру үшін тамаша орын ретінде қарастыра бастады — қала түтінінен алыс, бірақ іскерлік орталыққа тез жету мүмкіндігі бар. Викториялық зәулім үйлер мен виллалардың құрылысы басталды, бұл Уайтфилдтің беделді әрі жайлы қала маңындағы аудан ретіндегі беделінің негізін қалады.

Уайтфилдтің даму хронологиясы

• 1485 жыл — Босворт шайқасынан кейін Пилкингтон иелігінің жерлері бұрынғы иелерінен тәркіленіп, Дерби графтары Стэнли отбасына берілді.
• 1826 жыл — «Стэнд шіркеуі» ретінде де белгілі, маңызды сәулеттік нысанға айналған Барлық әулиелер шіркеуінің (All Saints’ Church) құрылысы аяқталды.
• 1866 жыл — Уайтфилдте Жергілікті кеңес (Local Board of Health) құрылды, бұл өсіп келе жатқан елді мекеннің өзін-өзі басқаруына жасалған алғашқы қадам болды.
• 1879 жыл — Теміржол станциясының ашылуы Манчестермен тікелей байланысты қамтамасыз етіп, ауқатты тұрғындардың ағылуына түрткі болды.
• 1894 жыл — Уайтфилд Жергілікті өзін-өзі басқару туралы заңға сәйкес қалалық округ (Urban District) мәртебесін алды.
• 1933 жыл — Қаланың әкімшілік өмірінің орталығына айналған Уайтфилд ратушасының салтанатты ашылуы өтті.
• 1974 жыл — Әкімшілік реформа барысында қала тарихи Ланкашир графтығының құрамынан шығып, Үлкен Манчестердегі Бери астаналық ауданының бөлігі болды.
• 1992 жыл — Бұрынғы теміржол желісі Metrolink жеңіл метро жүйесіне айналдырылды, бұл көлік инфрақұрылымын айтарлықтай жаңғыртты.

Қалыптасу және қайта құру кезеңдері

Уайтфилд тарихы — қарапайым фермерлік елді мекеннен қазіргі мегаполистің беделді қала маңындағы ауданына дейінгі жол. Оның дамуының негізгі кезеңдері аймақтың экономикалық дәуірлері мен қала құрылысы басымдықтарының өзгеруін көрсетеді.

• Тоқыма орталығының қалыптасуы (XVIII–XIX ғасырлар). Матаны ағарту үшін жергілікті су ресурстарын пайдалану және қолмен тоқудың дамуы ауылдық жерді өнеркәсіптік торапқа айналдырды. Бұл қаланың экономикалық негізін қалап, алғашқы жұмысшы қоныстанушыларды тартты.
• Теміржол революциясы (1879 жыл). Станцияның ашылуы қала құрылысындағы бетбұрыс сәті болды. Уайтфилд фабрикалық кенттен Манчестердің дәулетті саудагерлеріне арналған резиденцияға айнала бастады, бұл ауданның зәулім викториялық виллалармен салынуына әкелді.
• Әкімшілік автономия (1894 жыл). Қалалық округ мәртебесін алу жергілікті билікке инфрақұрылымды дамытуды өз бетінше жоспарлауға, санитарлық жағдайларды жақсартуға және азаматтық институттарды қалыптастыруға, соның ішінде 1930-жылдары ратуша салуға мүмкіндік берді.
• Соғыстан кейінгі урбанизация (1950–1960-жылдар). Муниципалды тұрғын үйлер мен жаңа тұрғын үй алқаптарының (мысалы, Hillock) ауқымды құрылысы халық тығыздығын айтарлықтай арттырып, қаланың әлеуметтік құрамын өзгертіп, оны демократиялық етті.
• Көлік желісіне интеграция (1970-жылдар). M62 автомагистралінің салынуы (кейіннен M60 айналма жолының бөлігі болды) Уайтфилдке стратегиялық артықшылық берді. Қала аймақтың әртүрлі бөліктерінде жұмыс істейтін автокөлік жүргізушілері үшін ыңғайлы хабқа айналды.
• Басқару реформасы (1974 жыл). Үлкен Манчестер графтығын құру аясында Бери (Bury) астаналық ауданының құрамына кіру орталықтандырылған жоспарлауға және ірі қалалық агломерацияға интеграциялануға көшуді білдірді.
• Metrolink жүйесінің іске қосылуы (1992 жыл). Ескі теміржолдың заманауи жеңіл метроға ауыстырылуы қалаға жаңа тыныс берді. Манчестер орталығымен жылдам әрі жиі байланыс жылжымайтын мүліктің тартымдылығын күрт арттырып, жас мамандар толқынын тартты.

Сәулеттік бейнесі және қала құрылысының дамуы

Уайтфилд сәулеті оның ауылдық елді мекеннен Манчестердің беделді қала маңындағы ауданына айналуын көрсетеді. Қала құрылысынан әртүрлі дәуірлердің қабаттары анық байқалады: георгиандық ғибадатханалар мен зәулім викториялық виллалардан бастап, XX ғасырдың ортасындағы типтік құрылыстар мен заманауи тұрғын үй кешендеріне дейін.

Негізгі стильдер мен дәуірлер

Уайтфилдтің қалалық ортасы негізінен XIX және XX ғасырларда қалыптасқан, сондықтан мұнда индустриялық және постиндустриялық Англияға тән стильдер басым.

• Готикалық жаңғыру (XIX ғасыр). Бұл стильдің көрнекті үлгісі — 1826 жылы салынған Барлық әулиелер шіркеуі (All Saints’ Church). Бұл Наполеонды жеңгені үшін мемлекет қаражатына тұрғызылған «Ватерлоо шіркеулерінің» бірі. Ғимарат сүйір терезелерімен, биік шпильдерімен және тас қолдануымен ерекшеленеді, бұл оған ортағасырлық прототиптерге тән монументтілік береді.
• Викториялық эклектика (XIX ғасырдың соңы). Қаланың бай өнеркәсіпшілер резиденциясы ретінде гүлденген кезеңі Бери-Нью-роуд (Bury New Road) бойындағы үлкен зәулім үйлер түрінде мұра қалдырды. Бұл ғимараттар көбінесе итальяндық стиль, неоготика және сәндік кірпіш қалау элементтерін біріктіріп, алғашқы иелерінің мәртебесін көрсетеді.
• Неогеоргиандық стиль және 1930-жылдардағы классицизм. Соғыс аралық кезеңдегі қоғамдық ғимараттар, мысалы, бұрынғы Уайтфилд Ратушасы (1933), ұстамдылық пен симметрияға бейім. Бұл кезеңге тұрақтылық пен тәртіпті бейнелейтін қызыл кірпіш, қатаң сызықтар және минималистік декор тән.
• Соғыстан кейінгі модернизм (1950–1970-жылдар). Қаланың кеңеюі функционалды тұрғын үй құрылыстарының пайда болуына әкелді. Hillock Estate ауданы сол кездегі тұрғын үй мәселесін шешуге бағытталған қала құрылысының жарқын үлгісі болып табылады: қарапайым формалар, прагматикалық жоспарлау және бетонды қолдану.

Көрнекті нысандар және қалалық ортаға әсері

Уайтфилдтің бейнесі тек жекелеген ғимараттармен ғана емес, сонымен қатар қаланы функционалды аймақтарға бөлген инфрақұрылымдық шешімдермен де анықталады.

• Барлық әулиелер шіркеуі (Stand Church). Сэр Чарльз Барри (Вестминстер сарайының сәулетшісі) жобалаған бұл шіркеу ауданның басты вертикальды доминантасы және маңызды тарихи бағдары болып табылады.
• Бери-Нью-роуд. Бұл магистраль қала дамуының өсіне айналды. Оның бойында викториялық виллалардың қатарлары сақталған, олардың көбі бүгінде тарихи қасбетін сақтай отырып, кеңселер, клиникалар немесе мейрамханалар ретінде қайта жабдықталған.
• Көлік инфрақұрылымы. M60 автомагистралі мен Metrolink желісінің құрылысы заманауи урбанистика элементтерін енгізіп, тыныш тұрғын үй орамдары мен қарқынды көлік тораптары арасында контраст жасады.

Уайтфилдтің көрнекті тұлғалары

Уайтфилд өзінің беделді қала маңындағы мәртебесі мен бай тарихының арқасында көптеген дарынды адамдардың есімдерімен байланысты. Мұнда тек жергілікті емес, әлемдік мәдениетте із қалдырған жазушылар, музыканттар мен сәулетшілер өмір сүріп, еңбек еткен.

Әдебиет және музыка

• Доди Смит (Dodie Smith) — Жазушы және драматург.
  Әлемге әйгілі «101 далматин» кітабының авторы. Доди Смит жастық шағының бір бөлігін Уайтфилдте, «Кингстон Хаус» (Kingston House) зәулім үйінде өткізді. Осы үйдің сәулеті мен атмосферасы оны әйгілі ертегідегі басты кейіпкерлердің тұрғын үйін сипаттауға шабыттандырды деп есептеледі.
• Джон Хелливелл (John Helliwell) — Музыкант.
  Аты аңызға айналған британдық Supertramp рок-тобының саксофоншысы және клавишнигі. Хелливелл қаламен тығыз байланысты: ол 1970-жылдардағы ең табысты музыкалық ұжымдардың бірінің мүшесі болғанға дейін осында тұрып, жергілікті мектепте оқыған.

Сәулет және тарихи мұра

• Сэр Чарльз Барри (Sir Charles Barry) — Сәулетші.
  Лондондағы Вестминстер сарайының (британ Парламенті ғимаратының) авторы ретінде танымал XIX ғасырдың көрнекті сәулетшісі. Уайтфилд үшін ол зәулім Барлық әулиелер шіркеуін (Stand Church) жобалады, ол күні бүгінге дейін ауданның басты сәулеттік нысаны болып қала береді.
• Пилкингтон отбасы (The Pilkington Family) — Ортағасырлық жер иеленушілер.
  Орта ғасырларда қазіргі Уайтфилд жерлері кірген Пилкингтон иелігінің иелері. Бұл әулет 1485 жылға дейін аумақты басқарды және олардың мұрасы қаланың ескі аудандарының тарихи атаулары мен шекараларында сақталған.

Қазіргі қайраткерлер

• Дженни Макальпин (Jennie McAlpine) — Актриса.
  Аты аңызға айналған британдық «Коронация көшесі» (Coronation Street) сериалының жұлдызы. Уайтфилд Манчестердің көптеген тележұлдыздары мен медиа тұлғалары үшін танымал тұрғылықты жер болып табылады, ал Макальпин — қаланың қоғамдық өміріне белсене қатысатын ең танымал тұрғындарының бірі.