Stevenage

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Стивенидждің тарихы көне заманнан бастау алады. Қаланың атауы көне ағылшын тіліндегі «мықты емен жанындағы мекен» деген сөзден шыққан, бұл оның ерте саксондық шығу тегін көрсетеді. Бұл аумақта римдіктердің болғаны туралы іздер табылғанымен, Стивенидж толыққанды елді мекен ретінде алғаш рет 1086 жылғы әйгілі Қаһарлы сот кітабында (Domesday Book) ресми түрде тіркелген. Сол уақытта бұл бірнеше иеліктен тұратын шағын қауымдастық болған.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қарапайым ауылдың маңызды елді мекенге айналуы бірнеше стратегиялық факторларға байланысты болды:

• География және жол: Кейінірек Ұлы Солтүстік жолы (Great North Road) ретінде белгілі болған көне рим жолында орналасуы шешуші рөл атқарды. Бұл Лондонды Англияның солтүстігімен және Шотландиямен байланыстыратын басты күре тамыр болды.
• Сауда артықшылықтары: 1281 жылы король Эдуард I Стивениджге апта сайынғы базар және жыл сайынғы жәрмеңке өткізу құқығын берді. Бұл оқиға елді мекенге ресми түрде қала мәртебесін бекітіп, Хартфордшир графтығының айналадағы ауылдарынан саудагерлерді тартты.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Саяхатшылар ағынының арқасында ескі Стивенидждің экономикасы ғасырлар бойы қонақжайлылық төңірегінде құрылды. Қала дилижанстар үшін маңызды аялдамаға айналды: мұнда ұстаханалар, ат қоралар және көптеген қонақүйлер (coaching inns) гүлденді, олардың кейбіреулері бүгінгі күнге дейін сақталған. Жергілікті тұрғындар жолаушыларға қызмет көрсетуді дәстүрлі ауыл шаруашылығымен және сыра қайнатумен ұштастырып, жанданған транзиттік қаланың өзіндік өмір салтын қалыптастырды.

Негізгі тарихи белестер

Стивенидж тарихы оны кішкентай ауылдан инновациялық заманауи қалаға айналдырған оқиғаларға бай.

• 1086 — Елді мекен алғаш рет әйгілі «Қаһарлы сот кітабында» шағын ауылдық қауымдастық ретінде аталады.
• 1281 — Король Эдуард I Стивениджге апта сайынғы базар мен жыл сайынғы жәрмеңке өткізу құқығын беріп, оның мәртебесін көтереді.
• 1558 — Қаланың осы күнге дейін жұмыс істеп тұрған ең көне оқу орны — Томас Аллейн мектебінің негізі қаланды.
• 1807 — «Стивениджтегі ұлы өрт» деген атпен белгілі жойқын өрт орталықтағы ғимараттардың едәуір бөлігін жояды.
• 1850 — Ұлы Солтүстік желісінде теміржол станциясының ашылуы қаланы Лондонмен байланыстырып, оның дамуын тездетеді.
• 1946 — Стивенидж соғыстан кейінгі қалпына келтіру мемлекеттік бағдарламасы аясында ресми түрде Ұлыбританияның алғашқы «Жаңа қаласы» деп жарияланды.
• 1959 — Королева Елизавета II елдегі алғашқы толықтай жаяу жүргіншілерге арналған сауда аймағына айналған қала орталығын салтанатты түрде ашады.
• 1972 — Аймақтың негізгі медициналық орталығына айналған Листер ауруханасы (Lister Hospital) жұмысын бастайды.
• 1975 — Құрамына Гордон Крэйг атындағы театр кірген ірі мәдени-спорттық кешен ашылады.
• 2021 — Қала алғашқы «Жаңа қала» тарихи мәртебесінің берілгеніне 75 жыл толуын ауқымды түрде атап өтеді.

Қала трансформациясының негізгі кезеңдері

Стивенидждің дамуы — шағын елді мекеннің қалайша урбанистік инновациялар мен жоғары технологиялар орталығына айнала алатынының мысалы. Төменде қаланың қазіргі келбетін анықтаған басты белестер берілген:

• Дилижанстар және Ұлы Солтүстік жолы дәуірі. Темір жолдар пайда болғанға дейін қала экономикасы саяхатшыларға қызмет көрсетуге негізделді. Елдің басты магистралінде орналасуы көптеген қонақүйлер мен пабтары бар «Ескі қаланың» сызықтық құрылымын қалыптастырып, қонақжайлылық дәстүрлерін қалады.
• Темір жол революциясы (1850 ж.). Станцияның ашылуы экономикалық орталықты өзгертіп, Стивениджді Лондонның тартымды маңына айналдырды. Бұл халық санының өсуіне серпін беріп, жергілікті фермерлерге өз өнімдерін астанаға тезірек жеткізуге мүмкіндік берді.
• «Жаңа қала» эксперименті (1946 ж.). Тарихтағы ең маңызды белес. Стивенидж соғыстан кейінгі Британияның батыл қала құрылысы идеяларын жүзеге асыруға арналған полигонға айналды. Қала нақты аймақтарға бөлінді: тұрғын кварталдар (neighborhoods) өндірістік аймақтардан бөлініп, бұл өмір сүрудің жоғары сапасын қамтамасыз етті.
• Алғашқы жаяу жүргіншілер аймағының құрылуы (1959 ж.). Қала орталығының ашылуы урбанистикадағы төңкеріс болды. Ұлыбританияда тұңғыш рет автомобильдер сатып алушылардан толықтай бөлінді, бұл сауда мен араласу үшін қауіпсіз әрі жайлы кеңістік жасап, басқа қалалар үшін үлгі болды.
• Бірегей велоинфрақұрылымның дамуы. «Жаңа қаланы» жоспарлау аясында автомобиль жолдарынан толық оқшауланған веложолдардың кең желісі құрылды. Бұл инженерлік шешім өз уақытынан озып кетті және әлі күнге дейін елдегі ең үздік веложелілердің бірі болып саналады.
• Аэроғарыштық кластердің қалыптасуы. XX ғасырдың екінші жартысында қала жоғары технологиялар орталығына айналды. Зауыттардың ашылуы (қазіргі Airbus Defence and Space компаниясымен байланысты) Стивениджді британдық ғарыш және қорғаныс өнеркәсібі картасындағы негізгі нүктеге айналдырып, экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етті.
• Заманауи регенерация (XXI ғасыр). Дамудың қазіргі кезеңі орталықты жаңартудың ауқымды бағдарламасымен байланысты. Ол вокзалдың модернизациясын, заманауи тұрғын үйлер құрылысын және жаңа қоғамдық кеңістіктер жасауды қамтиды, бұл 1950-ші жылдардағы сәулетті заманауи турист пен тұрғынның қажеттіліктеріне бейімдейді.

Сәулеттік дуализм: Бір қаладағы екі қала

Стивенидждің сәулеттік келбеті екі түрлі дәуірге анық бөлінуімен ерекшеленеді. Бұл — дәстүрлі ағылшын ауылы мен XX ғасырдың ортасындағы батыл қала құрылысы экспериментінің қатар өмір сүруінің сирек үлгісі. Қала іс жүзінде екі бөліктен тұрады: тарихи «Ескі қала» және мұқият жоспарланған «Жаңа қала».

Ескі қала: Орта ғасырлардан Виктория дәуіріне дейін

Тарихи Хай-стрит (High Street) көшесінің маңында провинциялық Англияның жайлы атмосферасы сақталған. Мұнда сәулет өнері Ұлы Солтүстік жолының бойында ғасырлар бойы қалыптасқан.

• Орта ғасырлар және Готика: Ескі бөліктің басты нысаны — Әулие Николай шіркеуі (St Nicholas Church). Оның XII ғасырдан бастау алатын көне мұнарасы мен тас қаландысы норманндық элементтері бар ерте ағылшын готикасының классикалық үлгісі болып табылады.
• Георгиандық стиль (XVIII – XIX ғ. басы): Дилижанстардың гүлдену дәуірі қалаға талғампаз кірпіш қасбеттер сыйлады. Бұрынғы қонақүйлер мен зәулім үйлер симметриясымен және классикалық пропорцияларымен ерекшеленеді. Көрнекті мысал — The Cromwell қонақүйінің тарихи ғимараты.
• Виктория дәуірінің стилі (XIX ғасыр): Темір жолдың дамуымен қалада сол кездегі индустриалды рухты бейнелейтін қызыл кірпіштен салынған сипатты ғимараттар, соның ішінде тұрғын үй коттедждері мен қоғамдық құрылыстар пайда болды.

Жаңа қала: Модернизм зертханасы

1946 жылдан кейін Стивенидж соғыстан кейінгі урбанизмнің утопиялық идеяларын жүзеге асыруға арналған таза кенепке айналды. Бұл Ұлыбританиядағы жаяу жүргіншілер автомобильдерден бөлінген, бірыңғай бас жоспар бойынша «нөлден» салынған алғашқы қала.

• Соғыстан кейінгі модернизм (1950-ші жылдар): Қала орталығы — бұл функционализм манифесі. Қалалық алаң (Town Square) елдегі алғашқы толықтай жаяу жүргіншілерге арналған сауда аймағына айналды. Оның сәулеті ықшамдылығымен, бетон мен шыныны қолдануымен ерекшеленеді, ал бассейні бар әйгілі Сағат мұнарасы (Clock Tower) дәуір символына айналды.
• Брутализм (1960-1970-ші жылдар): Қала өскен сайын неғұрлым ауқымды және қатал ғимараттар пайда болды. Daneshill House әкімшілік корпусы және Гордон Крэйг театрының кешені брутализм белгілерін көрсетеді: монументалды формалар, өңделмеген бетон беттері және функционалдылыққа басымдық беру.
• Сакралды модернизм: Қала орталығындағы Әулие Георгий шіркеуі — діни сәулеттің дәстүрлі күмбездердің орнына батыл бетон аркаларды қолдана отырып, заманауилыққа қалай бейімделгенінің тамаша үлгісі.

Заманауи қала құрылысы

XXI ғасырда Стивенидж жаңғыру кезеңін бастан кешуде. Ескірген бетонның орнына панорамалық әйнектер мен болатты белсенді қолданатын хай-тек және неомодернизм стиліндегі заманауи тұрғын үй кешендері мен кеңсе орталықтары келуде, бұл 1950-ші жылдардағы орталықтың қатал келбетін біртіндеп жұмсартуда.

Әлемдік деңгейдегі спортшылар

Стивенидж әлемге есімдері Ұлыбритания шекарасынан тыс жерлерге де белгілі көрнекті спортшыларды сыйлады.

• Льюис Хэмилтон (Lewis Hamilton) — Автошабандоз, Формула-1 аңызы.
  Қаланың ең танымал тумасы. Картингтегі жолын дәл осы жерден бастаған жеті дүркін әлем чемпионы. Льюис жергілікті Джон Генри Ньюман атындағы католик мектебінде оқыған. Қала оның жетістіктерін құрметтейді: оның құрметіне қоғамдық орталық аталған, ал оның мансабы жергілікті жастар үшін шабыт көзі болып табылады.
• Эшли Янг (Ashley Young) — Футболшы.
  Ағылшын Премьер-лигасының («Манчестер Юнайтед», «Астон Вилла», «Интер» сапында ойнаған) және Англия құрамасының танымал ойыншысы. Стивениджде туып, Льюис Хэмилтонмен бір мектеп командасында ойнаған, бұл олардың бітірген жылын қаланың бірегей спорттық феноменіне айналдырады.

Әдеби мұра

Ескі Стивенидждің тыныш мүйістері жазушыларды классикаға айналған шығармалар жазуға шабыттандырды.

• Э. М. Форстер (E. M. Forster) — Жазушы және эссеист.
  Ағылшын әдебиетінің классигі балалық шағын қала шетіндегі Rooks Nest үйінде өткізген. Бұл үй мен айналадағы пейзаждар оның әйгілі «Говардс-Энд» (Howards End) романындағы оқиға орнының тікелей прототипіне айналды. Үйдің айналасындағы жерлер қазір «Форстер елі» (Forster Country) деп аталады және қорғалатын табиғи аймақ болып табылады.
• Кен Фоллетт (Ken Follett) — Бестселлерлер авторы.
  «Жер діңгектері» сияқты тарихи және тыңшылық триллерлердің әйгілі авторы ұзақ уақыт Стивениджде тұрған. 1970-ші жылдары ол әдеби мансабы өрлегенге дейін тіпті жергілікті қалалық кеңесте қызмет атқарған.

Өнер және мәдениет қайраткерлері

Қала тумалары мен тұрғындарының театр мен музыкаға қосқан үлесі жергілікті көрікті жерлердің атауларында мәңгілікке қалдырылған.

• Эдвард Гордон Крэйг (Edward Gordon Craig) — Режиссер, суретші және театр теоретигі.
  1872 жылы Стивениджде туған. Ол сценография мен режиссураны реформалаған, XX ғасырдағы театр өнеріндегі ең ықпалды тұлғалардың бірі болды. Қаланың басты театры — Gordon Craig Theatre — оның еңбегін мойындау белгісі ретінде оның есімімен аталады.
• Элизабет Постон (Elizabeth Poston) — Композитор және фольклортанушы.
  Форстерлер отбасынан кейін Rooks Nest үйінде тұрған. Ол Әйел музыканттар қоғамының президенті болды және BBC-мен белсенді жұмыс істеді. Постон халық әндерін жинап, өз үйін аймақтың маңызды мәдени орталығына айналдырды.
• Эд Вествик (Ed Westwick) — Актер және музыкант.
  Заманауи кино жұлдызы, «Өсекші қыз» сериалындағы Чак Басс рөлімен кеңінен танымал. Стивениджде туып, осында өскен және жергілікті колледжге барған, қаланың жаңа шығармашылық буынының жарқын өкілі болып табылады.